I. Meg. K. Urta xellé (kréstyan).

beyl. funkLyün. kiléş form, urtasına. 1) xe-reketnén nersenén de bulsa urta öléşéne, üzegéne, kémnernéñ de bulsa arasına yünelgenlégén béldérü öçén kullanıla. 2) kémnén yeki nersenén de bulsa bérer urınnın kaysı öléşéne urna-şuvın, kuyıluvın konkrétlaştıru öçén kullanıla. 3) éş-xelnén nindi de bulsa vakıtnın başı bélen axırı arasında ütelüvén, başkarıluın béldérü öçén kullanıla.

beyl. funk. çıg. kiléş form, urtasınnan. 1) kémnén yeki nersenén de bulsa bérer urınnın, bérer nersenén urta öléşénnen, üzegénnen xereket itüén béldérü öçén kullanıla. 2) éş-xelnén bilgélé bér vakıt aralıgınnan başlanuvın béldérü öçén kullanıla..

beyl. funk. u.-vak. kiléş form, urtasında. 1) éş-xelnén nersenén de bulsa urta, üzek öléşénde başkarıluın, kémnén-nersenén bulu urının béldérü öçén kullanıla. 2) kém yeki nersenén kéşéler, bértérlé eybérler hem kürénéşler tara- y fınnan uratılıp alınuvın béldérü öçén kullanıla. 3) éş-xelnén tégé yeki bu vakıt aralıgında başkarıluın, ütelüvén béldérü öçén kullanıla.

URTAGINNAN rev. k. urtakka.

URTAK s. 1. Barlık kéşélerge, barlık nerselerge bérdey karıy torgan; barlık kéşélerné, barlık nerselerné éçéne algan; gomumi.

Kém bélen de bulsa bérge éşlengen, başkarılgan, ütelgen.

Bérniçe yeki barlık kéşége karıy torgan; iyesé bér géne bulmagan.

Kém bélen de bulsa oxşaş, bértérlé; ikénçé bérevge yeki ikénçé nersege de xayı.

rev. Tigéz itép, yartılaş, urtalay.

Urtak bülénüçé mat.— birélgen bérni çe sanga büléne torgan san. Urtak bülüçé mat.— barlık birélgen sannarnı kaldıksız büle torgan san.

Urtak tél — söyleşér süz, büléşér fikér.

URTAKKA rev. Bérer nersené kém bélen de bulsa bülép, urtaklaşıp. Urtakka mal suyuv. 11 Kiléşü buyınça küpmédér öléşén éşlegen öçén birü şartı bélen bérer nerse éşletü turında.

URTAKLAV f. Nersené de bulsa urtalay bulu, büléşü.

URTAKLAŞU f. 1. Nersené de bulsa gadéllék bélen uzara büléşü. II Bélgenéñné başkalarga da söylev, anlatu.

2. küç. Nindi de bulsa xelné bérgelep kiçérü, büléşü.

URTAKLIK i. 1. Urtak (1 meg.), gomumi bulu, küplerge karav.

2. Éş, höner, karaş h. b. ş. larda bérdeylék, oxşaşlık.

Urtaklık yüneléşé lingv.— bér ük éşnéñ yeki xelnéñ iké yeki bérniçe subyekt katnaşı bélen ütelüvén anlata.

URTAKTAN rev. k. urtakka.

URTALAY rev. Tigéz itép iké kisekke, urtadan.

URTALI: ni urtalı, ni purtalı — ni tégéley, ni bolay (tégel géne barıp çıkmagan éş-şögıl turında).

URTALIK i. 1. Urta bér cir, bérer urınnıñ, nersenéñ iñ urtası.

isk. Moxit, tire-yun.

küç. Bér yakka da kuşılmıy torgan törkém, bi-taraf xel, bitaraflık.

URTANÇI s. 0ç törlé zurlıktagı yeki yeştegé kéşélernéñ ikénçésé, urtadagısı.

URTAÇA s. 1. Sıyfatı yagınnan yugarı bulmagan, bik eybet bulmagan, gadeti. \\ söyl. Bik yaxşı da, bik naçar da tügél, yarıysı gına. || Bér yagı bélen de ayırılıp tormagan, gadeti (kéşége karata). 2. Üzénéñ bilgéleré, üzlékleré büvénça iké çik (zur hem kéçkéne, biyék hem tebenek, avır hem ci-nél h. b.) arasındagı.

Bérniçe zurlık summasın alarnıñ sanına bülüden kilép çıkkan; bilgélé bér törkém kürénéşler öçén gadeti, tipik bulgan.

rev. U rta isep bélen; yakınça.

i. meg. Ukuçılarnıñ bélémén beyeli torgan unay bilgélernéñ iñ tübené; öçlé.

URTLAM i. söyl. İotım.

URTLAV f. 1. Yotu; zur yotımnar bélen éçü.

2. k. utlav II.

SURU f. 1. İgénné yeki ülenné töbénnen u k gurak yeki urgıç maşina bélen kistérép cıyu.

küç. söyl. Kırıp baru, kırıp salu, kıynav.

küç. gadi s. Küp itép, aşıgıp aşav.

Uru maşinası—k. urak maşinası.

URUÇI i. İgén ura torgan kéşé.

URIK-SURIK rev. Bérer nersené béryulı, to-taştan tügél, özép-özép, ara-tire başkaru turında. || Kayçakta, ara-tire.

URIN i. 1. Cir östénde nerse de bulsa urnaş-kan yeki urnaşırga mömkin bulgan öslék, meydan. II Nerse de bulsa torgan yeki bulgan meydan, tirelék. || Nerse öçén de bulsa bilgélengen meydan, punkt. II Yatu, utıru öçén maxsus bilgélengen cir,| meydan.

2. Yak; cir.

3. küpl. Üzekten çitte bulgan töbek, oyışma, uçrécdéniyéler; cirlé oyışmalar (üzekke, üzek oyışmalarga, uçrécdéniyélerge kartı kuyılıp eytéle). II u.-vak. kiléş. urında. Cirlé oyışmalar, uçrécdé-niyélernéñ üzénde (yugarı oyışmalar katnaşınnan başka).

Nersenéñ de bulsa ayırım öléşé, ciré.

Kitapnıñ, edebi yeki muzıkal esernéñ, pésa* nıñ ayırım bér öléşé, özégé.

Kémnéñ de bulsa bérer ölkede başkargan éş-şögılé, iréşken derecesé (meselen, cemgıyette, sémya da, fende, sportta h. b.).

Vakıtlıça yeki daimi xézmet ite torgan cir. || Vakansiye.

Yulga alıp çıkkan yeki ciberéle torgan bagac­nıy herbér törémé.

Bérer nerse xezér yeki kayçandır bulgan, şu-nın ézé kalgan cir, téş.

10. Yatu hem yoklav öçén maxsus xezérlengen urın-cir, yatak. 11 Bérer éş öçén maxsus xezérlengen ey-- bérler cıyılması. // Sebep, nigéz.

beyl. funk. urında, urınga. Bérer nersené-éşlerge tiyéş bulıp ta, anı éşlemiçe ikénçé éşné-ütevné béldérgende kullanıla.

beyl. funk. urınına. 1) kém yeki nersege al~ maşka, öçén. 2) k. urın (12 meg.). 3) kém yeki nerse bélen de bulsa çagıştırıp eytkende kullanıla: kébék, sıman.

URINBASAR i. Bérer urındagı kéşénén üzé yuk vakıtta urınına kalıp, anın éşén başkarırga xo-kukı bulgan resmi kéşé; yardemçé.

URIN-VAKIT: urın-vakıt kiléşé lingv.-da II -de (-ta || -te) térlendérgéç kuşımçası bélen béldéréle hem kémde? nersede? soravlarına cavap bire torgan altınçı kiléş.

URINDAGI s. 1. Bilgélé bér cirge, ölkege ka-ragan, şul ölkege beylenéşlé. || Şul urında II Şul urında toruçı, yeşevçé; cirlé.

2. Nindi de bulsa xézmet urınında éşlevçé, ştattagı éşte éşli torgan.

URINDAŞ i. Toru, yeşev urınnarı urtak bulgan, urınnarı yeneşe bulgan ipteş.

URINDIK i. Bér kéşé utırırlık (gadette arka-lı) utırgıç.

URINLAŞTIRU f. k. urnaştıru.

URINLAŞU f. isk. k. urnaşu.

URINLI rev. 1. Eybet, yaxşı.

2. Tiyéşlé, vakıtlı, gadél.

Nersege de bulsa bilgélenép, aldan uylap.

Kireklé urında, kirek cirde, tiyéşénçe. URINLILIK i. Urınlı bulu xelé, sıyfatı.

URINLI-URINSIZ rev. 1. Urınlımı, tügélmé ikenén uylap tormıyça, télese kayçan, tiyéşséz urında yeki vakıtta.

2. Urının turı kitérmiçe, télese kaya, télese niçék.

URINSIZ s. 1. Kirekmegen, tiyéşséz.

Nigézséz, naxak.

rev. Artık, kirekséz.

rev. Sebepséz, tiyéşsézge, kirekmegenge.

URINSIZGA rev. Kirekmegenge, tiyéşsézge.

URINTIN rev. dial. Sizdérmiçe, yeşérén, astır-tın.

URINÇILIK i. Gomumi, urtak éşke kimçélék kitérép, urındagı tar intéréslarnı gına küzetü, küzde totu xelé.. II s. meg. Şuna beylenéşlé.

URIN-CİR cıy. i. Yokı urını, yokı kirek-yarakları; yatak.

URIP-SUGU f. söyl. Urıp-cıyu.

^URIP-CIYUV i. a.-x. Unış cıyu, igénné urıp hem sugıp urnaştıru.

URIS i. söyl. k. rus.

Urıs kapka — yuvan baganalar utırtılıp taktadan yasalgan, işék aldın böténley kaplıy torgan, kübé-sénçe tübelé kapka.

USAK i. bot. Aksıl yeşél töstegé şoma kayrıl ı, kirtleç yafraklı yomşak agaç (kübésénçe şırpı yasavga kite).

Usak gvmbesé bot.— kızgılt éşlep elé, ak tıgız itlé, sındırgaç bik tiz zengerlene torgan gémbe; rusçası: podosinovik.

Usak yafragı—tiktormas, kıbırsık kéşége karata eytéle.

USAKLIK i. Usak agaçı küp bulıp üsken urın, usak urmanı.

USAL s. 1. Kırıs, merxemetséz, reximséz; yavız.

Üç alu, doşmanlık xisleré bélen sugarılgan. || Açu, kırıslık béldérgen; kiskén. // küç. Ütkén, çenéçkélé süz turında.

Çukıy, téşleşe, tibéşe torgan (koşlar, xay-vannar turında).

Şuk; naçar xolıklı (balalar turında).

//küç. söyl. Açı, zeher, bik katı.

6. Edepséz, éşeké, naçar (süz turında).

küç. Reximséz, kıyın.

i. meg. Yavız kéşé (karak, xuligan h. b. ş.).

Usal tél — katı, çençép söylevçé; gomumen na­çar uylı, yavız kéşé. Usal téllenü — naçar, tupas süzler eytü, avır süzler eytü, çençép söylev.

USALLANU f. 1. Usalga (1—4 meg.) eylenü.

2. küç. Köçeyüv, kotırınu (cil, dulkın h. b.).

USALLIK i. 1. Usal kéşége xas sıyfatlar; usal bulu sıyfatı.

Bérer naçar, kabaxet, éşeké éş, kılanışDçı-gış. // éşekélék, étlék,, naçarlık.

Bela, bexétsézlék, küñélsézlék.

USAL-UNTAGAİ cıy. i. söyl. hertörlé naçar,. yavız kéşéler (karaklar, yulbasarlar h. b. ş.).

USTAV i. Nersenén de bulsa ütelü yeki kullanılu tertibén bil géli torgan kagıydeler cıyılması. || Nindi de bulsa oyışmanıñ h. b. ş. tézéléşé, alarnıñ éşé turındagı kagıydeler, polocéniyéler cıyılması.

USTAVÇA rev. Ustavta (kürsetélgençe, Sustav öyretkençe.

USTANOVKA i. Méxanizm, caylanma.

UT I i. 1. yana torgan prédmétnı çornap algan kızu gazlar; yalkın.

Yaktırtkıç priborlardan taralgan yaktılık. II Kabızılgan, yandırılgan yaktırtkıç şriborlar turında.

küç. Küzlerdegé yaltırav (gadette kéşénéñ éçké :xaletén béldére).

söyl. k. éléktr.

Atış, atu. || Sugış, köçlé sugış xereketleré tufında.

Yangın.

küç. Kémné de bulsa bilep algan4!;, köçlé xis, toygı.

II küç. Küñél küterénkélégé, dert, yalkın, kéç.

8. s. meg. Dertlé, kaynar xolıklı; yılgır, ütké n (kéşé turında).

Ut alu —1) yaktırtkıç pribornı yandıru, ana üt gkabızu. 2) küç. üt, yangın eylendérép alu, çolgap alu, nıklap yana başlav.

UT II i. isk. k. ülen.

UTAMAN i. dial. k. uzaman.

UTAR i. 1. Törléklerné havada totar öçén férma ixatasında kirte bélen uratıp alıngan urın.

2. isk. Gadette bay yort-karaltıları bulgan al-pavıt ciré, bilemesé.

UTAV f- 1. İgénné, yeşélçené, ciméş bakçaların çüp ülennerden çistartu, çüp ülennerén yolku. II Agaçnın botakların kisép sireklev, küplep sındıru, çeçeklerné küplep özü, kisü. II küç. Küplep ütérü, kıru.

2. küç. Bér nerse de kaldırmıyça urlap cıyıp çıgu yeki aşap bétérü.

UTAVÇI i. Çüp ülennerén utav bélen şögıllenüçé.

UTKABIZGIÇ i. Maxsus taştan oçkın çıgarıp, bénzin séñdérélgen filtege ut kabızu caylanması.

UTKOYRIK i. zool. Mileş çıpçıkları sémyalı» gınnan xereketçen, ciren koyrıklı kéçkéne géne sayrar koş; rusçası: gorixvostka.

UT-KUZ cıy. i. Yangın, pocar.

UTLAVIK i. isk. k. utlav I.

UTLANU: küzler utlanu—-1) açudan küzler ut yañu, küzlerde açu çagılu. 2) şatlıktan, dert-mexebbetten küzler yaltırav.

UTLATU f. Utlap (II) yörérge mömkinlék birü.

UTLAV I i. Ülenlé cir, kétülék.

UTLAV II f. Kırda kétülep, ülen aşap yörü (térlékler turında).

UTLAÇ s. Citéz, kıyu, köçlé.

UTLI s. 1. Utı bulgan, yalkınlanıp torgan, yanıp torgan.

2. küç. Oçkınlanıp, dert, köçlé xis béldérép torgan. II Küñéllerné cilkéndérép köçlé xis, dert uyata torgan, yalkınlı.

3. küç. Dehşetlé, kurkınıç,

UTLIGU f. Açıgudan, artık yabıgudan éçke ba-tıp kérü (bit, éç turında).

UTLIK I i. Törléklerge azık salıp aşatu öçén maxsus caylanma.

UTLIK II i. Samovar töbé, çélter astında utlı kél cıynala torgan urın. || Miç avızında uçakka karşı yakta, miçnén kızulıgın saklav hem kümérlerné tar-tıp kuyuv öçén zur bulmagan uyım; sukır uçak.

UTLI-KIZILLI s. Kuyı kızıl, kıp-kızıl.

UTLI-YEŞÉLLÉ s. Kızıllı hem yeşéllé.

UTRAK s. Gél bér urında daimi yeşevçé. II Bér urında gına daimi tormış alıp baruga beylenéşlé.

UTRAKLANU f. Utrak xelge küçü, utrak tormış bélen yeşi başlav.

UTRAKLAŞU f. k. utraklanu.

UTRAKLIK i. Utrak tormışta yeşev.

UTRAKSA: utraksa nérvısı anat.—~ bil, utıru urını, bot hem téz astı muskulları éşé bélen ida-re ite torgan in zur nérv beylemé, ül zararlanudan işias avıruı barlıkka kile.

UTRAV i. her yagınnan da su uratıp algan korı cir. || küç. Tire-yündegélerden çitte, ayırılıp torgan nerse turında.

UTRAVLIK i. Utravlar törkémé yeki tézmesé; arxipélag.

UT-SU: ütka-suga kérü (kém-nerse öçén)—mömkin bulgannın barısın da éşlev.//. Utnı-sunı kiçü — törlé kıyın-lıklar kürü, bik küp avırlıklar kiçérü.

UTÇIK i. Kéçkéne géne yaktılık.

UTÑIL i. zool. Kortı üsémléklerge zarar kitére torgan zur bulmagan kübelek; rusçası: ognévka.

UTIZ san. 30 sanın hem mikdarın béldére, torgan süz.

UTIZAR Bul. sanı. k. utız.

UTIZLAP Çama sanı. k. utız.

UTIZLI s. Nomérı utız bulgan (meselen, ayak kiyémé, cép h. b.).

UTIZLIK i. isk. söyl. Utız sumlık, utız sumga yöri torgan ketaz akça.

UTIZMÉÑÇÉ i. tar. 1955—1957 yıllarda, partiye çakıruı buyınça, şeher prédpriyetiyélerénnen hem uçrécdéniyélerénnen ékonomik yaktan artta kalgan kolxozlar bélen citekçélék itü öçén ciberélgen 30 mén aldıngı xézmetkernén bérsé.

UTIZINÇI Tert. sanı. k. utız.

UTIN i. 1. Yagar öçén kisép hem yarıp maxsus xezérlengen agaçlar. || s meg. Utın saklav öçén bilgélengen.

2. küç. söyl. Meg.neséz, angıra kéşé turında.

Utın baltası — utın yaruv öçén kullanıla torgan avır kalın balta; rusçası: kolun.

Utın agaçı — k. utın (2 meg.).

UTINLIK i. 1. Utın kiséle, yarıla, öyéle hem saklana torgan urın, saray. 2. s. meg. Utınga kite torgan, utınnan başkaga yaraksı'z (agaç turında).

UTINÇI i. isk. 1. Utın bélen satu itüçé kéşé.

2. Utın xézmeténdegé kéşé, utın kisüçé, utın kisél taşuçı.

UTIRGIÇ i* Utırır öçén maxsus éşlengen, yasalgan urın. || II kuç, sir. Xézmet urı-nın béldérü öçén kullanıla.

UTIRDAŞ i: Eñgemede, söyleşüde katnaşuçı, kém bélen de bulsa söyleşép utıruçı.

Utırdaş bulu — gep koru, söyleşép, fikér alı-şıp utıru.

UTIRDAŞÑI i. k. utırdaş.

UTIRMA I i. 1. Nindi de bulsa matdenén, sıyık-lık, éréme töbéne utırgan vak kisekleré.

2. s. meg. Utırmaga beylenéşlé.. II géol. Minéral hem organik matdeler utıru, alarnın ekrénlep tıgızlanu hem üzgerüleré arkasında barlıkka kilgen.

UTIRMA II s. Kaytarıp kuyılmıy torgan, téz, turıga bastırıp kuyılgan.

UTIRMA III i. étn. Xatın-kızlarnıñ üz kardeş-lerénde, tugannarında kul éşé bélen ozaklap kunak bulu yolası.

UTIRMALI s. Utırtıp kına kuyıla torgan.

UTIRMAÇI i. Utırmaga kilüçé.

UTIRTKIÇ i. Yeşélçe, agaç üséntéleré utırtu öçén maxsus maşina.

UTIRTMA s.^L. Vértikal revéşte éşlengen.

2. k. utırma II.

UTIRTU f. 1. Üstérü maksatı bélen, üsémlékler-néñ tamırın, bülbélerén, orlıkların cirge kümü.

Utırırga bulışu, tekdim itü yeki mecbur itü. II Kaya da bulsa baru, kitü öçén urın aluga, urnaşuga yardem itü. || i. meg. Kaya da bulsa kitü aldınnan urınlaşu, urın alu öçén vagonga, paroxodka, samo­létka kértü éşé.

3.Bérer nerse éşlerge tekdim itü yeki mecbur itü. || söyl. Kémné de bulsa bérer éşke bilgélev, nindi de bulsa éş yöklev. II Nindi de bulsa récim saklarga mecbur itü, üzéñné nerseden de bulsa çiklev (gadette tuklanuda)..

4. İrégénnen mexrum itép kaya da bulsa yabu. || Xereket itü mömkinlégén çiklep, kayda da bulsa totu, yabıp kuyuv.

Kéyme kébék nerselernén xereketén tuktatu, nindi de bulsa karşılıkka (sayga, komga h. b.) kér-tép totkarlav.

6.Nersené de bulsa bérer eybér oçına kidérü.

Taygan, kaymıkkan, çıkkan buvınnı, söyekné üz urınına urnaştıru, kiré normal xelge kaytaru.

Nersené de bulsa vértikal xelde nıgıtu, bastırıp yasap kuyuv; vértikal xelde kaya da bulsa urnaştıru.

Bérer nersené kaya da bulsa urnaştıru, kuyuv. II Aşamlık, éçémlékné östelge birü, kitérü.

10. Tégép bérkétü (yakanı, ciñné h. b.).

Çébi, bebke çıgaru öçén (tavık, ürdek h. b.nı) oyadagı yomırkalar östéne urnaştıru.

küç. söyl. Kitérép berü, oru, nık itép sugu.

küç. söyl. Aldav.

UTIRU f. 1. Ayak östé basıp torgan yeki yatkan xelden ayaklarnı suzıp, salındırıp yeki béklep art bélen urındıkka, idenge h. b. tiyép urnaşu, gevde-nén véké yartısın gına vértikal xelge kuyuv. || Şul xelde bulu. || Şul xelde nidér éş-lev, bérer nerse bélen şögıllenü.

Bérer cirge baru öçén kaya da bulsa urnaşu, şunnan urın alu.

söyl. Nindi de bulsa éşte bulu, şul éşke nıklap urnaşu hem ozak éşlev turında.

Éşséz, xereketséz xelde bulu yeki yal itü. || Bérer cirde (mecléste, kontsértta, tuyda h. b.) yal itü, küñél açu h. b. ş. maksat bélen bulu, katnaşu.

Kayda da bulsa daimi revéşte yeki ozak vakıt-lar bulu, bérkaya da çıkmıy toru.

Bilgélé bér urınga urnaşu, bil gélé bér cirde tézélü.

Totkınlıkka élegü, irékten mexrum bulu.

Nindi de bulsa récim saklarga mecbur bulu, üzénné nerézden de bulsa çiklev. II Bér törlé azık bélen géne tuklanu.

9. Xereket itüden, oçudan tuktap bér urınga kunu, xereketséz toru (koşlar, böcekler turında).|| Cirge téşü (paraşyutçı, samolét turında).

10. Kaya da bulsa téşü, kunu; bérer nersenéñ östéne yeki töbéne cıyılu (pavada oçıp yörgen nerse-ler yeki sıyıklıktagı kisekçékler turında).

Kaya da bulsa nık yeki tiren kérép urnaşu.

Cirge, suga batu, sénü, iñü. || Nindi de bulsa totkarlıkka oçrap, tértélép tuktav, alga bara almav. // Basılu, tıgızlanıp yeki érép külemé kimü.

13. Yüvéşlenüden, dımlanudan kıskaru, tarayu, kéçéreyüv (matériye, kün turında).

Kiyém turında: gevdege, öske bérer forma, kıyafet birép (yaraşıp, yatıp yeki kapçık sıman bu-lıp) toru.

Üsép tora torgan üsémléklernéñ, agaçlarnıñ bilgélé bér kürénéşte, xelde buluları turında.

Bilgélé bér xaraktér sızıgının, dönyaga karaşnıñ formalaşuvı turında. || Tınıçlanu, élékké xaleténe kaytu (küñél, yarsulı xisler turında).

Ozak yavımnardan son könner yaxşıru, pavalar eybetlenü, ayazu turında.

Nerse de bulsa (azık, açu, üpke h. b.) kilép térelü, kadalu, tıgılu.

Bilgélé bér vakıtta bala çıgaru öçén yomır-ka östénde bulu (koşlar turında).

Klassında kabat ukırga kalu, yugarırak klass-ka küçmev.

Ozak kiyevge çıkmıy toru.

Éçke batıp, nursızlanıp kalu (küz turında).

küç., söyl. Bérer meselede aldanu.

UTIRIM i. k. utırma I (1 meg.).

UTIRIŞ i. 1. Nindi de bulsa oyışma, kolléktiv çlénnarınıñ bérer meselené karav, xel itü öçén ütkeréle torgan kıska cıyılışı, kiñeşme.

2. Utıru xelé, utıru revéşé.

UTIRIŞU f. 1. Urt. yün. Kaya da bulsa utıru (bérniçe yeki küp kéşéler turında).

2. sir. Söyleşép, fikér alışıp utıru.

UTIRIŞÇI: xalık utırışçısı maxé.— xalık sudında karala torgan éşlerné tikşérüde katnaşu öçén xézmet iyeleré arasınnan saylanıp kuyılgan vekil.

UVUV f. 1. Nersené de bulsa kul bélen ışku, basıp kat-kat sıpıru. // Tenné nerse bélen de bulsa ışku (massac yasaganda h. b. ş.). || Bérer nersené üz-üzéne ışku, ışkıp çistartu, yomşartu.

Bérer nersené izép yeki ugıçta kırıp vaklav, poroşok yeki massa xeléne kitérü.

Kér yuvuv.

UF ı. 1. Bérer avır éşten, xevéflé vakıygalar-dan kotılgaç, ciñéleyép kalunı béldére.

2. Aru-talu, sızlanu, érnü, gazaplanu, kaygıru, éç poşu, borçılu, ükénü xislerén béldére.

3. Kurku, kot oçu, şomlanu, şiklenüné béldére.

UFLAV f. k. ufıldav.

UFTANU f. 1. Ukénü, ükénép borçılu. II Gomumen borçılu, poşınu.

2. Zarlanu, avırsınu.

UFILDAV f. 1. Kaygıru, borçılu, kaygırulı „uf" avazları çıgaru.

2. küç. Cilnéñ, dingéz dulkınnarınıñ şavlavı turında.

UFIRU f. yag.^ufıldav.

°UX ı. 1. Kéçlé télekné béldérü öçén kullanıla.

Soklanu, şakkatu, is kitü, gaceplenü, şatla-nu, séénü xislerén béldérgende kullanıla.

Yarsu, açulanu, tirgev, rencü, zarlanu xislerén béldérgende kullanıla.

Kanegatlenü xisén béldérü öçén kullanıla .

k. uf (2 meg.).

k. uf (3 meg.).

UXVAT i. Çuyın, çülmek h. b. ş. nı miçke kuyuv hem alu öçén ozın agaç sapka utırtılgan iké yaplé timér kaptırgıçtan gıybaret caylanma.

UXLAV; f. k. uxıldav.

UX-PUX ı. Simézlékten, avırganlıktan yeki baş-ka sebepten avır tın alunı béldére.

UXILDAV f. 1. Xelsézlenép, sıkranıp, sızlanıp I axıldav, ax-vax kilü.

2. Simézlék, avıru, xelsézlék arkasında yış-yış, avır itép tın alu. \\rev. meg. uxıldap. Avır itép, barlık kéçke.

3. Dingéz dulkınnarı, cil h. b. larnın tavışı turında.

UÇ i. 1. Kulnıñ barmaklar bégélép yabıla torgan urını; kul arkasınıñ kiré yagı.

Bérer nersené salu, kuyuv, totıp toru, totıp alu öçén kul barmaklarınıñ savıt sıman caylangan revéşé.

Uçlap alıngan eybér mikdarı. II Bérer nersenén bik az külemde buluvı turında.

Uç töbé — uçnıñ urtasında çokırayıp kilgen ciré.

UÇAK i. 1. Kazan astı; miçnéñ kazan astına yagı-la torgan urını hem şunda yagılgan ut.

Açık cirde yanıp torgan utın, çıbık-çabık h. b. lar öyémé.

küç. Tugan, *tuvıp-üsken cir, yort.

4. Cir astı baylıklarınıñ küplep çıgarıla torgan urını.

5. küç. Nersenén de, bulsa kilép çıgu, taralu urını, üzegé, tuplanışı.

UÇAKLIK s. 1. Uçak yagarga, bér uçakka citerlék (utın, çıbık-çabık).

2. Uçak yagarga gına yaraklı, bik vak (utın turında).

UÇAR s. Tarmaklı; ceyélép, tarmaklanıp üsken.

UÇARLANU f. Tarmaklanıp, ceyélép üsü.

UÇARLI s. k. uçar.

UÇASTOK i. 1. Nindi de bulsa maksat öçén bilgélengen cir meydanınıñ ayırım öléşé; kiçterlék. || Frontnın nindi de bulsa xerbi bérleşme xereket ite torgan urın bulıp sanalgan bér öléşé.

Nindi de bulsa éşçenlék ölkesé, bülégé.

Nindi de bulsa maksat öçén bilgélengen ad-ministrativ-térritorial yeki proizvodstvo bülégé. II s. meg. Bilgélé bér bülékke xézmet kürsete torgan, şundıy bülékke cavaplı.

4. Révolyutsiyege kadergé Rossiyede şehernéñ ad- ministrativ rayonındagı politsiye bülégé hem şul uçrécdéniyé urnaşkan bina.

UÇЁT i. söyl. Nersenéñ de bulsa bulu-bulmavın, isebén açıklav, tikşérü.

Uçёtka alu — kémné yeki nersené de bulsa isepke alu, isémlékke kértü, régistrañiyelev. Uçёtka kérü (basu) — isepke térkelü, isémlékke yazılu, régistratsiyelenü.

UÇÉTÇİK i. söyl. k. üçёtçı,

UÇÉTÇI i. Nersené de bulsa isepke alıp térkep toruçı.

UÇİ!LİŞÇÉ i. 1. Révolyutsiyege kadergé Rossiyede: devlet karamagındagı uku yortı; mektep.

2. Tulı bulmagan urta yeki urta bélémlé bélgéçler xezérli torgan maxsus uku yortı (gadette ayırgıçlı süztézmede kullanıla).

UÇLAM s. Bér uçka sıygan yeki sıyarlık, bér uç.

UÇLAV f. Uçka alu, uç bélen totu. \\rev. meg. uçlap. Uç tutırıp, bér uç itép.

UÇMA a. 1. Urak urganda bér uçka sıygan kader urılgan aşlık salamı.

2. Bér totam.

UÇMALAV f. Urganda aşlıknı urak bélen kiser öçén uçlap totu.

UÇMARLAV f. sir. Uçka alu, uçlav.

UÇRÉDİTÉLNIY s. Bérer nersené başlap ci-berüçé, oyıştıruçı, bérer nerézge nigéz saluçı.

Uçréditélnıy sobraniyé polit,— burcuvaz dev-letlerde tép zakonnar (konstitütsiye) tézü öçén oyıştırıla hem şunnan son üzénén éşçenlégén tukta-ta torgan vekilléklé uçrécdéniyé.

UÇRÉCDÉNİÉ i.;"İdare itü, xucalık, özüde h. b. ş. éşlerné alıp bara torgan, ayırım xézmetker-ler ştatı hem administratsiyeyéé bulgan oyışma.

UŞA i. dial. Basıp miç başına ménü öçén cay-langan tar takta, basma.

UŞANDAK térk. isk. kit. Şulay uk.

UŞAT i. dial. Agaç çilek.

UŞBU a. isk. k. oşbu.

UVILDAV f. „U-u" itü, şuña oxşaş tavış çıgaru.

UVILDIK i. Balıklar, mollyusklar hem kaybér başka cir-su xayvannarı (baka h. b.) bülép çıgara torgan bvrték sıman kükey.

Uvıldık suruyı — uvıldıktulgan yarı tışça. Uvıl-dık çeçü — 1) balalar tudıru, nesél kaldıru öçén suga atalangan uvıldıklar bülép çıgaru (balık h. b. kaybér xayvannar turında). 2) küç. açu-lanıp yarsu.

UVINU f. 1. Üz tenéñné uvuv, ışku; massac yasav.

2. küç. Bérer nerézde unışsızlıkka oçragaç, aldangaç ükénü, nişlerge bélmev.

UYUV f. 1. Nindi de bulsa urında tişék tişü, çokıp, yunıp çokıraytu, çokır, uyım yasav. II rev. meg. uyıp-uyıp. Uyım-uyım itép, télém-télém itép, uyım yasap.

2. Éz kaldıru, burazna yasav, örü. II Yargalav, cerexetlev.

3. Ütkén, oçlı nerse bélen çokıp yazu, resém yasav h. b.

4. Kiyém tékkende yaka, cin uyımı yasav.

UYANMAS: uyanmas yokı — bik katı yokı.

O Uyanmas yokıga kitü (talu) — ülüv, vafat bulu.

UYANMASTAN rev. Bér de uyanmıyça, bértotaştan (yoklav).

UYANU f. 1. Yokı temamlanu, yokıdan toru, uyav xelge kilü.

Anga kilü, aynu.

küç. Xereketke kilü, canlanu.

küç. Anlı, ayık fikér yörte başlav, aktivlaşu. 5. küç. Barlıkka kilü, tuvuv (xisler, bérer törlé sıyfat, üzénçelék).

UYATU f. 1. Kémnéñ de bulsa yokısın büldérü, özüv, yokıdan torgızu, uyanırga mecbur itü.

küç. Nersege de bulsa omtılış tudıru, aktiv-laştıru.

küç. Bérer törlé xis tudıru, barlıkka kitérü turında.

UYAV s. 1. Yoklamagan yeki uyangan, yokısız.

2. küç. Sizgér, sak; zirek.

UYAVLI-YOKILI s. Yarım yokılı, aynıp citme-gen, yokı bélen ön arasındagı.

UYAVLIK i. 1. Uyav (1 meg.), yokısız bulu xelé.

2. Sizgérlék, saklık.

UCAV i. dial. Aş çüméçé.

UCIŞ i. 1. yana üsép kile torgan igén i(bigrek te tupsaga utırganga kader bulgan xeléne eyteler).

2. Kézén çeçélép, şıtıp çıgıp karastında kış-lıy torgan béryıllık igén; kézgé çeçülék.

Ucım kübelegé, ucım yabalakçıgı (yabalakbaşı) zool.— başı hem kükregénén algı yagı kuyı yonlı bulıp, tışkı kürénéşé bélen yabalakka oxşaş, ucımnı helak ite torgan kübelek; rusçası: sovka ozimaya.

UÑ I s. 1. Sul yaknın kartı yagındagı, şul yakka urnaşkan. || Sul kulga kartı yakka urnaşkan. || Agım udayına ka­rap baskanda uñ kul yagına urnaşkan.

Tışkı, öské, algı.

Politik hem cemgıyet tormışındagı aldıngı agımga karşı bulgan; konsérvativ, réaktsion (réaktsion partiye çlénnarınıñ, parlamént zalında uñ yakka utırularınnan kilép çıkkan). II i. meg. kupl. uñnar. Politikada uñ agım yaklı kéşéler turında. || Partiyenéñ tép massasına yeki politik,№filosofik yüneléş vekilleréne Karaganda réaktsionrak, konsérvativrak karaşlar yagındagı. II Partiyenéñ üz éçéyde kommunistik partiye politikasına karşı bulgan, kapitülyant.

UÑ II s. Kulay, yaraklı; turı kilérlék.

Uñ bulu — unışlı, neticelé bulu; uñay xel i télü.

UÑAGAY s. sir. söyl. Barlık éşné de uñ kul bélen éşlevçé, uñ kul uñayında éşlevçé; kirésé: sulagay.

UÑAİ s. 1. Faydalanu öçén eybet, bérer nersege yaraklı, caylı. || Kulay, caylı, éş iterge cinél.II Cayga salıngan, köylengen, retlengen. \\rev. meg. Eybet bulıp, tertibé, cayı bélen. \\rev. meg. Ciñél, caylı, yaxşı.

2. Caylı, kulay, forsatlı (vakıt turında).

3. Rizalık béldérgen; xuplavlı; kanegatlenérlék.\\rev. meg. Kémnéñ de bulsa faydasına, anıñ soravın kanegatlendérép. II Xuplav béldérgen, maktav béldérgen; yaxşı.

Kireklé üzlékleré, yaxşı sıyfatları bulgan.

Kuyılgan taleplerge cavap birérlék, turı kile torgan; unışlı, yaxşı.

mat. Nolden zurrak.

fiz. Éléktrnıñ proton, pozitron h. b. kisek-çékleré bulgan töréne karagan, şuña beylenéşlé.

rev. Nersenéñ de bulsa udaylanuvı, alga baruvı, retlenüé turında.

i. meg. Nindi de bulsa yüneléşné, urınnı béldére; yak.

10. beyl. funk. tart. form, uñayı, uñayına. 1) üzén-nen aldagı süz béldérgen yüneléşné kürsetüv öçén kullanıla. 2) yün. kiléş form, uñayına. Bérer éş, xereketke, anıñ taktına turı kitérép başkarılgan éş-xelné béldérü öçén kullanıla.

11. beyl. funk. yün. kiléş form, uñayga. 1) nindide bulsa bér éşné başkarganda, şul éş barışında ikénçésén de ütev turında béldérü öçén kullanıla. 2) nindi de bulsa bér éş başkarılgaç ta, şunda uk ikénçésé de ütelüné béldérü öçén kullanıla.

12. beyl. funk. u.-vak. kiléş. 1) uñayda. Üzénnen alda kilgen süz bélen bilgélé bér vakıt tiresén, çamasın béldérü öçén kullanıla. 2) uñayın-da. Kaybér isémnerden son kilép, nindi de bulsa éş-xelné ikénçé bér éş-xelné başkaru protséssında ütevné béldérü öçén kullanıla.

UÑAYLANU f. 1. Uñay xelge kilü, caylanu, köy-lenü.

Caylanu, tertipke, retke kérü (éşler h. b.).

Uñayga eylenü, yaxşıga eylenü.

Térélü, xel yaxşıru.

UÑAYLAV f. 1. Nersené de bulsa uñay xelge ki-térü, caylav. \\rev. meg. uñaylap. Uñaylı, caylı itép, iplep, uñay xelge kitérép (salu, küterüh. b.).

2. Cayga salu, retlev (éşné).

UÑAYLAŞU f. söyl. k. unaylanu.

UÑAYLI s. 1. Kullanu öçén, faydalanu öçén caylı, iplé bulgan; bérer nerse öçén caylaştırılgan, yaraklaştırılgan. II Kém yeki nerse öçén de bulsa yarak-lı, kireklé, kulay; kémge yeki nersege turı kile torgan.

Nek kiregé bulgan, vakıtlı, in kulay.

Cıynak, bar yaktan da unay. \\xeb. funk. Bik kulay, caylı, unay bulu turında.

UÑAYLILANU f. k. unaylanu (1 meg.).

UÑAYLILIK i. 1. Unaylı (1 meg.) bulu, cay-lılık.

Kireklé, unaylı şartlar, mömkinlékler.

Unay yagı, faydası.

UÑAYSIZ s. 1. Unaylılıgı bulmagan, naçar yaraklaştırılgan, naçar caylaştırılgan. \\rev. meg. Caysız.

Avır, küñélséz.

Urınsızu tiyéşséz, kiregé bulmagan. 4. rev. Oyalıp, tartınıp, unaysızlanıp. II Yaxşı tügél, eybet tügél; oyat, kıyın.

UÑAYSIZLANU f. Unaysızlık sizü; kıyınsınu, oyalu, tartınu xisleré kiçérü. || Oyaludan, tartınudan, kıyusızlıktan nerse de bulsa éşlerge batırçılık itmev.

UÑAYSIZLAV f. Komaçavlav.

UÑAYSIZLIK i. 1. Unaylılıgı bulmav, nersege de bulsa yaraklaştırılmaganlık, caylaştırılmaganlık; caysızlık.

Avırlık, kıyınlık, meşekat.

Unaysızlanu, tartınu, oyalu^ xisé.

UÑALMASLIK s. isk. Tézelmeslék, devalap bulmaslık.

UÑALU f. isk. Tézelü, selametlenü.

UÑGAN s. Bik éşléklé, éşçen, buldıklı, tor-mışnı yaxşı alıp bara torgan.

Uñgan kullar — bar nersené de éşli béle torgan kéşé turında.

UÑGANLIK i. Ungan kéşége xas sıyfatlar.

UÑDIRU f. 1.|Yugarı unış üstérép birü.