2. I. Meg. K. Dürtlé 3. Béznéñ duslаr dürtke, bişke ukıy. C,. Tercémаnov.

O Dürt ayaklаnıp (ayaklаp) yörü — ürmelev, mükelev. Hаy, gomér digenéñ, cil şikéllé isép kéne torа, elé kаyçаn gınа dürt ayaklаp, mükelep yörgen bаlа idé, e bögén ünéçyeştulаüzéne. A. Exmet. Dürt kullap—bik télep. Dürt küz bélen kétü—bik kétü. Uyınnı dürt küz bélen kétem. M. Feyzi. Xаlıknıñ dürt küz bélen ketken ömétleré vаkıtçа kıséldé. Ş. Méxemmedév. Dürt sténа éçénde (аrаsındа) yatu — öy éçénde, sémya éçénde géne biklenép yeşev, cemegаt tormışınnаn çitleşken bulu turındа. Dürt sténа éçénde yatıp elé bérevnéñ de yaxşı аnа dа, yaxşı grаcdаnkа dа bulа аlgаnı yuk. İ. Gаzi. Dürt yagıñ kıyblа — téleseñ kаya bаrırgа iréklé. [Kаhirov] xezér Nаzadаgı koş derecesénde iréklé, dürt yagı kıyblа, kаya kitse de, nı kılsа dа, irégé bаr. G. İbrаhimov.

DÜRTÉNÇÉ Tertip sаnı. k. dürt 1.

DÜRTÉNÇÉL s. Dürténçé (üséş-üzgeréş buvınnаrınıñ ézléklélégéndegé şul bаskıç, tertip, derece, stаdiye turındа). Dürténçél çor.

DÜRTKÉL s. 1. Dürt kırlı yeki dürt yaklı, köаdrаt yeise kub formаsındаgı, Zurlıgı bélen busı [bülme] iské fаtirdаn elle ni аyırılmıy, emmа tégésé ozınçаrаk, busı dürtkél idé. E. Feyzi.

2. i. meg. Köаdrаt yeki kub formаlı nerse. Mа-gistrаlge tigéz dürtkél itép kisken grаnit tаş ce-élgen. Ş. Mаnnur.

DÜRTKÉL L Ё s. Dürtkél formаlı.

DÜRTKÉL LEV f. 1. Dürtkél formаsın birü. Çıgаrgаn tаşnı dürtkéllep vép kuyuv. □ Meydаnnıñ su l yagındа — dürtkéllep éşlengen peykel. S. Şаkir.

2. diаl. Dürt kаtlаp béklev. Ceymené dürtkéllep törü.

DÜRTLÉ i. 1. 4 tsifrının. isémé. Tаktаdаgı dürtlé-né küçérép аlа аlmıyçа cаn tirleré çıgа Bekérnéñ. G. Gobey.

s. meg. Kullanu eybérlerénéñ (kiyém-sаlım, tér-lé cihаz h. b.) tiyéşlé rаzmérın, zurlık ülçemén béldére torgаn suz. Dürtlé gаloş.

Mektepte: «yaxşı» bilgésé (biş bаllı sistémа-dа id yugarı bilgéden tübenregé). Anıñ tаbélénde bér géne dürtlé bilgésé. A. Exmet.

DÜRTLÉK s. 1. Dürtke bülerge citerlék.

Dürtlé bilgéséne torırlık, cаvаp birérlék.

i. meg. Mаxsus burıç bаşkаru öçén tézélgen dürt kéşélék törkém, orgаn. Bаtаlonnаrdа [yeşerén] oyışmа dürtlék tertibénde tözéldé. Ş. Mаnnur.

DÜRTLEP I Çаşа sаnı. k. dürt 1.

DÜRTLEP II rev. Dürtke аyırıp (uru-işü h. b. ş. turındа), dürt buydаn. Çıbırkını dürtlep işü. □ Kаrа bödre çeçlerémné Dürtlep üresém kile. C,ır.

DÜRTLETÉLGEN s. mаt. Dürtke tаpkırlаngаn.

DÜRTLETE rev. Dürt tаpkırgа. Dürtlete аrttırıp ütev.

DÜRTER Bülém sаnı. k. dürt 1.

DÜRTERLÉ s. her reténde, törkémén,de, buvınındа dürter béremlék bulgаn. Dürterlé sаf.

DÜRTERLEV f. 1. Dürterlé törkémnerge аyıru, bulu (sаfkа tézgende h. b.).

2. rev. meg. dürterlep. Dürter-dürter itép. Bаlаlаrnı sаfkа dürterlep tözü.

DÜRTEV 1. Cıyuvsаnı. k. dürt X.Bézdegé аgımsulаr аrаsındа iñ zurlаrı hem meşkürleré — dürtev. G. Beşirov.

2. rev. meg. söyl. Dürtevleşép, dürtev bérge. — Dürtev sugıştık. G. Tukаy.

DÜRTEVLEP rev. Dürtev bulıp, dürtev bérge. Dürtevlep pаroxodkа utırıp Yaltаgа kitték. S. Edhemovа.

DÜRTEVLEŞÉP rev. Dürtev bérge, dürtésé de. Bik zur xаci kаytkаn, iméş; eyde yégér Dürtevleşép dürt ét töslé, döbér! döbér! G. Tukаy.

DÜŞEMBÉ i. Kаléndаr аtnаnıñ bérénçé köné. Yal köné éşlegenlékten, düşembéde Gölşаhide bolnitsаgа téşten soñ gınа kildé. G. Epselemov.

DÜÑGELEK i. Dаlа hem çülde üse torgаn yarım kuvаk yeki ülen üsémlék (orlıgı ölgérép citkeç, tаmırınnаn аyırılıp cil uñаyınа tegerep yöri); rusçаsı: hérékаti-polé. Sаlkın köz kilép citté. Yañavıl urаm-nаrındа xezér kom vérmeleré uynıy. Urаmnаr buylаp yomаrlаnıp çenéçkélé duñgelekler tegeri. A. Rаsix.

-E-

E I Tatar alfavitında utız öçénçé xeréf.

E II térk. 1. Bér-bérséne karşı kuyılgan tézme kuşma cömlelerné yaki tiñdeş kiseklerné térkev öçén kullanıla: lekin, emma, kirésénçe.

Tézme kuşma cömlelerde bér ük vakıtta bulgan vakıygalarnı, éş-xellerné üzara karşı kuyıp çagıştıru öçén kullanıla: şul uk vakıtta, şul arada.

İké cömlené bérleştérép, şularnıñ bérénçésénde béldérélgen éş-xelnéñ ikénçésénde logik neticesé bulmavnı hem kötélgennéñ kirésé bulunı añlata: şulay da, şuña karamastan.

Prédmét hem kürénéşlerné ézléklé tasvirlaganda, alar turında söylegende cömlelerné yaki cömle kiseklerén karşı kuyıp beylev öçén kullanıla.

Sorav kuyılıp, uynı yaña bér témaga, ikénçé bér fikérge taba borıp ciberü, yüneltü öçén kullanıla.

E III kis. 1. Kémnéñ de bulsa igtibarın celép itü öçén, kabat mörecegat itép éndeşkende kullanıla.

Réplika başında söylemnéñ kéréşé, süz cilémé bulıp kullanıla.

Sorav hem öndev cömleler başında kilép, teésirlélékné tagı da köçeytü, kuetlev xézmetén üti.

İşétélmi kalgan nersené kabatlap soraganda kullanıla.

5. Suzıp eytkende:

E IV ı. Yış kına suzıp eytéle hem, niçék eytélüvéne karap, törlé émotsional xelné añlata: 1. Nersené de bulsa iske töşérü, nersege de bulsa töşénü, şakkatu, gaceplenü, çamalav, xuplav h. b. béldérü öçén kullanıla.

2. Kém bélen de bulsa oçraşkaç, anı tanıgannı béldére.

II Kémné yaki nersené de bulsa kürgeç tugan şatlanunı, kanegatlenüné béldére, d-é-e ... zajigalka! Şep nerse iken. E. Yéniki.

3. Açınunı, rizasızlıknı, kurkıtunı yaki şatlanunı béldére.

4. Tevekkellevné béldére.

EB(É)KEY irk. k. ebi.

EBÉR-ÇÉBÉR i. k. ıbır-çıbır.

EBÉRÇÉN i. zool. Zeñgersulanıp torgan kören töstegé urman kügerçéné; rusçası .gorlknka, gorlitsa.

EBİ i. 1. Atanıñ yaki ananıñ anası. 2.Xatınnıñ enisé, kayınana.

3.herbér kart xatın, karçık,

4.söyl. Bala tapkanda yardem itüçé; kéndék ebi.

5. Kaçışlı, kuışlı uyınnarında ézlevçé yaki kuuçı.

6. Biştaş uynaganda iké barmak arasına taşlarnı sıptırıp kértüge eyteler,

Ebi bulu — bala tudıruçıga yardem itü.

0 Ebi patşadan kalgan — bik küptennen kilgen, iskérgen nerse turında.

EBİ-BABA(Y) cıy. i. 1. Ata yaki ananıñ ata-anası.

2. i. ata-baba.

EBİLÉK i. söyl. Ebi (4 meg.) bulu xézmeté, vazifası.

Ebilék itü (kılu) söyl.— bala tudırganda yardem itü.

EBİLEFÇE rev. Ebilerge xas bulgança, ebiler sıman, karçıklar kébék.

EBİ-SEBİ cıy. i. söyl. Ebiler, karçıklar.

EBREKEY i. gadi s. Tabigıy yomışnı başkara torgan urın; bedref, xacetxane, tualét.

EBRESXANE i. isk. k. ebrekey.

EBEGERLENÜ f. dial. Totkarlanu, ekrén éşlev, mıştırdav.

EBEK i. Kuışıp uynaganda yomşak kına itép arkaga berü hem şulay bergende eytéle torgan süz.

Ebek itü— k. ebeklev. Ebek uyını —kuışlı uyın (aradan bérsé (ebi) kémné de bulsa kuıp citép sugarga hem „ebek" dip eytérge tiyéş).

EBEKLEV f. Ebek uynaganda bérersén kuıp citép ciñélçe sugu.

EBEK-ÇEBEK cıy. i. Balalarnıñ kulların çebeklep uynavı.

EBET i. söyl. Kön urtasında, gadette kır éşleré vakıtında, kırda aşav. || Töş vakıtı, kön urtası.

Ebet çilegé —kırga ebet salıp yörte torgan agaç çilek.

EBEV ı. 1. Gaceplenü, soklanu, is kitü, şakkatu yeise nazlanunı béldérü öçén kullanıla.

2. Bérer nerseden kurkıp, siskenép kitkende eytéle.

3. Nersené de bulsa oşatıp, yaratıp bétérmevné yaki cirenüné béldérü öçén kullanıla.

EVÉN i. Sugarga digen költelerné kiptérü öçén bulgan korılma; şunıñ östéne éçé kuış itép öyélgen költeler.

Evén bazı — költeler kiptérgende yagar öçén kazılgan, tire-yagı gadette taşlar bélen nıgıtılgan baz

Evén kébék— bik zur, taza gevdelé kéşé turında. Evén sugıp kaytu (kilü)

Evéné yanu, yangan kéşé kébék (töslé, şikéllé) — nersege bulsa da bik nık borçılıp, kaygılı kıyafette bulu, yörü turında.

EVÉNLÉK i. 1. Yañgır yaki kar yavganda aşlık sugu öçén ındırda bula torgan östé yabılgan lapas. 2. Biş méñge yakın költe (börtéklélerné sabakta kiléş çama bélen ülçev béremlégé bularak yöri).

EVÉRÉLDÉRÜ f. Bér xelden ikénçé xelge eylendérü, üzgertü, böténley ikénçé kürénéş, tös birü.

EVÉRÉLÜ f. 1. İkénçé bér nersege eylenü, ikénçé bér xelge eylenü, kilü; böténley ikénçé kürénéş, tös alu.

2. mif. Sixri köç yardeménde bér tör prédméttan (can iyesénnen) ikénçé prédmétka (can iyeséne) eylenü.

EVÉRNE i. 1. Bér-bérséne arkılı kuyıp totaştırılgan, nıgıtılgan iké borıs, iké planka h. b. ş. II Gomumen, teré formalı eybér.

2. Kileplé cépné yomgakka uraganda kullanıla torgan, arkılı iké taktanı eylenérlék itép urnaştırıp éşlengen caylanma; rusçası: vorob.

Evérne agaçı — kileplé cép urnaştırıla torgan evérnenéñ töbé, ayakları. Evérne kaşıgı — evérne taktalarınıñ başlarına cépné totar öçén kértélép kuyılgan agaçlar.

EVÉRNELÉ s. Evérnege oxşaş yaki evérnesé bulgan.

Evérnelé katkı(ç)—- orçık sıman tayakçıkka ki-dérélgen arkılı iké yuka plankadan gıybaret kuldan cép katu caylanması.

EVÉRÜ f. söyl. 1. Bér xelden ikénçé xelge kitérü/üzgertü.

2. Bérer yavız niyet bélen urap alu yaki cıynavlaşıp kıynav.

EVÉSLÉK i. Abzar aldında arba-sbruy kuyu, utın

öyü öçén maxsus éşlengen tübesé yabulı, bér yagı açık karaltı; töz lapas.

EVÉŞ-KIYIŞ: evéş-kıyış kitérü — k. evéş-tüvéş kitérü.

EVÉŞ-TÜYÉŞ: evéş-tüvéş itü — 1) bér savıttan ikénçé savıtka buşatu; 2) bérer nersené bér urınnan ikénçé urınga kat-kat küçérü. 3) satu-alu bélen éş itü, spékulyatsiye bélen şögıllenü. Evéş-tüvéş kitérü — 1) télese niçék urnaştıru, butap kuyu. 2) annan- monnan éşlep kuyu.3) k. evéş-tüvéş itü

EVELEV f. 1. Nersenéñ de bulsa éçénde yaki östénde eylendére-eylendére tegeretü.

Nersené de bulsa kul bélen erlé-birlé yörtép, oyıştırıp yomrı yaki başka formaga kitérü.

Nindi de bulsa nersené kulda yaki avızda erlé-birlé yörtü.

küç. Tégénnen-monnan gına éşlep taşlav; niçék élekté şulay éşlev

5. küç. Bérer nersené özlékséz kabatlap, söylep toru; bér ük éşné haman kabatlav, éşlev.-

EZ rev. k. az.

EZÉR s. 1. Faydalanırga yaraklı bulgan, şundıy xelge kilgen; tögellengen, xezérlep kuyılgan. ///Aldan uylanılgan, tuplangan (fikérler, tegbirler turında).

xeb. funk. Nerse de bulsa éşlerge^ başkarırga riza bulu, karşı kilmev turında.

xeb. funk. Üzénnen aldagı figıl béldérgen I éş-xelge yakın bulunı añlata.

Ezérge xezér (bezér) bulu — başkalar ezérlegen, éşlegen nerseden faydalanunı ömét itü.

EZÉRLÉK i. 1. Bérer nerse éşlerge cıyınganda başkarıla torgan éşler, meşekatler.

2. Öyrenü, uku, éş devérénde alıngan bélém, künékme, tecribe.

EZÉRLÉKLÉ s. Tiyéşlé ezérlégé (2 meg.) bulgan.

EZÉRLENÜ f. 1. Töş. yün. k. ezérlev (1—5 meg.).

2. Üzéñnen aldagı figıl béldérgen éş öçén ölgérép kilü (vakıygalar, tabigat kürénéşleré turında).

EZÉRLEV f. 1. Nersené de bulsa faydalanırlık, kullanırlık xelge kitérü; ezér xelge kitérép kuyu.

Nersené de bulsa ütev östénde éşlev, nersené de bulsa éşkertü.

Yasav, éşlev. Daru ezérlev. Préparat ezérlev. II Péşérép, kızdırıp h. b. aşarga yaraklı xelge kitérü; kireklé nerselerné tabınga kuyu.

Nindi de bulsa maksat bélen öyretü, tiyéşlé bélém birü; bélgéç itép çıgaru.

Aldan nersené de bulsa küplep alıp kuyu; xes* terén kürü, citerlék zapas éşlev.

Nerse de bulsa éşlerge cıyınu, bérer nerse éşlerge uylav.

7. Bérer nindi kaygılı, küñélséz xel turında aldan caylap eytép, uylarga, tınıçlanırga vakıt,mömkinlék birü; kisetép kuyu.

EZMEVÉR i. Zur gevdelé, köçlé kéşé.

EY ı. 1. Kémge de bulsa éndeşkende, anı çakırganda, kisetép mörecegat itkende eytéle.

2. Nersené de bulsa iske töşérép yaki yalgışnı döréslep, kabatlap eytkende kullanıla.

3.Ükénü, köyénü, borçılu, gazaplanu, kaygıru, sızlanu h. b. ş. xislerné béldérü öçén kullanıla.

Köçlé télekné béldérü öçén kullanıla.

Şatlanu, şatlıklı gaceplenü, soklanu, kanegatlék xisén, maktanu tösmérén çagıldıru öçén kullanıla.

Kızganu, télekteşlék xislerén béldérü öçén kullanıla.

Sanga sukmav, iskitmev, nefretlenü, cirenü, kimsétü, ironiye h. b. ş. xislerné béldérü öçén kullanıla.

8. Bérer nersege karşı kilgende yaki bérer nerse éşlerge uñaysızlanganda h. b. oçraklarda eytéle.

9. Kémge de bulsa şélte, rizasızlık béldérgen de, oyaltıp eytkende h. b. vakıtta kullanıla.

kis. funk. Üzé yanındagı süz bélen kabatlanıp kilép, éşnéñ, xelnéñ inténsivlıgın béldére, aña köçeytü tösméré östi.

Tatar cırlarında yalgavçı muzıkal fraza bularak kullanıla.

EYBÉR a. 1. Télese nindi ayırım prédmét (kübé^ sénçe könküréş, xézmet öçén bulgan kirek-yarak).

2. Edebiyet, sengat, fen eserleré.

Nindi de bulsa nerse, bérer nerse.

filos. Béznéñ añnan tış yeşevçé prédmét, obéktiv çınbarlık kürénéşleré.

0 Eybér eytmev — süz eytmev, tirgemev.

EYBÉRLETE rev. Akçalata tügél, eybér bélen.

EYBÉRLEŞÜ f. filos, ékon. Nindi de bulsa réal eybérde çagılış tabu, eybér formasın alu.

EYDE ı. 1. Bérer süzden, éşten tuktatkanda, iyertép alıp barganda hem üz yanına çakırıp alganda eytéle.

2. Éş-xereketnéñ tizlégén añlatu öçén kullanıla.

3.Nindi de bulsa éşke riza bulgannı béldérü öçén kullanıla.

4.Bérer nerse turında iskitmiçe géne eytkende kullanıla.

EYDEKLEV f. dial. 1. Bik nık eydev, kualav.

2. k. eydev (2 meg.).

EYDELEV f. k. eydev (2 meg.).

EYDEV f. 1. Kémné de bulsa üzéñ bélen çakıru yaki iyertép alıp kitü.

2. Öndev, nindi de bulsa éşke, maksatka çakıru.

EYDEVÇÉ i. 1. Kötüné yaki bérer xayvannı kuıp» eydep baruçı, kuuçı,

Bérer nersege yüneléş kürsetüçé, kiñeş birüçé.

Bérer törlé cıyılış, söyleşüge çakırıp yörüçé.

EYDÜK (EYDÜGÉGÉZ) ı. söyl. İxtiram bélen „rexim itégéz!" dip çakırunı béldére.

EYDÜKLEV: eydüklep karşılav — bik açık çıray bélen, télep, üz itép karşı alu, yaktı yöz bélen karşılav.

EYÉ 1. Rizalıknı béldérép, raslavnı béldérép cavap birgende kullanıla; kirésé: yuk.

2. Nerse turında da bulsa uylanularnıñ neticesén béldérép xikeyelegende kullanıla.

3. Aldagı söyleşüde onıtılıp kalgan fikér kinet iske töşkende kullanıla,

4. Işanmav, kirélenü, karşı kilü h. b. larnı béldérü öçén kullanıla.. || Sorav cömle axırında söyleşüçéné cavap birérge tartu yaki üz fikérén raslatu, xuplatu maksatı bélen kullanıla. || Avaz birüge, éndeşüge cavap bularak kullanıla (gadette téléfon aşa söyleşkende).

EYLÉ-ŞEYLÉ rev. 1. Nerse éşlerge bélmi aptırap, ikélenép.

2. Küñél salmıyça, annan-monnan.

EYLEN-BEYLEN i. Tügereklenép, kulga-kul totınışıp, cırlap, eylenép uynala torgan kümek uyın.

EYLENGÉÇ s. k. eylenéç.

EYLENDÉRGÉÇ i. Totıp eylendére torgan sap, totkao (meselen, tégü maşinasında).

EYLENDÉRÜ f. 1. Nersené de bulsa üz küçeré tiresénde xereketke kitérü.

2. Kémné yaki nersené de bulsa bér yaktan ikénçé yakka boru, başka yakka karatıp kuyu. II Nersenéñ de bulsa astın öske karatıp kuyu, astın öske çıgaru, tünterü.

Eybérnéñ sul yagın uñ itép yañartıp tégü.

Kémné yaki nersené de bulsa uratıp, kamap alu, urtada kaldıru. 5. Kémné de bulsa bérer urında yörtép çıgu, uratıp yörtü.

6.Kıyafetén, tışkı kürénéşén, formasın h. b. üzgertép, başka törge, xelge yaki başka nersege evéréldérü.

7.Ekiyet hem ışanularda: tılsım yardeménde nindi de bulsa kıyafetke, töske kértü, kémge yaki nersege de bulsa evéréldérü.

8.Bér ük nersené kat-kat eytü, cırlav h. b. turında.

9.küç. söyl. Bér télden ikénçé télge tercéme itü.

10. küç. Éşné osta, şoma alıp baru, xel itü, buldıru turında.

EYLENÉÇ s. Eylenép yöri torgan, turı bulmagan (yul turında).

EYLENÉŞ i. 1. Bérer nerse tiresénde yaki yomık eylene buyınça bulgan xereket.

2. Nindi de bulsa protséssta kabatlana torgan tulı tsikl.

3, Sevde, kommértsiye opératsiyeleré neticesé bularak tuplangan akça summası.

EYLENÉŞLÉ s. k. eylenmelé.

EYLENME I s. 1. Eylenüge'beylenéşlé, eylenüge mönesebetlé; eylene torgan.

k. eylenéç. II i. meg. Eylenéç cir.

Cépsélleré borılıp-borılıp üsken (agaç turında).

EYLENME II i. lingv. Üzara sintaksik yaki sémantik beylenéşlé süzler tézmesé.

EYLENMELÉ s. 1. Spiral revéşéndegé, uralma revéşéndegé.

2. Eylene torgan.

EYLENÇÉK i. 1. söyl. k. karusél.

Xayvannarda, bigrek te sarık hem kecelerde baş miyéne tasma sualçannar kérüden bula torgan avıru (üler aldınnan xayvan gél eylenme xereketler yasap tora).

s. meg. k. eylenéç..

bot. k. düñgelek.

Eylençék koñgızlar —su östénde eylenép yözüge seletlé yırtkıç koñgızlar; rusçası: vértyaçki.

EYLENE i. 1. géom. her noktası yassılıktagı bér noktadan tigéz yıraklıkta torgan yomık kekré sızık. || Nersenéñ de bulsa anı eylendérép algan çité, kırıyı.

Kém yaki nerse de bulsa tireséndegé, bérer nerse bélen kürşé bulgan urın; tire-yün.

Tire-yak, moxit.

4. bdyl. funk. „Yıl", „tevlék" süzleré bélen kilép, „başınnan axırına kader", „buyına" digenTmegnené añlata.

EYLENELİ rev. seyl. Bérer nerse tiresénde, tügereklep, tireli.

EYLENE-TİRE i. 1. Tire-yak, tire-yün.

2. söyl. Tirelék, moxit.

EYLENÜ f. 1. Üz küçeré tiresénde borılu; eylene buyınça xereket itü. II küç. Kayda da bulsa yaki kém yanında da bulsa dai mi revéşte yörü, bulu, bötérélü.// küç. Nindi de bulsa éş bélen meşgul bulu, ıgı-zıgı kilü. Kön buyı kuxnyada eylenü. II küç. haman bér ük nerse küñélde, iste h. b. toru, borçıp toru.

Bér yaktan ikénçé yakka borılu.

Bérer nerse östénde oçıp tügerek yasav (samolét, koşlar h. b. turında).

Kaya da bulsa barıp, kiré borılıp kaytu.

Urap yörü, urap çıgu; yörép!kilü, yörép^kaytu.

Böténley başkaga [evérélü, başka xelge küçü, böténley başka kürénéş, tös alu.

7.GEkiyet hem ışanularda: tılsım yardeménde nindi de bulsa kıyafetke, töske kérü, kémge yaki nersege de bulsa evérélü. 8. Barıp çıgu, barıp kilü, kilép kitü.

9. küç. Bérer nersege artıgrak igtibar itü, küb-rek~şuña gtuktalu, şunnan çitke çıkmav turında.

10; Eylenép töşü — yıgılu. Eylenép çıga almassıñ — bik küp bülmelé cihazları küp bulgan, gomumen xucalıgı yaxşı kuyılgan yort turında.

EYLENÜLÉ s. Eylene torgan, eylenmelé.

EYLENÜ-TULGANU f. Kayda da bulsa yaki kém yanında da bulsa daimi revéşte yörü, bulu, bötérélü. II küç. Nindi de bulsa éş bélen meşgul bulu, ıgı-zıgı kilü.

EYLEV f. isk. k. itü.

EYREN i. 1. Katıknı suga bolgatıp yasalgan éçémlék.

2. May (yazgaç ayırılgan ak su.

0 Eyren baş —añgıra kéşé turında eytéle.

EYRENLENÜ $._May yazganda eyren bülénép çıga başlav.

EYTÉLÉŞ i. lingv. Söylem avazlarınıñ hem süzlernéñ eytélü revéşé, xaraktérı; fonétik yañgıraş.

EYTÉLÜ f. 1. Töş. yün. k. eytü.

Tasvir itélü, béldérélü, yazılu.

İsémlenü, atalu.

EYTÉM i. Nindi de bulsa tormış kürénéşéne gadette çitletép, obrazlı itép beye birgende kullanıla ^torgan, bér bötén cömle teşkil itmevé bélen mekallerden ayırılıp torgan totrıklı süz eylenme- | sé.

EYTÉRLÉK s. 1. Gadettegéden ayırılıp tormagan nerseler turında: artık, iskiterlék.

2. „Dip" bélen kilép, üzénnen aldagı süz béldérgen prédmétka çagıştırıp eytüné yaki külemé, sanı yagınnan yakın bulunı, çama bélen eytüné añlata. '

EYTÉRSÉÑ (LE) çag. térk. Revéş iyerçén cömlené baş cömlege térkev öçén kullanıla: güya, güya ki.

EYTÉŞÜ f. 1. Bér-béréñe eytü; bérniçe süz eytép alu.

2. Kümek uyınnarda, mecléslerde h. b. yarış tösénde kara-karşı cırlar cırlav, tabışmak h. b. eytü.

EYTİK kér. süz. „Misal öçén", „meselen" digen megnede kilép, nerse turında da bulsa béldérüné yaki söylem başlanunı añlata.

EYTKELEŞÜ f. Cnñélçe ızgışıp alu, béraz tirgeşü.

EYTKENÇE rev. 1. Kuşkança, öyretkençe. Eytkençe tégü.

2. Eytélgen fikérnéñ çıganagına mönesebet béldére torgan kéréş cömle sostavında kullanıla.

EYTMÉŞLİ rev. k. eytkençe (2 meg.).

EYTTÉRÉLÜ f. 1. Töş. yün. k. eyttérü. 2. küç. yereşélü.

EYTTÉRÜ I f. Yökl. yün. k. eytü (1, 3, 5, 6).

EYTTÉRÜ II f. söyl. Keyéf-safa sörü, küñél açu, tiptérü.

EYTÜ f. 1. Nindi de bulsa fikérné, uynı télden béldérü, xeber itü; nerse de bulsa söylev.

Nerse turında da bulsa añlatu, öyretü.

küç. Köylep uku, cırlav. 4. -ka, -ga formalı figıller bélen kilgende: nerse de bulsa éşlerge omtılış yasav.

Süz citkérü, tapşıru; eleklev.

söyl. Yün. kiléşéndegé kaybér isémner yanında: çakıru, deşü.

Gadette küplékte kilép, „xeberler yöri", „söyliler" megnesén añlata.

Tenkıytlev, şéltelev turında.

kér. süz. funk. eytem. k. eytem anı.

EKRÉN rev. 1. Xereket tizlégé zur bulmav, gadeti tizlékten tüben bulu turında.

2. Saklık bélen, sak kına. 3.Tavışnı kütermiçe, işétélér-işétélmes.

4.Ozak, köttérép (vakıt, gomér uzu turında).

5.Ekrénlep, aşıkmıyça (vakıt ütken sayın ézléklé revéşte arta yaki kimi bargan kürénéş turında).

6.ı. funk. Nindi de bulsa éşten tıyu, sak bulırga çakıru süzé.

EKRÉNLÉK i. Ekrén bulu sıyfatı.

EKRÉNLENÜ f. k. ekréneyü.

EKRÉNLEP rev. Ekrén géne, aşıkmıyça; ekrén-ekrén.

EKRÉNLETÜ f. k. ekréneytü.

EKRÉNLEV f. k. ekréneyü.

EKRÉNEYTÜ f. 1. Tizlégén, témpın kimétü, tagı da ekrén itü.

2. Nersenéñ de bulsa köçén, tavışın h. b. kimétü.

EKRÉNEYÜ f. 1. Bérer éş yaki xereketnéñ tizlégé, témpı kimü.

2. Bérer nersenéñ köçé, tavışı h. b. basılu, tınıçlanu, kimi töşü.

EKEM-TÖKEM i. zool. 1. Bik ekrén xereket ite torgan katı kabırçıklı mollyusk; rusçası: ulitka.

2. anat. Éçké kolakta tavış kabul itü apparatı urnaşkan öléş.

EKEMET i. söyl. 1. Moña kader bulmagan, kürélmegen, gadetten tış nerse, iskitkéç xel. s. meg. Seyér, gadeti bulmagan.

rev. meg. söyl. Bik, artık, gadetten tış.

ELBE i. maxs. Talkan sıman tatlı çey aşı.

ELBET kér. süz. isk. k. elbette.

ELBETTE kér. süz. Kistérép, ikélenérge, şöbhelenérge urın kaldırmaslık itép eytkende kullanıla; hiçşikséz.

ELÉ I rev. 1. Xezér, şuşı vakıtta.

Şuşı vakıtka kader, moña kader, xezérge.

Elége; haman da (devamlı éş-protséss turında).

ELÉ II kis. 1. Boyıru, üténü süzleré yaki boyırık figıl yanında kilép, alarnıñ megneleréne kiñeş, üténü, télek yaki karar kılu tösméré östi.

Xezérgé, kileçek zamannar hem yuklık formasındagı ütken zaman xikeye figıller bélen kilép, éşnéñ devamlılıgın, temamlanmavın yaki kileçekte ütelü ixtimalın kürsete.

Ütken zaman xikeye figıl yanında kilép, aptırav, gaciz bulu tösmérén köçeyte.

4. Vakıtnı béldérgen revéşler aldında kilép,şul süznéñ megnesén köçeyte.

Gadette »bit" kisekçesé yanında cömledegé bilgésézlék, ikélenü-şöbhelenü tösmérén köçeytü öçén kullanıla.

Bar, yuk modal süzleré hem vakıt revéşleré yanında kilgende, vakıt yagınnan çiklev yaki, kirésénçe, devamlılık tösmérén béldére.

Eytéle torgan fikérnéñ teyésirlélégén arttıru öçén yaki nindi de bulsa bilgéné, faktnı assızım-lav öçén kullanıla.

térk. funk. Tézme kuşma cömleler yaki tiñdeş kisekler aldınnan kabatlanıp, vakıygalarnıñ, kürénéşlernéñ bér-bérsén almaştırıp, çiratlaşıp kilüvén béldére.

ELLİ-BELLİ ı. Bala yoklatkanda eytéle; bişék cırınıñ kuşımtası, dlli-belli, bebkeyém, xezér kaytır etkeyéñ. Cır.

ELLE kis. 1. Sorav cömlelerde soravnıñ katgıylıgın yomşartu öçén kullanıla.

Sorav almaşlıkları bélen kilép, bilgésézlék almaşlıkları yasıy:

térk. funk. Tézme kuşma cömlelerde yaki tiñdeş kisekler yanında kabatlanıp kilép, cömle éçtelégéne şöbhelenü, ikélenü tösméré östi.

Soravga cavap bularak eytélgende, bérer nerse turında bélmevné, açık cavap bire almavnı añlata: kém bélsén, bilgéséz. Kayçan kaytasıñ? —- dlle.

kér. süz. funk. İxtimal, belki megnesénde kullanıla.

ELLE-LE ı. 1. Bérer urınnı kinet kéne avırttırganda eytéle.

Bérer nersenéñ şeplégéne, eybetlégéne is kitép eytéle.

k. elle-li. [Gerey:] dlle-le, şapmı mañgayga. M. Feyzi.

ELLE-Lİ ı. Bérer nersege kızıktırıp, ürtep, maktanıp eytéle (bigrek te balalar télénde).

ELLELÉKİ ı. k. elle-li.

ELLÜ-BELLÜ ı. k. elli-belli.

ELSÉRETÜ f. Xelden taydıru.

ELSÉREV f. 1. Arıp, tirlep xelden tayu.

2.Ésséden yaki arudan avızların açıp, téllerén çıgarıp sulav (xayvannar turında).

3.küç. Artık ésséden sulu, şiñü (üsémlékler turında).

ELMEŞLENÜ f. dial. Evere bulu.

EL-XEL i. k. köç-xel.

ÉLÇÉ i. dial. Kuzna uyınında berélgen kuznanıñ kırın yatuı.

ELEK i. 1. Bérevné nerse öçén de bulsa gayıplé sanap, yış kına yala yagıp, anıñ östénnen vlast vekilleréne yaki başlıklarga h. b. citkérélgen yeşértén süz, xeber; donos.

2. Bérer nerse yaki nindi de bulsa éş turında kémge de bulsa citkérélgen süz.

ELEKLEŞÜ f. 1. k. eleklev.

2. Bér-bérsén eleklev.

ELEKLEV f. 1. Kéşé östéne yeşértén söylev, yala yagu; donos yasav.

2. Bérer nerse yaki nindi de bulsa éş turında kémge de bulsa citkérü, eytü; faş itü.

ELEK-ÇALAK cıy. i. söyl. Törlé eleklevler; elek, yala, gaybet h. b.

ELEKÇÉ i. Kéşé östéne söylevçé, eleklevçé, elek bélen şögıllenüçé.

ELEKÇÉL s. Eleklevçen, kéşé östéne saylevçen.

ELEKÇÉLÉK i. Elekçé bulu.

ELEM i. isk. k. bayrak.

ELEN-ŞELEN rev. söyl. Annan-monnan, yalkavlanıp.

ELÜ i. k. elüçe.

Elü|kagı — elüçe ciméşénnen koyılgan kak.

ELÜN: elün kagı söyl. — k. elü kagı.

ELÜÇE i. bot. 1. Könyakta üse torgan ciméş agaçı, slivanıñ bér töré; rusçası: alıça.

2. Şul agaçnıñ ciméşé. II s. meg. Şundıy ciméşten yasalgan.

ELÜEN i. dial. k. elüçe.

ELCÉ-MÖLCÉ: elcé-mölcé kilü— küznéñ açık kürmevé, küz alları tomalanu, küz aldında elle nerse xereketlengen şikéllé kürénü.

EMEK: Emek bélen Cemek yaki Emek bélen Şe-mek —ayırılmas duslar turında.

ENGÉREK: engérek utı dial. —k. yılan ülené. ENDRİ: endri kaznası söyl. — sarıf iterge mömkin bulgan bétmes-tökenmes, isepséz baylık, mölket.

ENÉÇ i. bot. söyl. k. enis (2 meg).

ENİ i. !. Üzénnen tugan balalarga karata ana mönesebeténdegé xatın.

2. Anaga mörecegat itkende yaki anıñ turında söylegende eytéle.

3. Üzénéñ balalarına karata ana mönesebeténdegé xayvan.

ENKE i. 1. k. ana (1 meg.). II tart. form. enkesé. İrnéñ xatınına éndeşü, mörecegat itü süzé.

2. s. meg. k. ana (2 meg.). Enke ét. Enke meçé.

ENKEY i. k. eni 1, 2.

ENÇÉK i. 1. Ana ét.

Kéçkéne ét.

küç. gadi s. İrler tiresénde çıtlıklanıp yörüçé xatın-kız turında.

ENÇÉKLENÜ f. gadi s. Çıtlıklanu, kılançıklanu (xatın-kız turında).

ENE kürs. a. 1. Yıraktagı, çittegé nersege töbep kürsetkende eytéle.

Başka almaşlıklar hem revéşler bélen kilép, açıklav megnesén béldére.

Bérer nerse turında basım yasap eytkende, megnege köçeytü tösméré birü öçén kullanıla.

ENEÇE i. 1. sir. k. tüp.

2. Ceyer öçén xezérlenép kuyılgan tügerek kamır.

EP: ep itü—1) şayartıp yaki balalar télénde übüge karata eytéle.

EPÉN-TÖPÉN rev. söyl. 1. Abına-sörténe, aşıgıp.

2. Annan-monnan, aşık-poşık. Epén-töpén éşlev.

EPÉ-ÇÖPÉ: epé-çöpé kilü söyl.— k. ecé-göcé.

EPPER i. söyl. Élégrek dindar gailelerde: balalar télénde amin totunı añlata.

Epper itü —aşap tuygaç bit sıypap kuyu (amin totu).

EPSÉ: epsé aşav, epsé tibü dial.— üler aldınnan ten kügerü.

EPÇİ: epçi karçık (karçıgı) — küp söylevçen xatın-kızga karata eytéle.

EP-EÇÉ s. Art. der. k. eçé. Ep-eçé alma.

EP-EŞEKÉ s. Art. der. k. eşeké.

ER i. 1. Tirgev, açulanu; orış.

2. Kimsénü, xurlanu toygısı; gar.

ERBE i. Sugılgan başak, başaklı salam.

ERBELÉK i. Indırda başak hem kibek salır öçén çitennen yaki taktadan yasalgan evéslék.

ÉRGEZÉMBAY i. k. érgezémbay.

ERGEN i. isk. söyl. 1. k. organ. 2. Garmon.

ERGENÇÉ i. isk. 1. Organda uynavçı. 2. Garmonçı.

ERDENE i. 1. Bilgélé bér ozınlıkta kisép, yarıp ezérlengen utın.

2. Nersenéñ de bulsa tigézlep öyélgen reté (tözü matérialları h. b.).

ERDENELÉK i. 1. Erdenelep utın öyélgen urın. 2. s. meg. yagar öçén géne, utınga yaraklı.

ERDENELEV f. Utınnı erdenege kuyu, öyü.

ERDENELEP rev. Ret-ret tigéz itép nersené de bulsa öyü turında.

ERÉKMEN i. bot. Orlık tartması çenéçkélé, zur, kiñ, salınkı yafraklı üsémlék.

ERÉKMENLÉK i. Erékmen (küp) üsken urın.

ERÉM i. bot. Bik köçlé islé çüp ülené yaki yarım kuak (méditsinada kullanıla); rusçası: polın. Kara erém. Tav erémé.

ERÉMLÉK i. Erém küp üsken urın. Bakça artındagı erémlék.

ERÉPLEŞÜ f. söyl. Kara-karşı süz kaytaru; bexesleşü.

ERLÉ s. 1. Oyalçan.

2. Garlenüçen, xetéré kaluçan; tekebbér.

ERLÉ-BİRLÉ rev. 1. Elé bér, elé ikénçé yüneléşte, bér arı, bér biré; arlı-birlé.

2. Ez-mez, tégénnen-monnan; östen-östen géne.

ERLEN i. zool. Önnerde yeşi torgan kimérüçé xayvan (kır hem bakça kulturalarına zıyan sala).

Erlen tufragı — astan kazılıp çıkkan tufrak, yarmalı tufrak.

ERLENÜ f. k. garlenü.

ERLEŞ i. Izgış, talaş.

ERLEŞÜ f. Bér-béréñné erlev; ızgışu, tirgeşü.

ERLEV f. Orışu, açulanu, tirgev.

ERMEK i. Yonnan sugılgan yuka tışlı kiyém; çikmen.

ERMEN i. Ermenstanda yeşevçé töp xalık ataması hem şul xalıknıñ bér kéşésé. II s. meg. Ermen xalkına beylenéşlé, şul xalıkka mönesebetlé.

ERNÉTKÉÇ s. 1. Açıtıp hem ernétép avırttıra torgan.

2. küç. Tiren ruxi gazapka sala torgan, bik gazaplı bulgan.

ERNÉTÜ f. 1. Açıtıp avırttıru, sızlatu.

2. küç. Rencétü, ruxi gazapka salu.

ERNÉŞÜ f. 1. Tüze almaslık bulıp ernép avırtu. yaralar ernéşü. \\ Ernép avırtudan azaplanu, intégü, tınıçlık taba almav.

2. Ruxi gazap kiçérü; açınu. II Kémnéñ de bulsa bérersénéñ xeléne kérép, bik nık borçılu, kaygıru.

ERNÜ f. 1. Açıtıp, çémérdetép avırtu.

2. Ruxi gazap kiçérü, rencü, açınu..

ERNÜLÉ s. 1. Ernép avırta torgan, açıtıp avırta torgan.

2. Ernü çagılgan, rencülé.

ERSÉZ s. 1. Tıynaksız, oyalmıy torgan.

Tartınusız, télese kaya, télese nindi éşke barıp tıgıla torgan, üzén tekelléfséz totuçı.

Bik çıdam, tüzém.

ERSÉZLÉK i. Erséz bulu.

ERSÉZLENÜ f. Ersézge eylenü (1, 2 meg.).

ERÇÉGÉÇ i. Çistarta, erçi torgan koral.

ERÇÉLÜ f. Töş. yün. k. erçü.

ERÇÜ f. 1. Nersenéñ de bulsa kabıgın, tışçasın alıp taşlav, çistartu, saldıru.

2. Çüp, pıçrak h. b. ş. dan çistartu, arındıru.

3. Agaç-kuaklarnı tamırları bélen kuptarıp, bérer nindi urınnı çistartu. II i. meg. Urmanda agaç hem kuaklardan çistartılgan açıklık.

küç. Nindi de bulsa urınnı, ilné, kolléktivnı azat itü, çistartu, kuu (doşmannan, çit, zararlı éléméntlardan h. b.).

küç. Zur çıgımga duçar itü, totıp, faydalanıp bétérü. || küç. Bérni de kaldırmıy alıp çıgu, urlav. II Bérni kaldırmıy otu (nindi de bulsa otışlı uyında).

ÉRE: ére kort i. dial.— k. sorı kort.

EREM s. 1. Buşka, faydasızga kitken, israf itélgen, totılgan. Erem akça. Erem köç. Erem xézmet. \\rev. meg. Buşka, faydasızga, maksatsız. Vakıtnı erem ütkerü.

2. xeb. funk. Kémge yaki nersege de bulsa layık bulmavnı añlata.

Erem bulu—1) kirekmegen cirge, faydasızga totılu, israf bulu. 2) neticesézrevéşte yugalu, yukka çıgu. 3) tiyéşséz, tiñ bulmagan kéşége turı kilü turında. 4) bérersénéñ vakıtsız ülémé turın da kızganıp eytüné béldére. 5) mal-tuar kırılıp, ülép yaki azık-tölék bozılıp zıyan kilü turında.

EREMTAMAK i. Buşka aşap yatuçı, bérnerse de éşlemiçe aşap kına yatuçı; kéşé isebéne yeşevçé.

EREM-ŞEREM: erem-şerem bulu — yukka-barga totılu, tuzdırılu, kireksézge totılu.

EREME i. yalanda, kübésénçe su buylarında, uysu cirlerde üsken vak kuaklık.

EREMELÉ s. Eremesé bulgan, ereme üsken.

EREMELÉK i. Ereme (küp) üsken urın.

ERETE i. 1. Umarta oyasında kerez cimérélép töşmesén öçén kuyıla torgan arkılı agaç.

2. Tarantasnıñ art küçerénnen al küçeré térekke (ménderge) totaştırılgan kolga sıman askı agaç.

ERCE i. 1. Nersené de bulsa urnaştıru, salu öçén bulgan dürt poçmaklı agaç tartma; rusçası: yaşçik. 2. sir. k. kuzov.

ERCELÉ s. k. kuzovlı.

ERCELÉK s. 1. Erce yasarga citerlék. 2. Erce yasav öçén kirek bulgan, şuña yaraklı.

ESPÉ i. 1. Tenge kızıl taplar çıgudan gıybaret yogışlı balalar avıruı; rusçası: krasnuxa.

2. bot. Lale çeçekléler sémyalıgına kére torgan bélénér-bélénmes teñke töşken yuka yafraklı ülen üsémlék; rusçası: sparja.

ESER I i. Nindi de bulsa ölkede (fen, matur edebiyet, muzıka, sengatte) bérevnéñ icadi xézmeté,

ESER II i. 1. tart. form. gına kullanıla.

2. Töp bilgéleré gomumi bulgan canlı hem cansız prédmétlar törkémé (gadette inkyarnı, yuklıknı béldérgen cömlelerde şul töşénçené köçeytü öçén kullanıla); zat(ı).

ESER III i. isk. kit. Teésir, yogıntı.

ESERÉNKÉ s. sir. Nerse bélen de bulsa bik eserlengen, teésirlengen.

ESERÉNÜ f. 1. Kurkınıp, aptırap kitü, bérer törlé teésirge birélü.

2. Teésirlenü, dulkınlanu.

ESERLÉ I s. Nindi de bulsa urın totkan, ehemiyetke iye,o ehemiyetlé.

ESERLÉ II s. 1. Teésirlé, küñélné néçkertérlék.

2. Teésirlenüçen, néçke küñéllé.

ESERLENDÉRÜ f. 1. Kémge de bulsa bérer niçék teésir itép küñélén néçkertü, teésirlendérü.

2. Artık nık dulkınlandıru.

ESERLENÜ f. 1. Bik nık teésirlenü, bérer nersenéñ teésirénnen küñél néçkerü.

3. Aptırap kitü; gaceplenü.

ESERÜ f. Kavşap, kurkınıp kalu, aptırap kitü; gaceplenü.

ETİ i. 1. Üzénéñ balalarına karata ata mönesebeténdegé ir.

2. Ataga mörecegat itkende yaki balalar anıñ turında söylegende eytéle.

ETİ-ENİ cıy. i. k. ata-ana.

ETİ-ENİLÉ s. Ata-anası bulgan.

ETKE i. 1. k. ata (1 meg.). || tart. form. etkesé. Xatınnıñ iréne éndeşü, mörecegat itü süzé.

2. s. meg. k. ata (4 meg.).

ETKEY i. k. eti (1, 2 meg.).

ETMELLEV f. söyl. Niçék citté şulay, tégén-nen-monnan gına retlev, oyıştıru; emellev.

ETREK rev. söyl. Seleme, yuka; fekıyr.

ETREK-ELEM i. söyl. Dereceséz, buldıksız, abruysız, yarlı, méskén kéşé.

ETELGÉ i. zool. 1. Zur börkétnéñ bér töré; rusçası: balaban. Etelgé şoñkar bulmas.

ETELENÜ f. dial. yaxşı atlı bulırga tırışu, yararga tırışu. || Aşıgu, kabalanu.

ETEMBİ i. dial. 1. Koyılgan orlıklar, şul orlıklardan üsken igén.

2. dial. k. duadak.

Etembi beren dial.— köz tugan beren.

ETEÇ i. 1. Tavıklar sémyalıgınnan ozın, urak sıman koyrıklı, başında zur kızıl kikrigé, ayaklarında tipkéleré (şporları) bulgan ata cénéstegé koş.

2. küç. yuk-bar sebepten kızıp kiterge, sugışırga ezér toruçı kéşé.

ETEÇLÉK i. söyl. Urınsız beylençéklék, kızıp kitüçenlék.

ETEÇLENÜ f. Gayretlenü, kepreyü.

EFLİSUN i. 1. Könyakta üse torgan meñgé yeşél tsitrus (ciméş) agaçı; rusçası: apélsin.

2. Şul agaçnıñ kalın kabıklı, öléşlerden torgan susıl éçlé tügerek yaki ozınça formadagı ciméşé.

EX ı. 1. Rexetlék, lezzet toyunı béldére.

İs kitü, gaceplenü, soklanu h. b. xislerné béldérü öçén kullanıla.

Ükénü, açınu, şéltelev, garlenü h. b. xislerné béldérü öçén kullanıla.

Kızıgu, könleşép karav h. b. ş. larnı béldérü öçén kullanıla.

EÇÉ s. k. açı. Eçé yazmış. Eçé alma. Eçé küz yeşé.

Eçé bal — k. açı bal.

0 Eçé su — k. açı su.

EÇÉLÉK I i. k. açılık II. Almanıñ eçélégé.

EÇÉLÉK II i. isk. 1. Medreselerde ayak kiyémnerén salıp kaldıra torgan hem komgannar tora torgan urın.

2. Bedref.

EÇÉLÉŞLÉ: eçéléşlé bulu — k. açılışlı: açılışlı bulu.

EÇÉTKÉ i. söyl. k. açıtkı.

EÇÉTKÉLÉK i. k. açıtkı. || s. Eçétké öçén kaldırılgan. Eçétkélék kamır.

EÇÉTKÉÇ i. k. eçétké.

EÇÉTME i. k. eçétké.

EÇÉTTÉRÜ yır. k. açıttıru.

EÇÉ-TÖÇÉ s. Törlé isler hem temner katnaşkan.

EÇÉTÜ I f. k. açıtu I.

EÇÉTÜ II f. k. açıtu II.

EÇÉŞÜ f. k. eçü.

EÇKÉLT, EÇKÉLTÉM s. Kim. der. k. açı (1—3 meg.).

EÇKÉLTÉM-TÖÇKÉLTÉM s. Törlé isler hem temner katnaşkan.

EÇMUXA i. söyl. Kadaknıñ sigézden bér öléşé, 50 gramm; rusçası: osmuşka.

EÇTÉK-PÖÇTÉK rev. söyl. Bik ez géne, annan-monnan gına.

EÇEÇ ı. söyl. Gaceplenüné yaki aptıravnı añlata.

EÇÜ f. k. açu III.

EŞGAR i. isk. kit. „ Şigır "néñ küplék forması: şigırler.

EŞÉR-ÖŞÉR rev. dial. k. eştér-öştér.

EŞKARE s. isk. kit. Açık, açıktan-açık, yeşérmesten, küz aldında; herkémge (xalıkka, cemegatçélékke) bilgélé bulu.

ÉŞKERTÜ f. dial. Béldérü, xeber itü.

EŞNE i. 1. İpteş, dus.

2. Agay-éné, koda-kodagıy.

EŞNELÉK i. 1. Duslık, ipteşlék. 2. Agay-énélék, koda-kodagıylık.

EŞNELENÜ f. Duslaşu, yakınayu; eşneler bulıp kitü.

EŞNELERÇE rev. 1. Duslarça, yakın itép.

2. Agay-énélerçe, koda-kodagıylarça.

EŞNEÇÉLÉK i. k. eşnelék (2 meg.).

EŞTÉR-MÖŞTÉR rev. k. eştér-öştér.

EŞTÉR-ÖŞTÉR rev. söyl. Annan-monnan, aşık-poşık, ciréne citkérmiçe.

EŞEKÉ s. 1. Naçar, yemséz.

Yavız, tüben; nefret uyata torgan; usal, bik naçar xolıklı (kéşé hem xayvan turında).

Naçar, tupas, sügénülé (süzler turında).

Naçar, yavız; naçarlık, yavızlık, usallık éşlev xisé bélen sugarılgan (uy, niyet, télek h. b. ş. turında).

i. meg. küç. Şakşı (4 meg.).

EŞEKÉLÉK i. Eşeké (1, 3, 4 meg.) bulu; eşeké (2 meg.) kéşége xas sıyfatlar.

EŞEKÉLENÜ f. I. Eşekége (1, 2 meg.) eylenü, eşeké (1 meg.) xelge kilü.

2. Xolık, üzén totış yagınnan naçarlanu.3. Bozılu, naçarlanu.

EŞEKÉLEV f. 1. Pıçratu, bozu.

Bozu, sıyfat yagınnan naçarlatu, yulnı eşekélep bétérü. Buyavnı eşekélev.

küç. Naçarga eylendérü, yemsézlev. Tormışnı eşekélev.

EV ı. Kémnéñ de bulsa éndeşüvéne cavap birgende eytéle.

EVVEL rev. 1. Küpmédér vakıt élék. || Élék, élékké zamanda. || s. meg. Eüvelgé, élékkégé, borıngı.

Başta, nindi de bulsa bér éşten élék.

Bérénçé (tapkır). II Bérénçé bulıp, başlap. II s. meg. Bérénçé, baştagı, başlangıç.

EVVELGÉ s. 1. Baştagı, élékké. | i. meg. küpl, Eüvelgéler bélen bulgan barlık mönesebetlerné özgeç, bik ozak yokıdan, nihayeséz ozın tönnen yaña uygangan kébék bér xalet xis ittém. 2. Borıngı, bik küptengé.

EVVELGÉDEY rev. k. evvelgéçe.

EVVELGÉÇE rev. Élékkéçe, iskéçe, baştagıça.

EVVELGÉSÉ-AKTIGI i. k. evvelé-axırı.

EVVELDEN rev. Bik küptennen, élék-élékten.

EVVELÉ rev. söyl. k. evvel.

EVVELÉ-AXIRI i. Nersenéñ de bulsa bérénçésé hem soñgısı, başı hem axırı.

EVVELTÉN rev. söyl. k. evvelden.

EVVEL-EVVELDEN rev. Gomér-gomérge, élék-élékten, bik borıngıdan.

EVKAT i. isk. kit. Baylık, rizık, mal.

EVKATLÉ s. Bay, rizıklı, mallı, dükatléné téşli almıy salkın-suık.

EVKATLÉLÉK i. isk. kit. Eükatlé bulu.

EVKELEV f. dial. k. evelev 3.

EVLA rev. Artıgrak, östénrek, aldıngırak, yaxşırak.

EVMEKLENÜ f. Aütü, tegerev.

EVMEKLEŞÜ f. Barısı bérge butalıp avnaşu, tegereşü, körmekleşü.

EVMEKLEV f. Aunatu, tegeretü.

EVMELENDÉRÜ f. Tegeretü; evelep bétérü.

EVMELEŞ i. Butalıp avnaşu, tegereşü.

EVMELEŞÜ f. k. evmekleşü.

EVMELÜ f. dial. Avu, cimérélép töşü.

ECÉ-GÖCÉ, EGÉ-CÖGÉ: ecé-göcé (egé-cögé) kilü— göj kilü, bik ozaklap duslarça söyleşü.

ECÉR i. Bérer nindi éş yaki yaxşılıkka karşı cavap itép éşlengen nerse; tülev.2. k. savap.

ECÉRLÉ s. 1. Tülevlé. Ecérlé éş.2. k. savaplı.

EÑGEME i. Éş turında yaki duslarça gına söyleşép utıru; fikér alışu, gepleşü.

Eñgeme koru — k. eñgeme sugu.

EÑGEMEÇÉ i. Bérer kéşé bélen söyleşüçé, fikér alışuçı.

EHÉL i. 1. Nindi de bulsa katlav, oyışma, éşçenlék ölkeséne karagan kéşéler törkéménéñ bérsé, vekilé.

2. isk. Bér éşke karata yaraklılık, anı başkara aluçılık.

EHE ı. 1. Bérevnéñ uñışsızlıgına, kaygısına h. b. kuanu, söyénü, kanegatlenüné béldérü öçén kullanıla.

2. Nersege de bulsa töşénüné, nersené de bulsa bélép alunı añlata.

-G-

GA-GA-GA avaz iyer. Kaz gangıldavına iyertép yasal-gan süz.

GAGILDAŞU f. k. gaygıldaşu.

GAZ I i. 1. xim. Ayırım kisekçékleré üzara tıgız €eylenmev sebeplé pavaga, buşlıkka tiz hem cdayıl tar al a torgan fizik cisém. // Yaguv, yak-tırtuv öçén kullanıla torgan gaz yaki par xeléndegé matde. // s. meg. Gaz énérgiye-sé yardeménde éşliy torgan.

2. Aşalgan azık tarkaludan aşkazanı hem éçeklerde barlıkka kile torgan gaz sıman buléndék.

GAZ II i. maxé. Üte kürénmelé éfek tukıma. // s. meg. Şundıy tukımadan tégélgen, éşlengen.

GAYGILDAV f. 1. Kalın kér tavış bélen kıç-kıruv (kazlar turında).

2. küç. Kalın tavış bélen kıçkırıp, ixaxaylap kélüv.

GAYGILDAŞU f. 1. Kazlarnıñ kalın kér tavış bélen kıçkıruları.

2. küç. Kéşélernéñ ixaxaylap kıçkırıp kéléşüleré.

GAYDAMAK i. tar. 1. XVII—XVIII yözlerde Pol-şa pannarına karşı köreşke küterélgen ukrain kazagı.

2. Çit il intérvéntsiyesé hem gracdannar sugışı çorında Ukraina Üzek radası tarafınnan oyıştırıl-gan maxsus atlı gasker, şulay uk Pétlyura h. b. larnın kontrrévolyutsiyéy otryadları sugışçısı.

GAYDUK i. tar. Könyak slavyan illerénde térék xakimlégéne karşı sugışkan partizan.

GAŞKA i. téxn. Vint yaki bolt kébék spiral sırlı nerselerge borıp kértéle torgan törlé formadagı détal; şérépnén alınmalı başı.

O Gaykası yomşak söyl— Nersené de bulsa éşlerlék, başkarıp çıgarlık tügél, yomşak xaraktérlı, kéçséz (kéşé).

GAKIYKA i. isk. Balanıñ tugandagı çeçé, bérén-çé çeç.

Gakıyka korbanı isk.— bala tuvuv uñayı bélen çalına torgan korban (gadette, tuvuvnıñ cidénçé könénde suyalar).

GALAN: galan bereñgé— bereñgénéñ kızgılt kabıklı éré bér sortı. Galan tavık (éteç) — gadette ak töstegé éré tavık tokımı.

GALAŞKA i. söyl Cıynak formada salıngan miç.

Galanka miç — k. galanka. Kızlar bér poçmaktarak, yagılmagan galanka miç tireséne béréşép utırgannar. E.Yeniki.

GALO!Ş i. Kün yaki kiyéz ayak kiyémnerén yüvéşlenüden saklav öçén kiye torgan rézin ayak kiyémé.

GALOŞLI s. Galoş kidérélgen, galoşı bulgan.

GALSTUK i. 1. Algı yaktan bant formasında töyénlep muyınga kiyéle torgan tasma.