2. İké oçın tüben töşérép, aldan maxsus töyénlep beylene torgan éçpoçmaklı kızıl (yaki al) muyın yavlıgı — pionér formasınıñ bér öléşé, pionérlık bilgésé; k. Kızıl galstuk.

GALSTUKLI s. Galstuk takkan.

GAMAK i. Açık pava da yal itüv, yoklav öçén bavdan ürélép maxsus éşlengen asılmalı koyka.

GAMAŞ i. Cılı oyık kunıçı.

GANKA i. mif. Kaf tav artında yeşiy dip sanal-gan fantastik koş. // küç. Axmaklık, añgıralık simvolı bularak kullanıla.

GARGARE i. isk. kit. Ülgen minutlarda gırıldav, soñgı sulış. // küç. Üler vakıt, üte kartlık.

GART i. poligr. Tipografiye şriftları koyuv öçén kullanıla torgan katı kurgaş, akkurgaş hem sérme érétmesé.

GARIK: garık bulgançı—1) tuygançı. 2) çamadan tış küp, kiregénnen ar-tık.

GARISLAV f. Garıs kuşuv , garıs bélen suguv.

GAVGA i. Igı-zıgı, şav-şu, añlayışsız tavışlar, tertipséz kıçkırular. // Davlaş, nersené de bulsa davlap kıçkırışu; cencal.

GAVGALANU f. Gavga, cencal küterüv, kıçkırışu.

GAVGALAV f. Davlaşu, degva itüv, nerse de bul-€a talep itép cencal kuptaruv.

GAVGALI s. Tavışlı, şav-şulı; cencallı.

GAVGAÇAN s. Tavışlanuçan, kıçkırışlarnı yara-ta torgan, degvaçıl.

GAVGAÇI s. Cencalçı. Gavgaçıga gél kamçı. Mekal.

GAVGAÇIL k. gavgaçan.

GAVGAÇILLIK i. Gavgaçıl buluv.

GAN, avaz iyer. Kaz yaki başka koşlarnıñ kér avaz bélen (bigrek te yaz hem koz) kıçkıruv tavışın béldére.

Gañ itüv — k. gañgıldav.

GAÑGILDAV f. Gan-gan kilüv, gaygıldav.

GAÑGILDAŞU f. k. gaygıldaşu.

GAÑGILDIK s. Söylegende gañgıldap çıkkan iñ tüben tavış turında eytéle.

GÉ'GÉLÇÉ i. filos. Gégélçélék tarafdarı.

GÉ'GÉLÇÉLÉK i. filos. Filosofiyede Gégél ka-raşlarına nigézlengen réaktsion idéalistik agım.

GÉL rev. 1. hervakıt, herçak, éş kına.

2. Böténley, tulısınça. // Barısı da, bété-nésé de.

GÉ!LİY i. xim. Tésséz hem isséz, vodorodtan kala iñ ciñél inértlı gaz, ximik élémént (hava şarları tutıruv h. b. maksatlarda faydalanıla).

GÉLEN rev. dial. k. gél (1. meg.)

GÉN i. biol. Küzeneknén, xromosom sostavın datı, •rganizmnıñ ayırım üzénçeléklerén nesélden nesélge küçére torgan élémént.

GÉNE kis. k. gına.

GÉRÉŞ i. dial. Suda çılatılgan kindérnéñ ezér buluvvı, süsénéñ kabıgınnan, talkışınnan temam ayırı-luvı. Kindérnéñ géréşé citken. Géréş atkan.

GÉRLÉ s. Gér bélen éşliy torgan, géré bulgan. Gér-lé ülçev. Gérlé fizik künégüler.

GİBRİD i. biol. Törlé tokım xayvannarnıñ yeise törlé sort üsémléklernéñ tabigıy yaki yasalma kuşılularınnan kilép çıkkan xayvan, üsémlék.

GOPAK i. Ukrain xalık biyüvé hem şul biyüv köyé

muzıkası.

GOR-GOR avaz iyer. Külemé zur bulgan suv aktarılıp-aktarılıp kaynaganda barlıkka kilgen tavışnı ;béldére.

GORGILDAV sr. k. goldırdav.

GORGILDIK s. Gorgıldap torgan, goldırdav ta-vışına oxşagan.

GOŞ ÉR i. isk. dini. Kérémnéñ, uñışnıñ unnan bér öléşé: mulla yaki meçét faydasına cıynala torgan cıyım.

GUAH i. isk. Şahit, tanık.

GUAHLANDIRU f. Kürgen, bélgen kéşélerden dörésletüv, raslatuv, alarnı şapit itüv.

GUAHLAV f. Şahitlık birüv, raslav.

GUAHLIK i. isk. Şahitlık; şahit buluv.. // Tanıklık, raslav, döréslev öçén delil.

GUU avaz iyer. Nerse de bulsa pava yarıp ütkende çıga torgan tavışnı béldére.

GUÑGIYK i. dial. Tirés kongızı.

GIGILDAV f. I. Yeş balanıñ bérénçé «gı, ıgı» avazları çıgarıp «söyleşüvé».

2. Tamak töbé bélen «gı-gıgı» avazlarına oxşaş tavış çıgarıp kélüv.

GIC-GIC avaz iyer. havanıñ totkarlanıp, özék-özék ütüvé arkasında barlıkka kilgen tavışnı béldére.

GICLAVIK s. Gıclap çıga torgan, gıclap torgan.

GICLAV f. Gıc-gıc itken tavış çıgaruv.

GICNAV f. k. gıclav.

GICILDAVIK i. k. gıclavık.

GICILDAV f. k. gıclav.—

GIY avaz iyer. Akçarlaklar h. b. koşlarnıy kıç-kıruv tavışın béldére.

GIYKILDAV f. 1. k. gıygıldav.

2. küç. Küp söylev, kirekmegen urında lıgır-dav.

GIYTAP i. isk. kit. Şélte.

GIK avaz iyer. Bik tiz ar ada işétélép kitken >sañgırav tavışnı béldére.

GILDIR-GILDIR avaz iyer. k. goldır-goldır ,*(2 meg.).

GINA (géne, kına, kéne) kis. 1. çikl. kis. 1) iké yaki bérniçe prédmét, éş yaki xelnéñ bérsé géne buluv-'bulmavnı andata: barı, tik, barı tik, fekat.; 2) urınnı béldérgen süz yanında kilép, şul urınnı çikl i, şunnan «arı, yırak bulmavnı béldére. 3) töp san yanında kilép, prédmétnıy sanı şunnan artık bulmavnı, barlıgı şulkader géne buluvnı añlata. 4) vakıt revé-kşé yanında kilép, şul vakıtnı anıklıy, çikli töşe, lnın, küpten tügél, çagıştırmaça xezérgé vakıtka yakın buluvvın béldére. 5) şart figıl yanında kilép: barı tik şul oçrakta, barı tik şul şart (éş) ütelgende, fekat şul vakıtta... kébék megnelerné añlata. 6) bérer éşnéñ ütelüv yaki ütelmevénéñ sebebén béldérgen süzler yanında kilgende, sebepnéñ şul bér géne buluvvına, başka sebeplernéñ yuklıgına basım yasıy. 7) re-véş funktsiyeséndegé -ıp-ép formalı xel figıl yanında kilép, töp éş yaki xelnéñ şul revéşte géne başkarıluvın kürsete.

2. kéç. kis. 1) gél, böténley; tulısınça2) sıyfat yaki revéş yanında: baytak, şaktıy. Oy 3) figıl yanında kilép, figıl béldérgen éşnéñ kéçlé, inténsiv buluvvına yaki éş kabatlanuvına basım yasıy. // tézme figılkomponéntları arasında. 4) boyırık figıller yanında kilép, fikérge yanav,kisetüv megnesé östi. Tukta, kaytsın gına elé. A. Exmet; 5) inkyarlev formasındagı raslav cömlelerdekém, nerse, kayda, kaya, niçék, nindi... almaşlıkları yanında kilép, almaşlık bélen birélgen töşénçenékéçeyte yaki san-sıyfatı yagınnan arttıra. Anda kémner géne cırlamas! M. Gafuri. Bu yavlıklarda kolxozkızlarınıñ nindi géne néçke toygıları çigélmegen!G. Beşirov; 6) télek, xis, toygını... köçeyte. Kayangına kilép bu cirge kérdém? M. Gafuri. Xeyérlé sefergéne bulsa yarar idé. R. İşmorat.

3. kéç.-çikl. kis. 1) bér éş yaki xelnéñ ikénçé béreş yaki xel başkarılgaç ta, şunnan soñ uk ütelüvén béldére. Kece betiyé avızın tüben taba suzgan gınaidé, şul vakıt monı yıraktan kürgen étler, Büré dip béléy, ayaktan da éktılar. G. Tuka y.— Çıgıp kiterge torganda gına séz kilép kérdégéz. Ş. Kamal; 2) karşı kuyuçı térkegéç sostavında kile: ... gına tügél, (xetta, belki) ... da. Bolar arıgan gına tügél, bérsénén, xeste ikenlégé de kürénép tora idé. Ş. Kamal. Zatlı méx öçén géne tügél, zatlı yvrek öçén de köreşe ul. R. İşmorat; 3) mönesebetlé süzlernéñ iyerçén cömledegésé yanında kile. Nerse géne éşlerge téleme, Şul uk atka barıp térele. M. Gafuri. Canım, Gazızebanuvım, kém géne xat yazsa da, sın añar ıltifat itmessén, bit? F. Emirxan.

GIRGILDIK s k. gırıldık.

GIR-GIR 1. avaz iyer. Sulış yulınnan kile torgan havanıñ kéçé télné kaltıratıp ütüyénnen barlıkka kilgen kalın tavışnı béldére.2. i. meg. Bugaz töyéné.

GIRLAV f. Gır-gır itken tavış çıgaruv. // Yoklaganda gır-gır itken tavış çıgaruv.

GIRIL-GIRIL avaz iyer. k. gır-gır.

GIRILDAVIŞ 1. s. Gırıldap torgan, gırıldap çıkkan.

2. i. k. bugaz (1 meg.).

GIRILDAV f. Gırlav, gır-gır itken tavış çıgaruv. // Yoklaganda gırlav.

GIRILDIK i. dial. 1. Bugaz töbé; gomümen bugaz.

2. Gırıldav tavışı.

GEP i. Eñgeme, söyleşü.

O Gep suguv (oruv, satu) — süz alıp baruv, söyleşü.

GEPLEŞÜ f. Üzara söyleşü, eñgeme koruv.

GEPLEV f. sir. Söylev, eytüv.

GEPTEŞ s. Eñgemedeş, bérge söyleşüçé, eñgemede katnaşuçı (kéşé).

GEP-EÑGEME cıy. i. Eñgeme, üzara söyleşü.

GERNİÇ i. söyl Tégérmende yarma yardırgan, on tarttırgan yaki sét ayırtkan öçén natur al ata biréle torgan tülev; rusçası: garnéñ — 3,28 litrga tigéz ülçev béremlégé.

GEREBE i. Saf narat sagızı ayırım şartlarda küp gasırlar buyına yatudan barlıkka kilgen sarı yaki kızgılt sarı töstegé üte kürénmelé matde; asıltaş sıyfatında kullanıla. // s. meg. Gerebeden éşlengen.

GERENKE i. bot. Évérneçeçekléler sémyalıgınnan, bérénçé yılında éré şalkan formasında yeşélçe, ikénçé yılında sarı çeçek atıp, kuzaklı orlık bire torgan üsémlék; rusçası: bryukva.

Gerenke kübelegé zool.— evérneçeçeklé yeşélçelerge zarar kitére torgan kübelek.

GEVDE i. 1. Kéşé yaki xayvannıñ ayak-kul hem başınnan başka tené.

Kéşénéñ gomümen tené; buysını.

GEVDELÉ s. Gevdege ozın, buyçan.

GEVDELENDÉRÜ f. 1. Edebi obrazlar aşa birüv, çagıldıruv. // Ayırım obraznı birüv, süretlev, tasvirlav. // Sexnede bérer pérsoñac rolén uynav, şunıñ obrazın tudıruv.

2. Ayırım sıyfat, fikér, xis h. b. nı üzémde çagıldıruv.

GEVDELENÉŞ i. Çagılış.

GEVDELENÜV f. 1. (Çınbarlıknıñ) edebi eserlerde çagıluvı, birélüvé. // (Ayırım obrazlarnıñ, kartinalarnıñ h. b.) rolde birélüvé, sexnede çagıluvı.

2. Bilgélé bér obrazda yaki prédmétta tuplanuv, çagılış tabu (çınbarlık, çınbarlıktagı vakıygalar yaki xisler turında). // Çagıluv, peyda buluv (anda, xıyalda).

GÖBÉ i. Kaymak tuglap, may yazu öçén kullanıla torgan tar, tiren kismek.

Gébé atlav — gébéde may yazu, kaymaknı may hem eyrenge ayıruv.

GÖR-GÖR avaz iyer. 1. Kügerçénnernéñ gérlev ava-zın béldére.

Kügerçénnerné çakıruv avazı.

Balalarnıñ kaçış yanı («ebi» bulgan bala, kuyalerén kaplap, gérgér dip torganda, başkaları kaça, şunnan soñ. «ebi» alarnı ézlep tabarga tiyéş bula). Gvr-gvr uynav. Gvr-gvr yanı.

GU, GU-GU avaz iyer. 1. Méxanik priborlardan yaki motor, maşinadan çıkkan suzınkı tüben tavışnı ;béldére.

Kügerçénnép gérlev tavışın béldére. Tiz kilér şul könner, Kügerçén şat gérler: gu-gu-gu... Gérgérgér... M. Maksud.

Yeş balanıñ bérénçé avazlar çıgarıp söyleşüvén -béldére.

GÜBEN s. dial. Bazık; yuvan, kalın (kéşé turında).

O Güben çeç — çıkkanda uk ak bulıp çıkkan yuvan ak çeç.

GÜVÉLDÉK s. Güvéldep torgan.

GUYILDEV f. Maşina yaki gomümen motornıñ rit-mik suzınkı tüben tavış çıgarıp toruvı, gu-u itép éşlevé.

GÜZEL s. 1. Çiber, kürkem, matur (tésé|.

2. Yaxşı, bik yaxşı (sıyfatı, éçtelégé h. b.).

GÜZELLÉK i. Maturlık, yem.. // Yaxşılık, kamillék, eybet buluv sıyfatı.

GÜZELLENÜV f. Maturlanuv, matur, güzel buluv.

GÜZELLEV f. Maturlav, matur itép kürsetüv.

GÜL ETÜ f. Gérletüv, gécletüv.

GÜLEŞÜ f. Şavlaşu, şaügér kilüv, gülev.

GÜLEV f. 1. Şaügér kilüv, küp törlé tavışlardan gér kilép toruv. 2. Güvéldev, maşinalarnın tavışlanıp éşlevé.// Gülep, géréldep çıgu (tavış turında).

GÜP avaz iyer. k. gép.

GÜNÉ s. k. kopı. Ü

GÜR i. 1. Kabér, kabérnén, éçké öléşé.

2. küç. Ülém.

GÜRGE*ÇE rev. Ülgençé, gürge kérgençé, gürge kérgenge çaklı.

GÜRLÉK i. k. kabérlék.

GÜRLEV f. sir. Gürge kérüv, uluv, gür iyesé buluv.

GÜRNİÇE i. dial. Ak éy, kunaklar kabul ite torgan çista, yaktı, zur itép éşlengen éy; rusçası: gorniña…

-İ-

İ II ı. 1. (Gadette endeş süzler yanında.) Süznén. kémge tébelüvén béldérüv, obéktnıy, igtibarın üzéne tartuv öçén kullanıla.. // Şundıy uk kullanışta, kontékstka karap, törlé xisler hem kiçéréşlerné de béldére.

2. Kontékstka karap, intonatsiye yardeménde yaratuv, irkelev2 is kitüv, gaceplenüv, iske töşérüv, aptırav, kızganuv, şéltelev, rizasızlık h. b. törlé xislerné hem kiçéréşlerné köçeyte (buv xislernéñ köçlélégé, süznéñ suzılıp eytélüvé yazuda iké yeki bérniçe i xeréfé bélen birélérge mömkin).

3. avaz iyer. Fizik yeki moral gazaplanıp ıngı-aşkanda, yılaganda çıkkan tavışnı béldére.

kéç. kis. Gadette stil öçén kabatlap eytéle torgan her süz yanında kilép, teesirlélékné köçeytü öçén kullanıla.

kis. sir. Şigırde icék sanı tutıruv, cırnı suzıp cırlav öçén kértéle.

İ III: i buluv —caylı, kulay buluv. // İge kértüv — 1) k. ige kitérüv (1 meg.). 2) köylev, tözetüv. //İge kilü—1) kéşélernén, ügét-nesixetén, kiñeşén kabul itép, üz xolık-figılén yaxşırtuv, caylanuv, tıñlavçanga eylenüv. 2) retke kilüv, eybetlenüv. // İge kitérü—1) kémnéñ de bulsa xolık-figılén yaxşırtuv, caylav, tertipke kértüv. 2) bérer nersené tözetüv, retke kitérüv, eybetlev.

İ IV Borıngı télde ir-formasında bulıp, xezér idé, iken, iméş, ise yardemçé figılleré hem süzlerésostavında kalgan tamır kisek.

İ-A (İ-A-A-AA) avaz iyer. İşek kıçkırgan tavış-nı béldére.

İBÉ-YABÉ: ibé-yebé bulmav söyl.—k. ibé-cébé kürén-mev.

İBÉ-C,ÉBÉ: ibé-cébé bulmav (kürénmev) söyl.— (éşnéñ) reté, uñay neticesé bulmav.

İBLİS i. 1. dini. Allaga buysınmavı öçén kaperlenép, kükten cirge sérélgen yem kéşélerné azdıruv bélen şögıllenüvçé kotoçkıç kıyafetlé mifik zat, şaytannar başlıgı; élékkégé isémé — Gazazil.

2. küç. tirg. Başkalarnı kızıktırıp, kotırtıp bozıklıkka éndevçé, azdıruvçı, yuldan yazdıruvçı xeyleker, yavız kéşé.

İBLİSLÉK i. İbliske xayı bulgan yavızlık, xeylekerlék, kara éçlélék, ikéyözlélék.

İBLİSÇE rev. 1. İbliske (2 meg.) xayı bulgança.

2. küç. Xeyleker, mutlanıp (karav, söylev turında).

İBNÉ i. isk. kit. Ul, ir bala. // Gomumen bala.

İGÉ I s. bor. Yaxşı.

İGÉ II: igé de yuk, çigé de yuk — k. igé-çigé bulmav.

İGÉZ s. 1. Bér anadan bér ük vakıtta tugan.

2. küç. Tigéz, bértörlé.

İGÉZEK i. 1. Béo anadan bér ük vakıtta tugan balalarnıñ bérsé.

2. bor. Zodiak yoldızçaları iséméne korılgan élékké Bolgar-Kazan kaléndaré buyınça may ayı.

İGÉLÉK i. 1. Yaxşılık, kiñ küñéllélék. // Yaxşılıkka ca-vap itép kaytarıla torgan yaxşılık.

2. küç. Fayda, tabıng.

İgélék kaytaruv — yaxşılıkka karşı yaxşılık éş-lev. . İgélék kürgéré — 1) «yaxşı, rexet toomışta tor» megnesénde rexmet süzé bulıp yéri; 2) kéşége yeki xayvannarga yaratıp éndeşkende eytéle

İGÉLÉKLÉ s. İgélék kitére torgan, yardemçél, yaxşı, kip küñéllé. // Yaxşı, izgé, faydalı. // Bereketlé.

İGÉLÉKLÉK i. Fayda.

İGÉLÉKLÉLÉK i. İgéléklé buluv sıyfatı.

İGÉLÉKLENÜ f. 1. Faydalanuv, fayda kürüv.

2. Rexetlenüv, rexet kürüv.

İGÉLÉKSÉZ s. 1. Yaxşılıkka karşı yaxşılık it-mevçé. // Yaxşılık, rexet kürsetmi torgan.

Buldıksız, yünséz.

İgélék kitérmi torgan, faydasız, bereketséz.

İGÉN i. 1. Orlıklarınnan on yeki yarma xezérlené-le torgan börtéklé, kuzaklı yeki téxnik kultura. // Şul üsémléknéñ orlıgı: aşlık.

Şundıy kultura üsép utıra torgan basuv.

İgén éşé, igénçélék.

İGÉN-AŞLIK cıy. i. Aşlık, ikmek.

İGÉN-İKMEK cıy. i. k. igén-taruv.

İGÉNLÉ s. İgéné bulgan, igénge bay; ikmeklé. // İgénner yaxşı üse, una torgan.

İGÉNLÉK i. İgén çeçélgen yeki çeçéle torgan cir. // s. meg. İgén çeçélgen yeki çeçéle torgan.

İGÉNLÉKLÉ s. sir. k. igüvlé. Suv

İGÉNLETE rev. İgén bélen.

İGÉN-TARU cıy. i. İgép üstéoyıle torgan hertörlé kulturalar, ölgérgen aşlık.

İGÉNÇÉ i. İgén igüv bélen şögıllenüvçé kéşé. // s. meg. İgén igüv bélen şögıllenüvçé.

İGÉNÇÉLÉK i. 1. Avıl xucalıgının cir éşker-tép, igén igüv bélen şögıllene torgan tarmagı.

2. Avıl xucalıgı kulturaların üstérüv hem alardan yugarı unış aluv turındagı fen.

İGÉN-ÇEÇÉM cıy. i\ Çeçélgen igénner (1 meg.).

İGÉN-ÜLEN cıy. i. İgüvlé kulturalar hem ülenner.

İGÉ-ÇİGÉ: igé-çigé bulmav— 1} gayat kiñ, ozın, oçsız-kırıysız, çikséz buluv. 2) küç. gayat küp bulu; sinonimı: iseplep bétérgéséz. //é-çigé kürén-mev — oçı-kırıyı bulmav.

İGRÉK i. 1. Latin alfavitında axırdan ikénçé xeréfnéñ («u»nıñ) isémé.

2. mat. Bilgéséz zurlıknıñ şartlı bilgésé.

İGÜVMÉN i. İrler monastırénıñ başlıgı.

İGELÜ f. Kayt. yün. Borçıluv, intégüv, yédev.

İGER i. dial. 1. Av été. 2. küç. Yalkav kéşé.

İGERÉŞÜ f. dial. Talaşuv, süzge kilüv.

İGERÇÉ i. dial. Küves çilegén kırıp cıygan ka-mırdan yasalgan kéçkéne géne ikmek; kırındık.

İGERÇÉLÉK s. dial. İgerçé péşérüv öçén kalgan, bér igerçége citerlék.

İGEÇ i. dial. 1. Kız tugan. // Bértugan sédél.

2. küpl. igeçler. Apalı-sédéllé(ler).

İGEV I i. Métall, mégéz yeki agaçnıñ éské katlavın kırıp şomartuv, ütkérlev yeise kisép çıgaruv öçén töşelgen, sırlı korıç kisegé, koral.

İgev borın zool. — ürdekler sémyalıgınnan ozın, néçke, éské yagı igevge oxşagan hem aska taba kekreygen tomşıklı, kéçkéne gevdelé suv koşı; rusçası: groxal. İgev koyrık dial.— k. küsé.

İGEV II f. sir. k. igeülev.

İGEÜLEV f. 1. İgev bélen ışkıp, métallnı, rézinanı, agaçnı şomartuv, ütkérlev, kayrav, tigézlev.

2. küç. söyl. Kémné de bulsa tuktavsız biterlep, şéltelep toruv. // (Küñélné, yörekné) borçuv, tın-gılık birmev.

İGÜV f. Bértéklé kulturalarnı çeçép üstérüv. //küç. Üsémlék bulmagan eybérler turında: üstérüv, buldıruv. ñ

İGÜVLÉ s. İgéle torgan. İgüvlé . İgüvlé üsémlék.

İGÜVLÉK i. İgéle torgan cir.

İGÜVÇÉLÉK i. İgüv éşé. Temeké igüvçélék.

İDÉ yard. f. 1. İsém, sıyfat, san, almaşlık hem xeberlék süz bulıp kile torgan mönesebetlékler bélen bérge tézme xeber yasıy, alarnıñ ütkenge karaganlıgın béldére. Üz-üzéñe kara: Kém idéñ, kém buldın? Sin adaştıñ, Lekin sin yaxşı idéñ, Sinéñ yaxşı idé küñéléñ. // ı yeşéme citép, mondıy bodaynı kürgeném yuk idé elé miném.

2. Xikeye hem niyet figıllernéñ analitik ütken zaman formaların yasavda kullanıla: 1) temamlanmagan ütken zaman formasın yasıy. 2) küpten ütken zaman formasın yasıy. 3) kileçek-ütken zaman xikeye figıl yasavda katnaşa.

Télek figıl yasavda kullanıla. // -Gay, -gey kuşımçalı télek figılnéñ yuklık formasın yasavda katnaşa.

-Ası, -esé kuşımçalı kileçek zaman sıyfat figıl bélen kilép, tiyéşlék megnesén béldérüde katnaşa.

Kabatlavlı éş-xereketné béldére.

Kontékstta ikénçé bér figıl béldérgen protséss öçén fon bulıp kile.

Xezérgé zaman xikeye figılnéñ küplék sanında kilép, réal mömkinlék bula torıp ta éş-xereketnéñ ütelmevéne rizasızlık béldérüv öçén kullanıla. Éşliler idé anı.

Ütken zaman sıyfat figıl bélen kilép, ikénçé bér éş-xereket bélen kinetten büldérélgen, ézélgen, karşı kuyılgan éş-xereketné béldére.

İDÉL i. isk. sir. 1. Zur yılga.

2. Könçıgış Évropada Kaspiy dingézéne koya hem Tatarstan térritoriyesé arkılı üte torgan zur yılga isémé (borıngı isémé — İtil); rusçası: Volga.

İDÉL-YORT cıy. i. folk. İdél buyına urnaşkan borıngı Bol1ar hem Kıpçak devletleré.

İDİLLİK s. 1. İdilliyege (1 meg.) karagan.

2. Tınıç, gavgasız, borçılusız.

İDİLLİYA i. 1. Tabigat koçagındagı tınıç, borçılusız, gamséz tormışnı süretlegen poetik eser.

2. küç. iron. Tabigatke yakın, tınıç, idéal tormış. // Tınıç, gamséz tormış kartinası turında.

İDYLLİYALÉ s. Gamséz, tınıç, borçılusız.

İDEN i. Télese nindi korılmanıñ yérér öçén tak-tadan, taştan tüşelgen tübengé öléşé.

İden balavızı — idenné yaltıratuv öçén balavız hem buyav kuşılmasınnan torgan sıyıkça; rusçası: mastika.

İden astı — bik yeşérén, bik nık konspirañiye şartlarında vlastlarga, xakimlék itüçélerge karşı alıp barıla torgan éşçenlék, köreş; vlastlarga karşı köreş alıp baruvçınıñ konspirañiye şartlarındagı tormışı.

İDENLÉK s İdenge ceyü öçén maxsus xezérlengen.

İYÉ I kis. söyl. k. eyé.

İYÉ II f. söyl. k. idé.

İYÉK, İYÉKK avaz iyer. Ukşıganda, oçkılık totkanda çıga torgan tavışnı béldére.

İYÉLÉNKÉREV f. sir. Gevdenéñ éské öléşén bér az gına bége, iye töşüv.

İYÉLE-BÖGÉLE rev. Bér iyélép, bér turayıp.

İYÉLE-SIGILA rev. Gevde bélen sıgılmalı xereketler yasap, gevdené sıgılmalandırıp iye-iye. // Şul uk: üsémlék, agaçlar turında.

İYÉLE-TORA rev. Gevdené bér iyép, bér turaytıp.

İYÉLÜ f. 1. Basıp torgan xelde gevdenéñ bilden yugarı öléşén aska taba bégüv. // Cirge taba salınuv, bégélüv (üsép torgan agaç yeki üsémlék turında).

2. Yantayuv, kıyşayuv, avışuv.

İÉŞA i. Yaponiye de akça béremlégé.

İYÉNKÉ I s. 1. İélgen, iyélép torgan.

küç. Buysıngan.

küç. söyl* Süz tıñlıy torgan, kündem.

İYÉNKÉ Pi. sir. Uysuv cir.

İZGÉ s. \. dini. Bötén gomérén allaga bagışlagan hem üzé ülgennen soñ dinge ışanuvçılarnıñ yaklavçısı dip iglan itélgen, allaga yakın (zat, evliye, peygam-ber turında). // Bik dinlé, dindar, tekva; sufıy.

dini. Tabigatten östén koçke iye bulgan, ilahi. // Dini gıybadetler, ta-bınular bélen beylengen (gadette dini tabınuv urın-narı hem esbapları aldında daimi epitét bulıp kile).

Başkalarga hervakıt yaxşılık ite torgan, yaxtı küñéllé (kéşé turında). // Yaxşı küñélden éşlengen, başkalarga yaxşılık kitére torgan.

Tormışta, üz-üzén totışında tél tidérmeslék, yugarı exlaklı, çista, saf küñéllé.

küç. Böyék, güzel, saf. // Gaziz, canga yakın, xér-metlé, kadérlé.

küç. Gadéllék, azatlık öçén alıp barıla torgan (sugış, köreş turında); gadél.

küç. Kul suzarga yaramıy torgan, kagılgısız, mékatdes.

İZGÉLÉK i. 1. İzgé (1, 2 meg.) buluv. // İzgé éş.

k. igélék (1 meg.).

Saf küñéllélék, yugarı exlaklılık.

küç. Kagılgısızlık, kul suzarga yaramav.

İZGÉLÉKLÉ s. İgéléklé, yaxşı küñéllé, şefkatlé.

İZGÉLENÜ f. İzgége eylenüv. ...// İzgé bulıp küré-nérge tırışuv.

İZGÉÇ s. 1. Nersené de bulsa ize, sıta torgan.

2. küç. sir. Ruxi yaktan gazaplıy, ruxi avırlık kitére torgan.

İZÉLDÉK s. söyl. şélt. Bik yomşak, akrın kıy-mıldavçı, melcérék (kéşé turında).

İZÉLÜ f. 1. Kayt., töş. yün. k. izü (2—6 meg.).

Suv, dım yeki cılılık teesiré bélen yomşaruv, cébüv, izrev. // Tözéléşte suv, kom h. b. matériallar kuşuv neticesénde yomşaruv (balçık, béton turında); üzlenüv. // rev. meg. izélép. Gomumen yomşarıp.

küç. söyl. Éssélékten, isértkéç éçémlékten yeki bik nık arganlıktan xelsézlenép, organizm yomşav; melc,érev.

rev. meg. izélép. Bik katı, izrep (yoklav turında). // Rexetlenép, bik nık mavı-gıp, onıtılıp.

gadi s. Katı kurkuv, kavşav.

6. küç. söyl. Bér ük süz kat-kat söylenüv, kabatlanuv,çeynelüv.

İZÉN i. kit. isk. Réxset, fatixa, rizalık.

İZME i. Tözéléşte: ñémént, alébastr, gips, izvést H. b. ş. matdelerné suga izüden barlıkka kilgen kamır sıman katnaşma.

İZMEÇÉ i. İzme yasavçı éşçé.

İZRETÜV f. 1. Bérer katı nersené yomşartuv, cé-bétüv.

Rexetlékke taldıruv.

küç. dial. İzüv, sıtuv.

İZREV f. 1. Suv, dım yeki cılılık teesirénde yomşaruv, cébüv, sıyıgayuv.

dial. Tuzuv, cépleré yukarıp, iskérép özéle başlav (tukıma turında).

küç. Tei rexetlékke taluv, rexet oyuv. // Yokı basuv, yokımsırav. // Temlé, tat-lı, tınıç hem katı yokıga taluv.

küç. Bik kurkuv, kavşav, artık yuvaşlanuv, cébüv.

İZEV f. (Çakırunı yeki, kirésénçe, savbullaşu-nı H. b. ş. nı béldérép) kulnı bérkader küterép, nin-di de bulsa işare yasap séltev, bolgav. // Kul séltep yeki başnı xereketlendérép kémge yeki nersege de bulsa kürsetü; bérer eybérge kararga, igtibar iterge çakıruv.

İZÜV I f. 1. Katı yeki poroşok sıman nersené suv kuşıp bolgatuv, yomşak, sıyık yeki bolamık xeléne kitérüv.

Bérer eybérné zur avırlık astında kaldırıp basuv, yançuv, sıtuv, taptav, formasın bozuv.

küç. gadi s. Bik katı kıynav, kıynap xelden taydıruv. // Kırıp bétérüv, ütérüv, yuk itüv.

küç. İérekke avır bulıp, borçıp, cefalap, gazaplap toruv.

küç. Törlé avırlıklar, dönya meşekatleré ba- \ •u, azap çiktérü; xelden taydıruv, éşten çıgaruv. // Fizik, psixik yaktan organizm tavşaluv.

Ékonomik, politik hem ruxi yaktan kısınkılık-ta totuv, cebérlev. // küç. Üz vlasténa hem yogıntısına böténley buysındıruv. // Ékspluvatañiyelev. // i. meg. Ékspluvatañiye.

7. gadi s. Bér ük süzné kat-kat söylev, kabatlav; bér ük meselené kiregénnen artık tikşérüv.

8. küç. gadi s. Urınsızga, zararga bérer éş éşlev, caylangan éşné bozuv. // Tanımaslık, anlaşılmaslık xelge kitérép bozuv.

İZÜV II i. 1. Kiyémde muyın turısınnan kükrek yagına. taba uyılgan yırık hem şul yırıknıñ her iké yagı.

2. étn. Révolyutsiyege kader tatar xatıi-kızları-nın, törlé töstegé léntalarnı izü (1 meg.) tirelv tégép, alarnı ukalar bélen çigép, tedkeler H. b. zin-netler bélen bizep éşlegen, külmek yakasınnan alıp bilge kader bötén kükrekné kaplıy hem bizenü éçév külmek östénnen kiye torgan kükrekçesé.

İZÜLEŞÜ f. söyl. Sugışuv, izüden II (1 meg.) totıp kıynaşuv.

İZÜÇÉ i. Politik, ékonomik H. b. ölkelerde kısu-çı, cebérlevçé; ékspluvatator.

İZÜÇE i. dial. 1. /s. kükrekçe.

2. Kiyém östénnen kiyéle torgan kükrekçe sıman ciñ-séz kamzul.

İZHAR: izhar itü (kılu) isk. kit.— tégé yeki buv nersené, xeberné, uynı kéşélerge açıp birüv, béldérü^ söylev.

İKÉ san. 1. Bérden soñ kile torgan bötén san, anıñ isémé hem bu sannı kürsetken tsifr. // 2 sanınıñ mikdarı.

2. k. ikélé (3 meg.).

İKÉ- İkéatnalık, ikéyıllık, ikéurınlı kébék kuşma süzlerde (vakıt, ozınlık, külem, urın yagınnan) «iké öléş» megnesén anlatkan bérénçé kisek.

İKÉATNALIK i. 1. İké atnaga bér çıga torgan vakıtlı basma.

2. Bilgélé bér ictimagıy-politik, xucalık kampaniyeséne bagışlangan iké atna vakıt.

İKÉYILLIK s. 1. İké yıl buyın a devam ite, éşlene torgan.

2. bot. Üséşé iké végétañion çorga suzıla torgan (üsémlékler turında). // i. meg. küpl. bot. ikéyıllıklar. İkéyıllık üsémlékler klassı (meselen, kişér, şalkan, çégéndér h. b.).

İKÉYÖZLÉ s. Tıştan yaxşı bulıp kürénép, asılda naçarlık éşlevçé, bérev aldında bér térlé, ikénçé kéşé aldında ikénçé törlé söylevçé; ménafik, xeyleker.

İKÉYÖZLÉLÉK i. İkéyözlé kéşége xayı sıyfat, ikéyözlé buluv.

İKÉYÖZLÉLENÜ f. İkéyözlé kéşélerçe éş itüv.

İKÉLÉ s. 1. İké komponéntı bulgan.

2. i. meg. İké tsifrı.

i. meg. Ukuvçılarnıñ ölgéréşén beyelev öçén kértélgen biş ballı sistémada «naçar» megnesén an-lata torgan bilgé.

İké térlé, yış kına bér-béréne kapma-karşı bulgan. // İké törlé añlarga mömkin bulgan.

Şiklé, şöbhelé, açık bilgélé tügél.

İKÉLÉK i. 1. İké béremlékné éçéne algan.

s. meg. İkége citerlék.

isk. İké tiyénlék yeki iké sumlık akça.

İKÉLÉKLÉ s. 1. sir. İké törlé anlaşıla torgan.

2. İkélenüvçen, avmakay.

İKÉLÉKLÉLÉK i. sir. İkéléklé bulu; avmakaylık.

İKÉLÉ-MİKÉLÉ s. Açık bulmagan, xel itélmegen, tomanlı. // İkélenüvçen, avmakay.

İKÉLEŞMESTEN rev. Şiklenmiçe, piç uylanıp tormıyça, iké törlé uylap tormastan.

İKÉLENÜ f. 1. İkége eylenüv, ikége bülénüv.

2. Açık bér kararga kile almıyça toruv.

İKÉLENÜLÉ s. Kaysın éşlerge, kaysı yakka kararga, bérer meselené niçék xel iterge bélmegen, aptıravlı.

İKÉLENÜSÉZ rev. k. ikélenmesten.

İKÉLENÜÇEN s. Kaysı yakka kararga bélmi, açık fikérge kile almıy torgan, avmakay.

İKÉLENÜÇENLÉK i. İkélenüvçen buluv.

İKÉLETE rev. İké öléş, iké tapkır (mertebe), iké kat.

İKÉLETE-ÖÇLETE rev. İké-öç mertebe, iké-öç öléş.

İKÉLETÜV f. İké (kuş) itüv.

İKÉLEÇ s. dial. k. igéz.

İKÉNDÉ i. isk. 1. Téşten sod hernersenéñ külegesé üzé ozınlıgı kader iké öléş bulgan vakıttan alıp koyaş batkanga kader ara. 2. dini. Biş vakıt namaznın, öçénçésé (ikéndé vakıtında ütele).

İkéndé külegesé gadi s. mısk.— bik ozın kéşége karata eytéle.

İKÉNDÉ-AXŞAM i. isk. dini. 1. İkéndé bélen axşam arası (koyaş bayır aldı hem bayuv arasındagı éñgér-méngér çak).

2. İkéndé (öçénçé) hem axşam (dürténçé) namazları (vakıt araları bik kıska bulganga küre, ikésén bérge kuşıp, bérénçésénéñ farızın, ikénçésén tulısınça bérge kuşıp ukıylar).

İKÉNÇÉ 1. Tert. sanı. k. iké.

s. meg. Monnan sodgı, kilesé (vakıt turında). // Vér — ikénçé, bérsé — ikénçésé, béreüler — ikénçéler kébék tézmelerde karşı kuyunı, sanap kitüné béldérgende kullanıla.

rev. meg. Tagın, yañadan, kabat.

kér. süz funk. Nersené de bulsa sanap kitkende bérénçéden soñ kilgen punktnı bilgélev öçén kullanıla.

s. meg. Bérénçéné, çının almaştırgan. // Kémge de bulsa bik oxşagan bulunı béldére; nek, böténley.

s. meg. Ehemiyeté yagınnan bérénçésénnen kim yeki ehemiyetséz, yardemçé. // müz. Yardemçé partiye-né başkaruvçı. // Sıy-fatı yagınnan bérénçésénnen kalışa torgan.

7. i. meg. Bérénçéden (aştan) soñ biréle torganrizık; aş artı aşı.

s. meg. Başka, büten. // Başka térlé, büten, élékkéséne oxşamagan.

s. meg. Karşı, argı.

İkénçé bér—1) başka, büten. 2) başka vakıtta, kayçan da bulsa bér. İkénçé kat (mertebe, tap-kır) — kabat, başka vakıtta, tagı.

İKÉNÇÉDEN kér. süz. Nersené de bulsa sanaganda tertip, ézléklélék yagınnan ikénçé urında torunı béldére.

İKÉNÇÉL s. Başlangıç bulmagan, nersenéñ de bulsa neticesé bularak barlıkka kilgen yeki üséşte ikénçé baskıçta torgan.

İKÉNÇÉL İ, İKÉNÇÉLEY rev. 1. İkénçé mertebe, kabat.

2. kér. süz funya söyl. k. ikénçéden.

İKÉNÇÉLENÜ f. Üzgerüv, başka töske, xaraktérga küçüv.

İKÉNÇÉLEP rev. dial. k. ikénçéley (1 meg.).

İKÉTÉLLÉLÉK i. Béryulı iké télné yaxşı bélüv hem iké télde yaxşı söyleşüv. // Bér ük xalıknıñ béryulı iké télden de faydalanuv kürénéşé.

İKÉURINLI s. İké urını bulgan.

İkéurınlı san mat,— 10 hem 99 arasındagı télese nindi san (meselen, 23).

İKÉŞER Bul. sanı 1. k. iké.

2. Ayırım basım hem intonatsiye bélen eytélép, «iké» megnesén köçeytép bire.

İKÉŞER-İKÉŞER BuA sanı. herbérséne iké, her yakka par.

İKÉŞERLÉ s. herkaysında yeki herbérsénde iké bulgan.

İKÉŞERLEP rev. İkéşer-ikéşer bulıp (itép), parlap.

İKÉ-ÖÇ Çama sanı. İké yeki öç, bérniçe.

İKMEK i. 1. Açı kamırdan miçte péşérélgen azık; ipi. // s. meg. Şundıy aşamlık péşére torgan..

2. Aşlık. // Üsép utırgan igén.

küç. Gomumen aşamlık, azık.

küç. söyl. Yeşev, kön kürüv çarası; xézmet xakı.

küç. söyl. Tormışnıñ, yorttagı xucalıknıñ bérge yeki ayırım buluvı turında.

dial. Kerezdegé çarşın.

İKMEKLÉ s. 1. İkmekke (2 meg.) bay.

küç. Bay, kiñ tormışlı kéşége karata eytéle.

küç. Xézmet xakı bulgan, yeşerge srédstvosı bulgan. // Tabışlı, töşémlé.

İKMEKLÉK i. 1. İkmek buluv, azık buluv sıyfatı

2. s. meg. İkmek öçén xezérlengen (on, kamır). 3. s. meg. küç. Azık alırlık, tuyınırlık.

İKMEKLÉK-TOZLIK rev. 1. Aşarga-éçerge ci-terlék.

2. küç. Az-maz añlaşırlık, aşarga sorap alırlık, tuyınırlık kına, az gına (télné bélüv turında).

İKMEKLÉ-TOZLI s. 1. Azıkka mul, xellé, bay ,(kéşé turında).

2. küç. Yaxtı doxod kitére torgan, caylı.

İKMEKLEP rev. İkmek bélen bérge.

İKMEKLETE rev. İkmek bélen, ikmek xelénde.

İKMEKSÉZLÉK i. İkmek bulmav.

İKMEK-SU: ikmek-suv bélen yeşev — aşav yagı na-çar buluv turında. İkmek-suga utırtuv (yabu) söyl.— aşarına ikmek hem «sudan başka bérnerse de birmev.

İKMEKTÉR ı. Süznén, döréslégéne, vegdesénéñ üteleçegéne ışandıruv öçén ant itép eytkende kulla-nıla; koyaştır, vallahi.

İKMEK-TOZ cıy. i. 1. İkmek hem toz.

2. küç. Azık-télék; sıy-xérmet.

İKMEK-TOZLIK rev. k. ikmeklék-tozlık.

İKMEKÇÉ i. İkmek bélen alış-biréş itüçé kéşé. // İkmek péşérüv ostası.

İKRA i. söyl. 1. Balıknıñ aşamlık itép xezérlengen uvıldıkları.

2. Bik vaklap turalgan gémbelerden yeki yeşélçelerden yasalgan aşamlık.

İKSÉZ-ÇİKSÉZ s. 1. Gayat derecede zur, kin, ozın, çikleré kürénmegen yeki bulmagan, oçsız-kırıy-sız.

2. küç. Gayat küp, eytép, sanap bétérgéséz.

İKSÉZ-ÇİKSÉZLÉK i. İkséz-çikséz buluv.

İKSÉLMES s. bor. Kimémes.

İKS-NURLAR i. küpl. isk. Réntgén nurlarınıñ élékké ataması.

İK-ÇİK cıy. i. k. igé-çigé.

İKI-ÇİKI: ikı-çikı kilüv söyl.— kéle-kéle söyleşu; çikıldaşuv.

İK&M san, sir. 1. (Sanamışta gına kullanıla.) k. ikev.

2. i. meg. söyl. Biş taş uynaganda, uyınnıñ bérénçé baskıçı (yeneşe kuyılgan iké taşnı sıptırıp alu).

İKEN yard. f. 1. Figıladen başka süzler yanında /şlép, alarga figıl tösméré kérte.

Xeber sostavında kilép, fikérné raslav, açık-lav tösméré kérte.

Sorav cömledegé bilgésézlék töşénçesén köçey-tép kile.

Şart cömlené baş cömlege beylev funktsiyesén üti.

İKEN-MİKEN i. söyl. k. iméş-miméş, İKEV 1. söyl. k. iké.

cıy. san. İkeülep, ikésé bérge.

tart. form, ikevé, ikevésé. Tégésé de, monısı da; ikésé.

İKEVDEN-İKEV rev. İkev géne, barı tik ikev. // k. küzge-küz.

İKEVLÉK i. İkev buluv.

İKEVLEP rev. İkev bérge, parlap.

İKEVLEŞÉP rev. İkésé bérge, ikésé de.

İL I i. 1. Bilgélé bér xökumeté bulgan devlet, memleket. // Réspublika, kray, ölke. // Yak, cir.

Tuvıp-üskei cir, vatan. // dial. Tugan yak.

dial. Avıl.

Xalık, kolléktiv.

küç. sir. Duslık, tatulık.

İL II i. Umarta kortlarınıñ ayırım sémyası; küç.

İL-ANA cıy. i. şig. Tugan il.

İL-AT cıy. i. sir. Xalık, il.

İLAU: ilav saluv — k. ilavlav.

İLAULAV f. Bik katı kıçkırıp, ilérép yılav.

İLBASAR gg. Başka ilné koral köçé bélen basıp aluvçı kéşé.

İLBASARLIK i. İlbasar buluv.

İLBASKIN i. sir. k. ilbasar.

İLGİZER i. Seyaxetçé.

İLGEZEK s. Açık yözlé, kip küñéllé, yagımlı, tübençéléklé, köçéléklé. // iron. Çamadan tış açık, kiñ küñéllé bulırga tırışuvçı, yuma téllé.

İLGEZEKLÉK i. İlgezek buluv.

İLGEZEKLENÜ f. Üzén ilgezek totuv. // küç. Çamadan tış mutlanuv, kılanuv. // Uynaklav.

İLGESER i. dial. İl küleménde tilélernéñ tilé-sé; ilnéñ tilésé.

İLDETNE i. dial. byden éyge kérép yérérge yara-tuvçı bilemçé xatın.

İLDEŞ i. 1. Kém bélen de bulsa vatannarı bér bulgan kéşé; vatandaş.

2. Yaktaş.

İLÉ s. dial. Caylı, retlé.

İLÉGÜ f. dial. Bérer moxitka iyelenüv, üzleşüv.

İLÉK i. dial. Kır kecesé, urman kecesé.

İLÉRÜ f. Yamséz açı, xevéflé tavış bélen bik katı kıçkıruv, akıruv. // rev. meg. ilérép. Üz-üzén böléştérmiçe, ükérép (yılav).

İL-YORT cıy. i. 1. Tugan yak, tugan avıl, yort-cir.

2. Tugan yak xalkı; xalık.

İL-KÖN cıy. i. 1. İl hem anıñ xalkı.

2. Tormış, xucalık (sémya ramkasında).

İL-KÜZ cıy. i. Xalık, avıl xalkı.

ŞLKÜLEM s. Bötén il öçén gomumi, ehemiyetlé.

İL-KÜRŞÉ cıy. i. Kürşé-tire xalkı, tugan avıl xalkı.

İLLÉ I san. 50 sanı. //Şul sannıñ mikdarı.

İLLÉ II i. Barmak kinlégéne tigéz ülçev bérem-légé (6 arpa kiñlégéne, yagni 18 lşga turı kile).

İLLÉLÉK I i. İllé sumlık kegaz akça.

İLLÉLÉK II i. (Barmak) kiñlégé.

İLLÉLEP Çama sanı. k. illé I.

İLLÉNÇÉ Tdrt. sanı. k. illé I.

İLLÉŞER Bul. sanı. k. illé I.

İLLÉŞERLÉK i. k. illélék I.

İLLÉŞERLEP Bül. sanı. İlléşer-illéşer itéi.

İLLE 1. köç. kis. Bérer törlé toygını béldérüv çarası bularak kullanıla; bik te, bigrek te.

2. karş. térk. söyl. Emma, tik, lekin.

İLLERARA s. İller arasında yeşep kile, gamelde bula, éşlenéle torgan.

İLSATAR i. sir. Vatanına xıyanet itüçé, vatanın satuvçı kéşé.

İL-SU cıy. i. söyl. 1. Tugan avıl, tugan yak; yort-cir.

2. Xalık, avıl xalkı.

İLSÖYER s 1. Tugan iléne, tugan xalkına mexebbet hem birélgenlék bélen sugarılgan; patriotik. // Tugan ilge mexebbet hem birélgenlék béldérgen, tugan ilge mexebbet hem birélgenlék bélen sugarılgan.

2. i. meg. Üz vatanın, üz xalkın yaratuvçı, üz vatanına, üz xalkına birélgen kéşé; patriot.

İLSÖYERLÉK i. Tugan ilge, tugan xalkına mexebbet, birélgenlék.

İLTÉR i. Bédre yonlı beren tirésé. // Şundıy tiréné maxsus éş-kertép yasalgan méx (karakulnéñ bér töré). // s. meg. Şundıy tiréden tégélgen.

İLTEBİR i. bor. k. vassal.

İLTÜ f. 1. C,iteklep, küterép ya utırtıp kaya da bulsa alıp baruv.

Nersege bulsa da alıp baruv.

küç. Köreşte, éşte citekçé bulıp alıp baruv, eydev.

Bérer nersege sebep buluv, şuna kitérüv.

İLXAN i. bor. Patşa; ilnéñ xanı, başlıgı.

İLÇÉ i. 1. Bérer méhim yomış bélen, bérer éş buyınça aradaşlık itü öçén kaya da bulsa, kémge de bulsa ciberélgan kéşé. //

rada yörüçé, yomışçı; kürér.

Doşman yaklarnıñ bérsé tarafınnan ikénçéséne söyleşüler öçén ciberélgen vekil; parlaméntёr.

3. Yugarı rangtagı diplomatik vekil.

küç. Bilgélé bér kéşéler törkéménnen yeki kéşéler éşçenlégénéñ bérer tarmagınnan vekil.

küç. Aldan xeber kitérüçé, xeberçé.

isk. kit. Peygamber, resul.

İLÇÉBAŞI i. bor. İlçélék (2—3 meg.) citekçésé.

İLÇÉLÉK i. 1. İlçé vazifası.

Bér devletnéñ ikénçé devlette ilçé (3 meg.) citekçélégéndegé diplomatik vekillégé. // Şul vekillék urnaşkan bina.

Bilgélé bér maksat bélen ciberélgen vekiller törkémé.

İLÇÉXANE i. isk. k. ilçélék (2 meg).

İLE beyl. isk. kit. k. bélen.

İLEK I i. 1. On yeki yarmanı üzéne katışkan éré kiseklerden ayıruv, ilev öçén tügerek agaç kısaga kiñérélgen çélterden gıybaret caylanma

2. Orlık çistartuv, ldagerüv, suyıruv maşin al arında ilev öçén çélter caylanma. // Balçık, kom kébék nerselerné ütkerüv, ilev, sézü öçén zur caylanma.

İLEK II i. söyl. Métall akçanıñ behasén kürsetken tsifrlı yagı; kirésé: kün.

İLEKLENÜ f. söyl. Tuzıp, tişkelenép bétü (kiyém gurında).

İLEKLEP-ÇİLEKLEP rev. Bik köçlé, küp itép (yañgır yavuv turında).

İLEKLEV f. söyl. Tişkelev.

İLEKÇÉ i. İlek yasav ostası, ilek yasavçı kéşé.

İLEK-ÇİLEK, İLEK-ÇÜMÉÇ cıy. i. İort xuca-lıgında hertörlé savıt-saba.

İLEM i. dial. Yem, maturlık.

İLEMLÉ s. dial. Matur, yemlé.

İLEMSÉZ s. dial. 1. k. yemséz.

2. köç. kis. Gayat, bik, gadetten tış.

İLEMSÉZLÉK i. dial. k. yemsézlék.

İLEMTÉK i. İlek töbénde kalgan çupçar.

İLEMEN i. İl başlıgı, il xucası. // Gomumen xuca.

İLEN beyl. isk. kit. k. bélen.

İLENÜ f. 1. Tvi. yün. k. ilev I (1 meg.).

küç. Bérer éş, mesele yeki kéşéler kat-kat, tér-lé yaklap, céntéklep tikşérélüv hem yaraklısı saylap alınuv.

küç. söyl. Küp faydalanuda bulıp tavşaluv.

İLES s. 1. Cilkénüçen, bik tiz talpınıp kitüçen, şaşkın (yörek, küñél turında). // Cdlkénüçen, şaşkın küñéllé.

2. Ciñél akıllı.

İLESLÉK i. İles buluv.

İLESLENÜ f. 1. Dulkınlanuv, cilkénüv, talpınuv (yörek, küñél turında).

Yülerlenüv, duvamallanuv.

Añgıralanuv, miñgéreülenüv.

İLES-MİLES s. 1. Cilkénüçen, şaşkın (küñél turında).

Akılga utırıp citmegen, ciñél akıllı. // Akılsız, tilémse. // rev. meg. Yarım tilé,yüler sıman kıyafette.

Angı-miñgé, yarım isérék. // rev. meg. Yarım isérék kébék, üz-üzén onıtıp, üz-üzén böléştérmiçe.

İles-miles kilü—1) (küñél) cilkénüv, talpınuv, dulkınlanu; küñél urınınnan kubuv. 2) añgı-miñgé buluv, yarım isérék kébék buluv. 3) añgıralanuv.

İLES-MİLESLENÜ f. k. iles-miles kilüv.

İLEŞÉNÜ f. dial. İyeleşüv, iyelenü

İLEŞTÉRÜ f. lingv. «öy, öy» diftongların «i» ge oxşatıp eytüv (mes, söylev — silev).

İLEŞÜ f. dial. k. iyeleşüv.

İLEV I f. 1. Onnı kérpeden ayırıp aluv öçén ilek arkılı ütkerü// Bértéklé aşlık, vak taş yeki komnı kirekmes nerselerden, çüp-çardan arındıruv öçén ilek yeki ilekler arkılı ütkerüv.

küç. söyl. Bérer éşné, meselené, kéşéné kat-kat, törlé yaklap, céntéklep tikşérüv.

küç. söyl. Küp kiyép tavşaldıruv, éşten çıgaruv. 4. küç. gadi s. Kıyyaav. // Bik katı açulanuv, erlev. // Talav, bélgénlékke töşérüv.

İLEV II f. Tirénéñ yonsız yagın éçégen kamır yeki imen kayrısı suyına salıp (yeki buyap) yomşartuv, iyétü hem soñınnan çista itép kıruv.

İLEV III i. k. kırmıska ilevé.

İLÜ: ilüde yörüv dial.— üz éşén karamıyça, éy-den éyge éşséz, yomışsız yörü; bilemde yörüv.

İLÜME: ilüme kilüv söyl.— üzara aralaşıp, şav-laşıp meş kilép yörüv. Xezér mvsélman yégétlerénéñ eté-bété — hemmesé [alar] bélen ilüme kileler. F. Emirxan.

İL-CİR cıy. i. Törlé iller, c,irler.

İM i. 1. Irım, im-tom. // Deva, şifa.

küç. Emel, çara.

küç. Kireklé, zaruri, mecburi nerse.

küç. İm öçén, imge ézleseñ de, imge de H. b. ş. tézmeler bélen kilgende: bik az gına da, böténley, bérnindi de, bérnige de.

İm imlev — avıruga karşı bérer ırım éşlev. İm itü — xalık daruları yeki ırımnar bélen de-valav.

İmén birüv söyl. sir.— k. kiregén birüv.

İMANA i. tar. 1. Elékké avıl da xisap vakıtında bilgélé külemde cir alırga xokukı bulgan irler cénéséndegé kéşé, can isebé.

2. C,ir bülgende can başına tigen cir uçastogı. 3. Can başına birélgen cir öçén kaznaga tülene torgan salım; cir réntası.

İMANALIK s. Bér imanaga (1 meg.) tiyerlék.

İMBİR i. 1. Tamırları éfir maylarına bay bulgan ülen sıman tropik üsémlék.

2. Şul üsémléknén, tamırlarınnan yasalgan aş tem-letkéç. // s. meg. Şul aş temletkéç kuşıp éşlengen.

İMGÉÇ I i. Ülennerde hem kaybér töré organizm-narda tennen, üsémlékten tuklıklı matdeler suyırır öçén maxsus egza.

İMGÉÇ II i. bot. Sarı yeki şemexe çeçeklé çüp ülené yeki dékorativ üsémlék; ballı çeçek; rusçası: lnyanka.

İMGEK i. 1. Bela, mixnet, meşekat // isk. Éş, meşekatlé éş. // tirg. Buldıksız, belalé, meşekatlé kéşé turında

Nindi de bulsa egzası yeki egzaları imgengen^ sıngan, gariplengen kéşé. // s. meg. Garip, zegıyf.

söyl. tirg. Kéşé cilkesénde yök bulıp buşka» aşap yatuvçı kéşé.

İMGEKLÉ s. 1. Belalé, meşekatlé.

2. Buldıksız, éşnéñ retén bélmevçé.

İMGEKLÉK i. İmgek buluv.

İMGENÜ f. 1. Bérer egza yeki egzalar kayırılıp, birtélép gariplenüv. // Şul uk — üsémléklerge. cansız eybérlerge karata.

küç. Ruxi xaletke zegıyflék kilüv.

Küp éşlep zegıyflenüv, gariplenüv, kuvet hemselametlék yugaluv.

küç. Ékonomik yaktan xelsézlenüv, fekıyrlenüv.

küç. bor. Zur tırışlık kuyıp éşlev, meşekatler kürüv.

İMGETKÉÇ s. İmgete, gariplendére torgan.

İMGETÜV f. 1. Bérer egzanı gariplendérüv, ze-gıyfletüv.

2. küç. Ruxi yaktan zarar, kimçélék kitérüv.

İMDÉ, İMDİ kis. isk. kit. 1. k. indé (1 meg.).

2. İské şagıyrlernéñ 11—12 şer icéklé, dürter yullık şigırlerénéñ axırında icék sanın tutıruv öçén bérnindi megneséz kullanıla (soñgı çor şagıyrlerde stilleştérüv öçén alına).

İMÉGÜ f. sir. İmesé, aşıysı kilüv (imçek bala turında).

İMÉZLÉK i. 1. Élék (gadette şiker kuşıp) çey-nep xezérlengen hem, imçek balaga kaptıruv öçén, çüprek yeki marlyaga salıngan ipi yomşagı. // Şundıy aşamlık törélgen çüprek.

İmçek formasında itép éçé buş rézinnan éşlengen hem balaga, bozavlarga h. b. suyırırga biréle torgan eybér; rusçası: soska.

İmçek başı.

küç. Kireklé, zarur nerse urınına yuvanıç itép birélgen aldavıç eybér, vak taşlama.

İMÉZEK s. Savgan çorda da bozavın yeki betiyén imézüden ayırmagan.

İMÉZÜ f. İmçekten, ciléinen irén, tél yardeménde söt suyırtuv.

İMÉZÜÇÉLER i. küpl. zool. Balaların üz sötleré bélen imézép tuyındıruvçı yugarı tézéléşlé xayvan-nar klassı.

İMÉŞ kis. 1. Tégé yeki bu xebernéñ bérer kéşéden işétélgenlégén hem anıñ dörésmé, tügélmé ikenlégén söylevçé kistérép eyte almavın añlatuv öçén kulla-nıla.

«Bélmi de toram» megnesénde kullanıla.

i. meg. Törlé xeber, kéşé süzé, gaybet. // s. meg. Döréslégé açıklanmagan.

kér. süz meg. Kéşé süzén, kéşé éşén yaratmaganda ironiye bélen eytéle.

kér. süz meg. Turı söylemné kıyık söylemge eylendérüv öçén kullanıla.

İMÉŞ-DİMÉŞ o^sıy. i. söyl. k. iméş-miméş.

İMÉŞ-MANİŞ cıy. i. söyl. k. iméş-miméş.

İMÉŞ-MİMÉŞ cıy. i. Kolaktan kolakka yéri torgan, döréslégé açıklanmagan xeberler. // s. meg. hertörlé yuravga nigézlengen, döréslégé açıklanmagan.

İMÉŞTÉR kér. süz. 1. Tégé yeki bu xebernéñ kéşéden işétélgenlégén, anıñ dörésmé, tügélmé ikenlégén söylevçé kistérép eyte almaganlıgın añlatuv öçén kullanıla; iméş (1 meg.).

Nindi de bulsa bérer éşnéñ, kürénéşnéñ çın-barlıkta tügél, belki xıyalda, töşte géne buluvın kürsetü öçén kullanıla.

Kıyık söylemde: eytélgen süzler ikénçé kéşénéké buluvın küréetü öçén kullanıla.

İMİ i. söyl. k. imçek (bigrek te bal al ar télénde kullanıla).

İMİLÉK i. k. lifçik.

İMİN s. 1. Kurkınıçsız, tınıç, sugışsız, kan koyışsız.

rev. meg. İsen-sav, zıyansız, xevéf-xeterséz, selamet.

Kurkınıçtan, zıyannan, başka küñélsézlékler buludan azat, garantiyelengen.

İMİNLÉK i. 1. Tınıçlık, kurkınıçsızlık.

İsenlék, selametlék, xevéf-xetersézlék.

Kagılgısızlık, garantiye.

İMİNLENÜ f. Tınıçlanuv, xevéf-xeterséz xelge kilüv.

İMİNLEV f. Törlé kurkınıçlardan saklav.

İMİNÇÉLÉK i. k. iminlék.

İMLEVÉÇ i. étn. İm-tom öçén faydalanıla torgan eybér (çık, çeç, tırnak h. b.).

İMLEV f. 1. Xorafatlar buyınça: törlé süz hem efsénner eytép, çeç, kara meçé söyegé, kara sıyır söté h. b. bélen kéşéné savıktırırga, darularga mataşuv yeki, kirésénçe, bozuv, yışkérü; ırımlav.

2. Gomumen darulav.

İMNEV f. dial. k. imlev .

İMRETÜV f. dial. 1. Bér az kurkıtuv, şiklendérüv,

Yotlıgıp tıñlarga mecbur itüv, bérer teesirge duçar itüv.

İokımsıratuv, yoklatuv, oyıtüv.

küç. İomşartuv, néçkertü (küñél turında).

İMREV f. dial. 1. Béraz kurkıp, şiklenép kitüv.

Yotlıgıp tıñlav, teesirge birélüv.

İokımsırav, yoklap aluv yeki yokıga oyuv.

küç. Yomşav, néçkerüv (küñél turında).

İMSÉZ s. Devalap, savıktırıp bulmıy torgan.

İMTÉKLEV f. 1. Bozav yeki berennén imçekke borının tértetérte bik az gına imüvé.

2. Söt töşsén öçén savuv aldınnan sıyırnıñ, kecenéñ imçek başın özék-özék tartkalav.

İM-TOM cıy. i. Avıruga karşı törlé imner, ırımnar. // Daruv, deva.

İm-tom itü — imlev, im-tomlav, devalav.

İM-TOMÇI i. k. imçé.

İM-TOMÇILIK i. İm-tom itü şögılé.

İMÇÉ i. Törlé ırımnar, éşkérüler bélen xora-fatlarga ışanuvçı kéşélerné devalıym dip aldap yörüçé kéşé; im-tom itüçé.

İMÇÉLÉK i. İmçé buluv, imçé kesébé.

İmçélék itü — im-tom bélen kön kürüv.

İMÇÉ-TOMÇI i. k. imçé.

İMÇEK i. 1. Xatın-kız kükregénéñ éské öléşénde tügereklenép kalkıp torgan Söt bizé.

2. Xayvannar cilénéndegé Söt çıga torgan çémek.

İmçek astı dial.— imçek imü devéréndegé, bér yeş tulmagan tay, kolın. İmçek balası — imü devéréndegé bala.

İMÇEKTEŞ i. 1. Bér ana balalarınıñ bérsé.

2. Bér xatın imçegénnen imgen törlé ana balalarınıñ bérsé.

İMEZE i. dial. Engér-méngér çak.

İMEN i. Yafrakları çélter kırıylı, katı uzagaç-lı zur yuvan agaç (anıñ açı çiklevékleré bula). // s. meg. Şundıy agaçtan yasalgan.

İMENGÉÇ s. dial. k. imenéç.

İMENDÉRGÉÇ s. k. imenéç.

İMENÉÇ s. 1. Kurkınıç, kurkıtırlık.

2. C,irengéç, çirkanıç.

3. kis. meg. dial. Sıyfatlar hem revéşler al-dında artıklık derecesén bire.

İMENLÉK i. İmennerden gıybaret urman, imenner küp üse torgan urın; imenser.

İmenlék cildegé bot.— k. umırzaya.

İMENSER i. dial. k. imenlék.

İMENÜ f. Kurkuv, kurkudan tétrenüv, siskenüv.

İMES kis. dial. Tügél.

İMÜ f. 1. İrénné, télné éçke taba xereketlendérép, imçekten Söt suyıruv.

Kéşédegé yeki bérer eybérdegé sıyıklıknı üzéne cıyuv, suyıruv (bécekler hem üsémlékler turında).

dial. Katı nersené avızga kabıp, tékérék bélen çılatıp suyıruv. // Tél hem irénnerné éçke taba xereketlendérép, şiker, konfét kébék nerselerné cébétép aşav.

gadi s. Xeyle yulı bélen kéşé akçasınian. bay-lıgınnan (gadette yeşértén) faydalanuv. // Kéşé xézmeténnen faydalanuv, kéşé isebéne bayuv.

İNANU f. Bérer nersenéñ döréslégéne, raslıgına çın küñélden ışanuv.

İNDÉ kis, 1. Törlé süz törkémneré yanında kilép, éşnéñ temamlanuvına işare ite.

Boyırık figıllerden soñ kilép, ada üténü yaña sabırsızlanuv, tüzémsézlenü tösméré kérte.

rev. meg. Bérer éş éşlerge vakıtnıñ kilép citüvén, éşnéñ başlanıp kitüvén béldére; xezér.

rev. meg. dial. Küpten tügél géne.

i. meg. dial. Bügéngé, xezérgé kön, xezérgé miz-gél.

térk. meg. söyl. Bérer éşnéñ şartın béldérgende, şart cömlelerné baş cömlege beylev öçén kullanıla; eger.

söyl. Eñgemedeş eytken süzné yaratmav, döréslé-géne ışanmavnı añlata.

İNDÉGÉ s. bor. Xezérgé.

İŞDİY i. Kéméş sıman ak töstegé sirek tabıla torgan métall, ximik élémént.

İNÉÇ i. Kiyémnéñ yeki başka nersenéñ éçké yagına tégélgen tukıma.

İNÉÇLEV f. İnéç saluv, inéç bélen tégüv.

İNÉŞ i. Kéçkéne, say hem tar yılgaçık.

İNK i. Xezérgé Pérüv devleté térritoriyesénde yeşegen yugarı kultur alı borıngı xalık vekilé.

İHNÉK I i. Bitné alsulandıruv öçén kullanıla torgan alsuv, alsu-kızıl töstegé kosmétik buyav.

İNNÉK II i. dial. 1. Kirte. // s. meg,

Buyga suzılgan kirtelerden éşlengen.

Bérsé östéne bérsé kuyılgan kirtelerden éşlengen kapka (anı kérgende-çıkkanda alıp kuyalar).

Xayvannarnı tuplav öçén kirteler bélen uratgo alıngan urın.

İNTÉGÜ f. 1. Ruxi hem fizik gazaplar kiçérüv, gazaplanuv. // Nersené de bulsa éşli, ütiy almıyça yédep bétü; aptırav. // Meşekatlenüv, köç tügüv, gazaplanuv.

Zarıguv, tilmérüv.

Nersege de bulsa moxtac buluv, zar buluv.

İNTÉGÜLÉ s. Ruxi yeki fizik gazaplanuv çagıldıra torgan. İntégülé karaş.

İNTÉKTÉRGÉÇ s. Gazaplıy, cefalıy torgan.

İNTİM s. kit. 1. Üte şexsi, yeşérén.

2. Mexebbet, xis bélen beylé.

İNÇÉ i. 1. isk. étn. Xatınnıñ üz ata-anasınnan birélgen hem gomér buyı üz milkénde iseplengen ayaklı malı.

2. bor. Nesél başı itép kaldırılgan ayaklı mal.

İNÇÉK s. bor. k. inçé (2 meg.).

İNE i. 1. Bér başı oçlı, ikénçé başına cép taguv öçén tişék (küz) yasalıp, tégü éşénde kullanıla torgan bik kıska, şoma, nezék korıç çıbık. // Beylev öçén faydalanıla torgan, iké başı da oçlı, kıska, şoma, nezék korıç çıbık.

2. Maxsus kullanıla torgan hem gadette bér başı oçlı bulgan küp térdegé kıska, nezék korıç çıbık.

Ilıs. // Kaybér üsémléklerde-oçlı vak kına çenéçké.

Kaybér xayvannarnıñ tennerénde çenéçkélé, katı kıska kıl.

küç. Kinaya bélen térttérép eytélgen zeherlé süz.

küç. Oçlı nezék kristall.

küç. Oçlı nezék eybér turında.

İNEKE i. dial. 1. Ebi, deveni.

2. Ügi ana.

İNELGÉÇ s. dial. Yalınulı, yalvarulı.

İNELÉ s. 1. İnesé bulgan.

2. küç. Kéşé küñéléne tiye torgan, çenéçkélé, açı (téllé).

İNELENÜ f. İne revéşéne kérüv, ine kébék tırpayu; ineler bélen kaplanuv.

İNELÜ f. dial. Tübençélék bélen bik üténüv, yalınuv, yalvaruv.

İNELÜLÉ s. dial. k. inelgéç.

İNEV f. dial. Xayvannarga yeki koş-kortlarga tamga saluv.

İNÜ f. isk. k. iñüv.

İP i. 1. Cay, uñay, köy. rev. meg. C,ay bélen, uñaylap.

Yak, taraf, yüneléş.

Bérar nerse éşlev uyı, isep, télek, şul télekné tormışka aşıruv yulındagı éş.

İPİ i. söyl. k. ikmek.

İPİDÉR, İPİÉÇVDÉR kér. süz. söyl. k. ikmektér.

İPİLÉK s 1. İpi öçén xezérlengen.

2. İpi alır öçén citerlék (gadette akça turında).

İPİLÉK-TOZLIK s. k. ikmek-tozlık.

İPİ-TOZ cıy i. söyl. k. ikmek-toz.

İPİ-TOZLI s. K İpiyé-tozı bulgan, xellé.

2. küç. Yumart, sıylarga yaratuvçan (kéşé turında).

İPİ-TOZLIK s. söyl. k. ikmek-tozlık.

İPLÉ s. 1. Faydalanırga caylı, uñaylı. // rev. meg. Caylı itép, uñaylı itép.

Kulay, uñaylı, caylı.

Eybet, yaxşı (xolıklı), caylı, kündem. // rev. meg. C,aylap, yaxşılap.

küç. Uñgan, hönerlé.

rev. meg. küç. C,aylap, uñaylı urının çamalap, nık itép (suguv turında).

İPLÉLÉK i. İplé (1—4 meg.) buluv.

İPLEME i. Éşlegende koralnı, détalné uñaylırak totar öçén caylanma.

İPLENÜ f. 1. Faydalanırga caylı, köylé buluv, uñaylanuv.

Xaraktér yagınnan tézelüv, eybetlenüv.

Bérer nersege künégüv, caylaşuv, yaraklaşuv.

Kayt. hem töş. yün. k. iplev.

İPLEP rev. 1. Kullanırga, éşlerge ciñél, caylı bulırlık itép. // Tenge rexet bulırlık itép caylap, uñaylap.

Bérer éşné caylap, retlep, tiyéşénçe itép baş-karuv turında. // Sak kına. // Bérer nersené irkénlep, aşık-mıyça éşlev turında.

3. Caylap, süz cayın turı kitérép; iltifat bélen.

İgtibar bélen, yaxşılabrak, bötén dikkatné tuplap.

küç. söyl. Nıklap, katı itép. İplep suguv.

İPLEP-SİPLEP rev. Akrın gına, caylap kına, sizdérmiçe.

İPLEP-ÇAKLAP rev. sir. Caylap, uylap, tertip bélen.

İPLEŞTÉRÜ f. 1. Bér eybérné ikénçéséne turı kilérlék itép bilgélé bér ülçevge, kalıpka yaraklaştıruv, caylav.

2. Kullanuv yeki öyrenü öçén bilgélé bér törkém zevıgına, an dereceséne yaraklaştıruv.

İPLEŞÜ f. 1. Bér eybér yeki kéşé ikénçé eybér yeki kéşéler yanına tigéz, caylı itép urnaşuv.

2. Bérer nersege, moxitka caylaşuv, yaraklaşuv.

İPLEV f. 1. Kullanırga, totarga, kiyerge h. b. éşlerge uñay bulırlık xelge kitérüv, uñaylı yasav, ret-lev.

Urınınnan küçken yeki tertipsézlengen nersené kiré urınına yatkıruv, tözetüv. // Bozılgan, vatılgan nersené tözetüv, köylev, éşlerlék xelge kitérüv. Bérer nersege, ülçevge, kalıpka yaraklaştıruv. küç. söyl. Bérer éşné, nersené yulga saluv, retlev. küç. söyl. Bérer kéşéné üz yagına karatu; caylav.

İPSÉZ s. 1. Caysız, unaysız.

2. Éşnéñ retén bélmi torgan, buldıksız.

İPSÉZLENÜ f. İpséz xelge kilü; caysızlanuv, köysézlenüv.

İPSÉZLEV f. İpséz xelge kitérü; caysızlavg. köysézlev.

İPTEŞ i. 1. Éşte, tormışta, dönyaga karaşta h. b. ş. urtak sıyfat buludan yakınaygan, duslaşkan kéşé.

Révolyutsion partiye, éşçéler kolléktivı çlénı. // şul uk megnede éndeş> süz bulıp yéri.

Sovét cemgıyaté çlénı, gracdanı. // Şundıy kéşénéñ isém-familiyesé, proféssiyesé, derecesé aldınnan şul uk megnede kile.

isk. Yardemçé, urınbasar.

5.yün. kil. form, ipteşke. Bérge éşlev, bérge buluv öçén başka kéşége iş, kompanon. // İş, par.

6.söyl. Sémyada ir yeki xatın.

İPTEŞLÉK i. 1. İpteş buluv mönesebeté. 2. yün. kil. form, ipteşlékke. k. ipteş (5 meg.).

İPTEŞLÉKLÉ s. 1. Üz ipteşleréne yardemçél, tugrı; ipteşçen.

2. Kéşéler bélen bik tiz aralaşuvçan, tiz dusla-nuvçan; kompaniyeçél.

İPTEŞLENÜ f. söyl, öylenüv.

İPTEŞLEFÇE rev. İpteş itép, ipteşlék xisé ^bélen, üz itép, yakın itép.// s. meg. İpteş kéşélerge xayı.

İPTE1ŞÇE rev. isk. k. ipteşlerçe.

İPTEŞÇEN s. İpteşlék, duslık xisé köçlé bulgan.

İPTEŞÇEN LÉK i. İpteşçen buluv.

İR i. 1. Xatın-kızga kapma-karşı cénéstegé kéşé. // s. meg. Xatın-kızga kapma-karşı cé-iyéstegé.

s. Meg. küpl. irler. İrler (1 meg.) öçén bil-gélengen. // İrlerge (1 meg.) xayı; irlerdegé kébék.

Malaylık, yégétlék çorın ütken, olıgaygan kéşé.

s. Meg. küç. Batır, yöreklé, buldıklı.

Xatınnıñ bérge tormış ite torgan ipteşé.

6. i.-v. kil. irde. Kiyevge çıkkan, irlé (xatınnar turında).

İRANAYLIK i. dial. İranay buluv.

İR-AT cıy i. İrler.

İRAULAV f. sir. Katı kıçkıruv, ay-vaylav.

İRGELEŞÜ f. dial. Süz köreştérüv, karulaşuv.

İRGESER s. İrler bélen çuvalırga yaratuvçı, azgın (xatın-kız turında).

İRDÉ f. bor. k. idé.

İRDEVKE i. şélt. 1. Üzén irlerçe totarga, irler arasında kaynaşırga yaratuvçı, ir tabigatlé xatın. // s. meg. Üzén irlerçe totarga, irler arasında kaynaşırga yaratuvçı, ir tabigatlé.

2. k. irgeser.

İRDEVKELENÜ f. Üz-üzén irlerçe tota başlav; tupaslanuv.

İRÉGÜ f. 1. Gél bérnerse éşlevden, bértörlé torudan, bértörlélékten yeki éşsézlékten tuyuv, bizüv, aruv.

İrénüv, yalkavlanuv.

dial. Sagınuv.

İRÉK i. 1. Şexsi azatlık, beysézlék.

Sak astında, yabıluda, totkınlıkta bulmav.

Deülette, ilde şexéske birélgen xokuk.

Bilgélé bér sıynıf yeki cemgıyatnéñ ictima-gıy-politik tormışında politik hem ékonomik izélüv, çikleüler bulmav; beysézlék, xérlék.

tar. Krépostnoyı pravodan hem kollıktan azatlık.

İrkénlék, irkén tormış.

küç. Saf pava, açık cir.

Télegen nersené éşlerge mömkinlék. / Gomumen, bérer nerse éşlerge mömkinlék.

Télek.

k. ixtıyar (1 meg.).

tart. form. irkégéz, irkén. k. ixtıyar (3-meg.).

Vlast.

İRÉKLÉ s. 1. Bérkémge de buysınmagan, üz ixtıyarı bélen yeşiy torgan. // Ni télese, şunı éşlerge mém-kinlégé yeki xokukı bulgan; beyséz.

2. (Bérer éşke) üz télegé, üz ixtıyarı bélen totınuvçı yeki alınuvçı. // i. meg. Sugış vakıtında gaskerga üz télegé bélen yazılgan kéşé. // çıg. kil. form. rev. meg.

nrékléden. Üz télegé, üz ixtıyarı bélen. //Ayırım kéşélernéñ üz télekleré, üz ixtıyarları bélen oyıştırıla torgan yeki oyıştırılgan.

hertörlé nevden, kollıktan azat.

tar. Krépostnoy bulmagan, krépostnoylıktan azat itélgen.

Esirlék yeki totkınlık xelénde bulmagan; azat. // i. meg. Şundıy kéşé.

Çiklenmegen, zakon tarafınnan hertörlé totkar-yavıklar kuyılmagan (éş-xereket turında). // Bilgélé kagıydeler, kalıplar, normalar bélen çiklenmegen.

Bérnindi çikleülerné, kirtelerné bélmegen, kéşénéñ üz irkéne nigézlengen.

Méstekıyl, xér (karaş turında).

Télese niçék.

rev. meg. sir. k. irkén (6 meg.).

xim. İkénçé bér élémént bélen ximik kuşılma-ga kérmegen.

İRÉKLÉ-İRÉKSÉZ rev. 1. k. ixtıyarsızdan.

2. Télese, télemese de; mecburilékten.

İRÉKLÉK i. k. azatlık.

İRÉKLÉLÉK i. kit. 1. Éşné barı tik üz télegé bélen éşlerge mömkinlék.

Gomumi kagıydelerden, kürsetmelerden, töp nés-xeden çitke taypılış, alarga buysınmavçanlık.

Nerse télese, şunı éşlerge mömkinlék.

filos. Tabigat hem cemgıyatnéñ üséş zakon-narın tanıp bélüv nigézénde kéşénéñ üz téleklerén hem maksatların tormışka aşıra aluv mömkinlégé.

İRÉKSÉZ s. 1. Tormışı, éşçenlégé bérer kéşége yeki bérer ilge beylé, buysıngan. // rev. meg. Beylé, buysıngan xelde.

2. Mecbur. // rev. meg. Télemese de, mecburi revéşte.

3. rev. meg. Nerse éşlevén üzé de sizmiçe, ansız revéşte; üzé de télemiçe, ixtıyarsızdan.

İRÉKSÉZDEN rev. k. irékséz (2, 3 meg.).

İRÉKSÉZ LÉK i. İrékséz (1 meg.) bulu; beylélék, xokuksızlık.

İRÉKSÉZLEV f. Üz ixtıyarına kuymav; köçlev, mecbur itüv.

İRÉN i. Avız açıklıgı tireséndegé xereketçen, itleç muskullı tukımanın herbérsé.

İrén avazları lingv.— irénner katnaşı bélen eytéle torgan avazlar (b, p, v, f, o, é, ü, u).

İRÉNDÉRGÉÇ s. İréndére, yalıktıra torgan.

İRÉNDÉRÜ f. Éşten küñélné kaytaruv, éşke télek-né bétérüv.

İRÉNLEŞÜ f. lingv. Kaybér avazlarnı eytkende irénner alga taba suzılıp béréşüv.

İRÉNÇEK s. Éşke ixlassız, yalkav. // İrénü bilgésé sizélép torgan, ixlassız.

İRÉNÇEKLÉK i. İrénçek buluv, yalkavlık.

İRÉNÜ f. 1. Bérer nerse éşlerge télemev, éşke ixlas kuymav; yalkavlanuv.

i. meg. iréngen. Yalkav, irénçek kéşé.

rev. meg. irénép. Akrın, salmak, yalkav, téler-télemes (xereketlenüv, söylev H. b. ş. turında).

İRÉNÜLÉ s. İrénü sizél gen, yalkav, téler-télemes.

İRÉŞTÉRÜ I f. 1. Bérer nersege alıp kilüv, bérer nersege kitérüv.

Bérer xeberné, süzné kilép eytüv, tapşıruv, cit-kérüv.

Bérer nersege iye itüv, bérer nersené (télekler-né, uylarnı H. b. ş.) tormışka aşıruv, télegen, uylagan nerseséne kitérüv. // söyl. Bérer nerse bélen teemin itüv, bérer nersege iye itüv. // Bérer éşte, ölkede bilgélé bér yugarılıkka küterüv (ostalık, kamillék H. b. ş. turında).

isk. Bérer nersege duçar itüv.

İRÉŞTÉRÜ II f. dial. Üçéklev, ürtev, kotırtuv.

İRÉŞÜ f. 1. Bérer urınga yeki bilgélé çikke kiléy citüv. // Bilgélengen urınga barıp citüv, tapşırıluv (xat, posılka h. b. ş. turında).

Xeber, süz, gaybet kémge de bulsa bilgélé buluv, işétélüv.

küç. Üzé télegen nersené zur tırışlık bélen buldıruv, kuyılgan maksatına iye buluv. // Bérer éşte, ölkede bilgélé bér yugarılıkka, derecege küterélüv, aña iye buluv.

küç. Bérer nersenéñ megnesén, éçké tabigatén, éçtelégén añlar xelge citüv, añlav, töşénüv.

Bérer yeşke kader yeşev, citüv.

isk. küç. Bela, kaza h. b. ş. kilüv.

İPİS i. bot. Kılıç sıman éré kıyaklı hem şeme-xe, kük yeki sarı töstegé éré çeçeklé küpyıllık ülen; kük susın. İris çeçek atuv.

İRŞS i. Şiker hem bereñgé balın Sötte izép, şakmak formasında xezérlene torgan kızgılt-kéren konfét.

İRKÉN s. 1. Kısınkı bulmagan, kiñ (urın turında). // Kısıp tormagan (iç hem ayak kiyémé turında).

Kii, ceyélgen (urın, kır h. b. ş. turında).

i. meg. Açıklık, açık pava.

4. Azat, beyséz, xér. // rev. meg. Beyséz, xér.

i. meg. Azatlık, beysézlék; irék (2, 4, 5 meg.).

rev. meg. Ciñél, ansat, kıyınsınmıyça.

rev. meg. Tartınmıyça, uñaysızlanmıyça, tabi-gıy revéşte (söyleşüv yeki üzén üzé totuv turında).. // Bérer nersené buşay-tıp, kiyérénké itmiçe (totuv, kuyuv turında).

rev. meg. Komaçavsız, çikleüséz, totkarlıksız.

küç. Bértörlé de matérial kıyınlıklar kiçérmi torgan, bay, xellé, mul. // rev. meg. Matérial kıyınlıklar kiçérmiçe.

rev. meg. küç. Citerlék, mul, küp.

rev. meg. küç. Bérer éşnéñ bilgélé bér vakıt éçénde piçşikséz ütelüv mömkinlégé barlıgın béldérgende kullanıla.

küç. Kiçéktérgéséz éşler bélen meşgul bulmagan, buş (vakıt turında).

İRKÉNLÉK i. 1. İrkén buluv xelé.

2. İrék, azatlık, xérlék.

İRKÉNLEV f. 1. Aşıkmav, akrın kıymıldav, üz cayı bélen géne éş itüv. // rev. meg. irkénlep. Aşık-mıyça, cay bélen, üz unayına, ozaklap.

küç. Vakıtnı buşka, eremge, tikke uzdıruv.

rev. meg. irkénlep. İrkén hem uñay bulırlık itép, caylap.

Üzé télegençe yeşev, éşlev, irkénlék aluv. // rev. meg. irkénlep. Üzé télegençe, niçék kirek şulay, rexetlenép.

Kısınkılık, gazap, avırlık hem meşekatler-den kotılıp, cinéllék sizüv.

İRKÉNÇÉlÉK i. 1. Télegençe éş iterge mömkinlék.

2. isk. k. irék (3—5 meg.). 3. küç. Mullık, citénkélék (aşav-éçüge, kiyém-sa-lımga karata).

İRKÉNEYÜ f. 1. Kineyüv, külem yagınnan zurayuv. Céñéleyü (sulış, tın turında).

küç. Üzé télegençe yeşiy başlav; irkénlék aluv.

küç. Ruxi yeki fizik avırlıktan soñ ciñéleyüv, rexetlék sizüv.

küç. Politik, ékonomik kısınkılıktan kotıluv, rexet yeşiy başlav.

küç. (Éş) kimüv, (éşten) buşanuv.

İRKE s. 1. Söyélüné, nazlavnı, irkelevné yarata torgan. // Söyéle torgan, kadérlé.

Artık irkelevden uzıngan, köyséz; nazlı. // rev. meg. Artık irkelenép, naz kürép, nazlanıp.

i. meg. Söyéklé, yaratkan kéşé (gadette kız).

Yagımlı, nazlavçan, yomşak (süz, karaş, cil H. b. ş.). // Nazlı, nazlanuvçan. // rev. meg, Yagımlı itép, nazlı itép.

i. meg. İrkelev, yaratıp karav, naz.

İRKEK s. isk. 1. Ata cénéséndegé. // i. meg. Şul cénéstegé koş yakya xayvan. // İrlerge cas, irlernéké kébék.

2. i. meg. İr cénéséndegé kéşé, ir.

İRKELÉ s. İrke, söyü béldére torgan, yagımlı.

İRKELÉK i. 1. İrke (1—2 meg.) buluv, nazlanuv, irkelenüv.

2. İrkelev, nazlav, söyüv.

İRKELENÜLÉ s. İrkelék, irkelenü xisé béldérgen.

İRKELEV f. 1. Übép, ciñélçe koçıp, sıypap yara-tuv, söyü xisé béldérü; nazlav. // Kéşége yeki bérer nersege küz karatı, ciñélçe xereket, süz h. b. ş. bélen rexetlék, ruxi lezzet birüv.

2, Kiregénnen artık ciñél tormış şartları tudırıp, tulı rexette yeşetép, télese nerse éşlerge yul kuyıp bozuv (gadette balalar xakında eytéle).

İRKELEVLÉ s. İrkelev, nazlav xisé béldérgen.

İRKELEVÇEN s. 1. Yaratuv, söyüv, naz béldérgen, yagımlı, ruxi kanegatlék bire torgan.

2. Rexetlék bire torgan.

İRKEM i. Söyép, irkelep eytéle torgan mérecegat süzé.

İRKEÇ i. dial. Üzén séygenné, irkelegenné yaratkan kéşé; irke (1 meg.).

İRLÉ s. İrdegé, kiyevge çıkkan.

İRLÉK i. 1. İr (1 meg.) buluv.

2. küç. Batırlık, nıklık, kıyulık. // yégétlék.

İRLÉKLÉ s. İrlék (1—2 meg.) sıyfatına iye bulgan.

İRLÉ-XATINLI s. İr bélen xatın mönesebetén-degé, éylenéşken. // rev. meg. İr bélen xatın bérge; parlap.

İRLERÇE rev. İrler kébék, irlerge xayı.

İRMEK I yard. f. isk. kit. k. buluv.

İRMEK II i. dial. Kızık, yuvanıç.

İRMEKLENÜ f. dial. Kızık tabuv, yuvanıç tabuv, yuva-nuv.

İRNEV i. Çülmek, çilek, kismek kébék savıtnıñ avız tireséndegé kalınayıp, kaytarılıp torgan kırıyı, çité.

İRNEVLÉ s. İrnevé bulgan, irnevé bar.

İRNEVLEV f. İrnev yasav.

İRRR avaz iyer. Gébérlé baka kıçkırganda çıkkan néçke tavışnı béldére.

İRSÉTÜ f. dial. Üzındıruv, kepreytüv.

İRSEK s. söyl. şélt. İrlerné yarata torgan, irler artınnan yéri torgan (xatın-kız turında).

İRSEKLÉK i. İrsek buluv sıyfatı.

İRSEV f. İrlerge çamadan tış omtıluv (xatınnar turında).

İRSÜ f. dial. Masayuv, kepreyüv, uzınuv. // Yarsuv.

İRTE i. 1. Tevléknéñ bér öléşé, könnéñ bérénçé segatleré, könnéñ başı.

2. küç. şiyé. Bérer nersenéñ başlangıç çorı, başı.

rev, meg. İrte bélen, irten, irtengé segatler-de. // s. meg. isk. İrtengé, irte bélengé.

k. irtelék (2 meg.).

rev. meg. Gadeti, bilgélengen vakıtka kader; vakıtınnan élék. // Aldan.

s. meg. Başkalardan al da küréne yeki ölgére torgan.

xeb. funk. Bilgélengen, tiyéşlé vakıtnıñ kilép citmevé turında.

rev, k. irtege (I meg.).

İRTEGÉ s. 1. Bügéngé kön artınnan kileçek, alda-gı, çirattagı, tuvaçak (kén turında).. //' i. meg. Şundıy kön. // Kilesé könde bulaçak, irtegegé.

2. isk. k. irtengé.

İRTEGÉDEN rev. İrtegé können (başlap).

İRTEGÉSÉ s. k. irtegé (1 meg.). // i. meg. Bügéngé kön artınnan kileçek kön; aldagı, çirattagı kön.

İRTEGÉSÉN rev. İkénçé könné, bér kön uzgaç.

İRTEGE rev. 1. Bügéngé artınnan uk kilgen könge; mkénçé könge.

2. i. meg. küç. Kileçek.

İRTEGE-BÉRSÉKÖNGE rev. Yakın könnerde, tiz-den.

İRTEGEGÉ s. Bügéngé artınnan uk kilgen, aldagı. // Bügéngé artınnan uk kilgen köngé, aldagı köngé.

İRTEGEDEN rev. İrtegésé können, irtege.

İRTEGELÉ-BÜGÉNLÉ rev. Ya irtege, ya bügén; şuşı könnerde, tizden.

İRTEGELÉK rev. İrtegegé könge citerlék.

İRTEGESÉ s. k. irtegésé.

İRTEGESÉN rev. k. irtegésén.

İRTEGEÇ rev. dial. İkénçé könné irten.

İRTE-KİÇ rev. İrte de, kiç te, irten hem kiçén. // Kénozın.

İRTEKÇÉ i. bor. Ekiyet söylevçé kéşé.

İRTELÉK i. 1. İrte buluv.

2. İrten (kübésénçe bal al ar öçén) ütkeréle torgan spéktakl, tamaşa; rusçası: ütrénnik.

İRTELÉ-KİÇLÉ rev. k. irte-kiç.

İRTELEY rev. dial. Vakıtınnan élék, irte.

İRTELERÉN rev. her kön irten.

YRTELEV f. 1. İrten irtük bérer kaya kuzgaluv (kilüv, baruv, éşlev h. b. ş.).

2. Bérer éşné vakıtınnan élék éşlev.

İRTEMÉ-SOÑMI rev. Kileçekte, kayçan da bér (bérer nersenéñ hiçşikséz bulaçagı turında).

İRTEN rev. 1. İrte bélen, irtengé vakıtta. // i. meg. k. irte (1 meg.).

2. sir. İkénçé könné; irtege.

İRTENGÉ s. İrte bélengé. // İrten bula torgan. // İrten éşlene, irten bula, irte çıga torgan.

İRTENGÉLÉK i. dial. İrtengé aş.

İRTENGÉSÉN rev. k. irtegésén.

İRTENGÉ1ÇE rev. İrtengé kébék.

İRTENGEÇE rev. İrtenge kader.

İRTEN-KİÇÉN rev. k. irte-kiç,

İRTENÇEK rev. dial. İrten, irte bélen.

İRTESÉN rev. 1. k. irtegésén.

2. İrte bélen, irten.

İRTESÉN-KİÇÉN rev. k. irte-kiç.

İRTESÉNÜ f. Bérer nerse éşlev vakıtın bik irte sanav, elé vakıt citmegen dip karav.

İRTEÇÉL s. İrten torunı gadet itép algan. // Éşné vakıtınnan alda ütiy torgan.

İRTEÇÉLLÉK i. İrteçél buluv sıyfatı.

İRTÜK rev. söyl. Bik irten; irten uk.

İR-ULAK cıy. i. İrler (1 meg.).

İR-XATIN cıy. i. İr hem xatın. // tart. form, iré-xatını. İrler hem xa-tınnar.

İR-ŞAHBAZ cıy. i. isk. kit. Ütkén, kıyuv, batır yégét; ir-yégét.

İREBE s. dial. Éré söyeklé, zur (kéşé turında).

İREGÉŞÜ f. Süz köreştérüv, karşı süz eytüv.

İREK i. bor. Kréml.

İREM: İrem bagı isk. kit. dini.— garep mifolo-giyesé buyınça: borıngı bér padişahnıñ cennet kébék éşlengen, tabigatke bay bakçası.

İREMSÜ s. dial. Tekebbér, éré. İremsuv kéşé.

İREN i. isk. 1. dini. Allaga yakın, izgé kéşé. // Küzge vakıt-vakıt kürénép bexétsézlékte yardem ite torgan izgé kéşé.

2. küç. İl başlıgı.

İREYÜ f. dial. 1. Zur bulıp üsüv.

2. Érélenüv, üzén üzé zurga kuyuv, masayuv.

İRÜ i. bor. Yal itü öçén tuktalış; rusçası: prival.

İRÜLÉ s. bor. Yal iter öçén tuktagan.

İRCENKE i. dial. k. irdevke.

İS I i. 1. Cisémnernén, eybérlernéñ borın béleş sizéle torgan üzlégé. // Sası is.

Nerse de bulsa yanganda hava azlıktan barlıkka kile torgan tonçıktırgıç agulı gaz.

küç. Bérer nersenén, buluv bilgésé, galemeté, eseré. // söyl. Bérer nersenéñ tizden, yakın arada buluv ixtimalı bilgésé.

İS II i. 1. Élékké teesirlerné başta saklıy hem yañarta aluv seleté; xetér. //tart. form. uv.-v. kil. isémde. Yadeç ayırganda: uyında katnaşuvçılarnıñ bérsé ikénçésénéñ kulınnan eybérné alganda uyınnı xetérde totuvın, onıtmavın béldérép eytéle torgan süz.

2. dial. Akıl, zipén. // İs avu—1) huştan yazuv, adın yugaltu; 2) bérer kéşé yeki nerse iskitkéç, huştan yazarlık eybet bulganda eytéle.

İSAGUC,İ: isaguci xan isk.— iské medresenéñ ikénçé baskıçında ukuvçı şekért.

İS-AKIL: is-akılnı aluv (isén de, akılın da alu) — bik nık gaceplendérüv, xeyran kaldıruv, soklaidıruv.

İS-AN: iske-anga kilüv — añlap aluv, töşénüv, abay-lav. // İste-nnda bulmav— (bérer nerse) xetérde böténley bulmav, ul turıda böténley uylamav. İste-avda yuk — böténley xetérde bulmagan, böténley uylamagan kéşé yeki c,an-lı-cansız nerse turında eytéle.

İS-DERT: isém-dertém İskender söyl.— barı tik üz uyı bélen géne meşgul bulıp yeşev yeki bérer kéşé-né géne uylav turında eytéle.

İSÉRGEV f. bor. 1. Yaklav, saklav, kanat astına aluv.

2. (Kémné de bulsa) kızganuv, xeléne kérüv.

İSÉRÉK s. 1. İsértkéç éçémlék éçüv teesiré astındagı. // i. meg. Şundıy kéşé.

İsérgen yeki kızmaça xelénde bulgan kéşélerge xayı.

küç. Şatlık, mexebbet h. b. ş. teesiré astında eserlengen, başı eylengen.

i. meg. İséréklék.

İsérék baştan — isérék xelde, iséréklék bélen.

İSÉRÉKBAŞ i. hervakıt isérék kéşé.

İSÉRÉKLÉK i. 1. İsérék (1 meg.) buluv.

2. küç. Aynık fikér bélen éş ite almav xelé, añgı-miñgélék, yokılı-uyaulı buluv xelé.

3. küç. (Şatlıktan, mexebbetten h. b. ş.) üz-üzén onıtırlık bulıp teesirlenüv, eserlenü xelé.

İSÉRTKÉÇ s. 1. Sostavında spirt bulıp, isérte torgan. // i. meg. Şundıy éçémlék.

2. küç. Üz-üzén onıtırlık derecede teesirlendére, eserlendére torgan.

İSÉRÜ f. 1. Arakı h. b. ş. isértkéç éçép, vakıt-lıça aynık fikér yörtü hem normal xereket itü seletén yugaltuv.

Agulanuv (gadette gaz bélen).

küç. Bérer nerse teesirénde baş miñgéreülenüv, añgı-miñgé xelge kilüv.

küç. Şatlık, yaxşı mégamele, tabigat maturlıgı h. b. ş. teesirénde eserlenüv, üz-üzén onıtır xelge kilüv. // Bérer nerse teesiréne bik nık birélüv.

İSÉŞ i. sir. k. isüv.

İSÉ-ÜKİLÉ: isé-c.ilé kalmagan (yuk) — yukka çık« kan, böténley kalmagan, bétken.

İSKÉ s. 1. Ozak vakıtlar buyına kullanuv netiad sénde iskérgen; kullanışka yaraksız xelge kilgen, tuzgan, tavşalgan. // i. meg. Küp kulla-iılıp tuzgan, tavşalgan eybér.

i. meg. Yeş balalarnıñ astına salına torgam çüprek.

Xezérgé taleplerge cavap birmi torgan, xezérgé vakıt öçén yaraksız. // i. meg. Tormışta élékké zamanga xayı, xezérgé vakıt öçén yaraksız, iskérgen nerse, kürénéş.

i. meg. Élékké zamanga xayı, xezérgé vakıt öçén yaraksız fikérler iyesé; konsérvator.

Ütken ictimagıy tözéléşke karagan.

Küptennen birlé yeşep kilgen; küptengé. // Küpten ütken, élékké. // Küptennen bilgélé.

Bik küptengé.

Bıltırgı, uzgan.

Moñarçı bulgan, élékké.

10. Srogı çıkkan, yaraksız.

İSKÉDEN rev. Borın-borınnan; küptennen, élék élékten.

İSKÉLÉK i. 1. Tormış-könküréşte élékkégé, ata= babalar vakıtındagı tertip, goréf-gadet, zevık.

2. hertörlé yañalıkka karşı bulu; fikér torgi lıgı.

İSKÉ-MOSKI s. Küp hem yış kullanıludan tavşalgan, tuzgan, yaraksız xelge kilgen. // i. meg. Kiyélép tuzgan eybérler.

İSKÉ-MOSKIÇI i. İské, kiyélgen, totılgan, tuzgan eybérlerné cıyuvçı hem alar bélen satuv itüçé kéşé; iskéçé (I meg.).

İSKÉ-POSKI s. sir. k. iské-moskı.

İSKÉRÜ f. 1. Vakıt ütüv bélen yeki küp kullanudan tavşaluv, tuzuv, yaraksız xelge kilüv.

s. fig. form, iskérgen. Élékké zamanga xayı.// Xezérgé zaman talepleréne ca-vap birmi torgan, yaraksız. // Bügéngé ehemiyetén, kireklégén yugaltuv.

Kuveté kimü yeki böténley bétüv.

Yanalıgın, yomşaklıgın yugaltu; kibüv, katuv (ikmek-kümeç turında).

İSKÉÇÉ i. 1. Totılgan, tuzgan, iskérgen eybérler bélen satuv itüçé kéşé; iské-moskıçı.

2. Konsérvativ, réaktsion karaşlı kéşé.

İSKÉÇÉLÉK i. 1. İskéçé (1 meg.) buluv, iskéçé kesébé.

2. Fikérde, tormışta konsérvativlık, réakdionlık.

İSKÉ?ÇE rev. 1. İské revéşte, iské zamanga, iské karaşlarga turı kitérép.

2. Üzgeréşséz, élékkéçe.

İSKİTKÉÇ s. Gaceyép, soklandırgıç, xeyrai kaldırırlık. // rev. meg. Gacép, çikten tış.

İSKİTMELÉ s. dial. k. iskitkéç.

İSKİTMEVÇEN s. Bérnersege de gaceilenmevçen, borçılmavçan, bérnerse bélen de kızıksınmavçan.

İSKİTMEVÇEİLÉK i, İskitmevçen, gaceplenmevçen buluv.

İSKİTERGÉÇ s. söyl. k. iskitkéç.

İ'SKİTERLÉK s. k. iskitkéç.

İS-KON: isé-konı(sı) da yuk—1) isé, teténé h. b. ş. bulmav, sizélmev; 2) bérer kéşé yeki bérer nerseiyéñ böténley bulmavı yeki yugaluvı turında.

İS-KOS cıy. i. hertörlé isler.

İSKEN: isken cil şig. — k. iser cil.

İSKENÜ f. dial. k. iyénenüv.

İSKERME i. Tékstka (meselen, bérer kagıydege, zakon punktlarına hem alarnıñ kaybér süzleréne) karata birélgen añlatma, açıklama. // Tégé yeki buv nersege karata eytélgen fikér. // Fenni xaraktérdagı tenkıyt fikéré.

İSKERMEGENDE rev. k. iskertmesten.

İSKERMES s. 1. Kétélmegen.

2. Kürénmegen, sizélmegen, kötélmegen.

3. küç. Astırtın.

İSKERMESTEN rev. k. iskertmesten.

İSKERTKÉÇ i. sir. Yadkar (yazma).

İSKEPTMİ rev. sir. Sizdirmiçe, béldérmiçe, aldap kürsetmiçe.

İSKERTME i. k. iskerme.

İSKERTMELÉ: iskertmelé işétme diktant péd.— kireklé orfogrammaları aldaı añlatılgan tékst buyınça yazıla torgan diktant. // İskertmelé kürme diktant péd.— kireklé süzleré bérgelep tikşé- I rélgennen soñ tékstı taktadan sértélép, eytép yazdırı-la torgan diktant.

İSKERTMESTEN rev. Kötmegende, uylamaganda, kinetten; iskertü yasamıyça.

İSKERTÜ f. 1. İske töşérüv, xetérde yañartuv.

Aldan xeber itüv, aldan eytép kuyuv, kisetép kuyuv. // Nersené de bulsa éşlerge tiyéş bulıp ta éşlemegende kisetü yasav. // i. meg. Şundıy kisetüv.

éd. Tékstka karata kıskaça anlatma, iskerme yasav. // i. meg. Kıskaça anlatma, iskerme.

Kürsetüv, yüneléş birüv.

İskertü yasav — iske töşérüv.

İSKERTÜLÉ s. k. kisetülé. İskertülé karam.

İSKERÜ f. 1. İske töşérüv, xetérlev. II Kisetüv, iséne töşérüv.

2. Kürüv, abaylav, sizüv. // İgtibar itüv.

İSKERÜLÉ s, İgtibarlı. İskerülé karaş.

İSKE-SANGA: iske-sanga aluv (suguv, katu) söyl.— zurlav, xérmetlev, isepke aluv, sanlav.

İSKEV f. dial. 1. İsnev.

2. küç. Bérer nersené, éşné sizüv, añlav.

İS-KÖÇ: is-köç cıyu—xel cıyuv, yugalgan kéçné yañadan kaytaruv.

İS-KÜZ: iste-küzde totuv — onıtmav, Nervakıt igtibar üzegénde totuv.

İSLÉ I s. 1. Nindi de bulsa (xuş, sası h. b.) is añkıtıp torgan. // Xuş islé.

2. İs tidére torgan.

İslé borçak bot,— kuzaklılar sémyalıgıknan nezék sabaklı, xuş islé çeçeklé béryıllık dékorativ üsémlék; rusçası: duşistıy goroşék.

İSLÉ II s. dial. 1. Anlı, akıllı.

2. Balalıktan çıkkan, balig bulgan (yeşüsmér turında).

İSLÉKEY i. bot. dial. Zont çeçekléler sémyalıgınnan ikéyıllık agulı ülen.

İSLÉLÉK i. İslé I buluv.

İSLÉMAY i. Xuş islé matdelernén, parfyumériye eybéré bularak kullanıla torgan spirttagı érémesé.

İSLENÜ f. 1. Xuş is bélen añkuv, islélenüv.

dial. İslémay sérténüv.

Organik matdenéñ, aşamlıknıñ, çéri başlap, sası is çıgaruvı turında.

İSLEV f. dial. İske töşérüv, xetérlev.

İSNEK i. dial. Yokı; iyénev.

İSNENÜ f. 1. Üzaldına iyénep yörü; bér nersenéñ isén sizerge, iyénep kararga tırışuv.

küç. Yeşérén küzetép, bérer nersenéñ ézéne, séré-ne, asılına töşénérge tırışuv, sagalap yörüv. // Bérer nersené kétép, sagalap yörüv.

k. isnev (4 meg.).

İSNETÜV f. 1. İsnerge birüv, borınga is ciberüv.

küç. söyl. Maxsus daruv birép, avırtunı sizmes xelge kitérüv.

z.- sız. f. k. isnev (4 meg.).

İSNEV f. 1. Borın arkılı pava sulap is sizüv.

küç. Bér éşné sizép aluv, asılına töşénüv.

küç. Bérer nersené totıp, kürép, tatıp, baştan kiçérép bélüv.

İrénüv, yalıguv, yokı kilüv kébék xellerde, irékséz-den avıznı kin, açıp, tiren sulış aluv hem anı şunda uk kiré çıgaruv.

İS-OS: isé-osı yuk — bértörlé de xeber işétélmev, paman bilgéséz buluv turında. // İske-oska kérmev — başka, uyga kilmev, bilgéséz buluv. // İste-osta bulmagan — uyga, başka kilmegen, uylamagan; böténley bilgéséz. // İste-osta yuk—1) iske de kilmegen, başka da kilmegen. 2) uylamagan, buluvı kötélmegen..

İSPAN i. İspaniyanéñ töp xalkı hem şul xalıknıñ bér kéşésé. // s. meg. Şul xalıkka karagan, şul xalıkka mönesebetlé. // s. meg. İspan milleténnen bulgan.

İSPEREK i. bot. Kazayaklılar sémyalıgıinan zenger hem alsuv çeçeklé kırgıy yeki bakça üsémlégé; zen,-gor çeçek; rusçası: civokost.

İSREYÜ f. Angıralanuv, mingéreülenüv.

İSSÉZ I s. isé bulmagan.

İsséz érém bot.— érémnéñ bér töré; kara çagır; rusçası: néxvoroşç byılaya.

İSSÉZ II s. dial. Ansız, huşsız, huştan yazgan. // rev. meg. huşsız xelde, anın yugaltıp. // Miñgérev.

İsséz kaluv — 1) huştan yazu; 2) kipetten bik eserlenép, ni eytérge bélmi toruv.

İSSÉZLENÜ f. dial. Angıralanuv, mingéreülenüv.

İSSÉZ-TINSIZ s. huşsız, sulıy almaslık xelde.

İSTEK i. isk. k. xantıy.

İSTELÉK i. 1. İste, xetérde saklangan vakıyga, kürénéş.

Ülgen kéşénéñ xatiresé, yadkaré.

Bérer kéşé yeki nerse turında iske töşérérlék eybér, yadkar.

Borıngı zamannardan saklanıp kalgan korılma yeki sengat eseré; yazma eser.

Ütken xeller turında yazma xikeye; mémuvar.

İstelék defteré — xetér defteré.// İstelék yazuvı — bérer kéşénéñ yeki vakıyganıñ istelégén mengéleştérüv öçén yazılgan yazu; mémorial takta.

İSTELÉKLÉ s. 1. Tégé yeki bu yakları bélen xetérde yaxşı saklangan, saklana torgan; onıtılmas. // Tormıştagı bil gélé bér vakıygalar, istelékler bélen beylengen.

2. Bérer ehemiyetlé vakıyganı yeki ataklı kéşélerné iske aluga bagışlangan. // Bérer kéşé yeki vakıyga istelégéne birélgen, çıgarılgan, kuyılgan.

İSTELÉKÇÉ i. sir. /s mémuvarçı.

İS-TÖŞ: iste-töşte yuk (bulmav) — böténley két-megen, uylamagan.

İSE f. 1. bor. İ-IV (borıngırak forması ir-) tamırınnan yasalgan yardemçé figıl, xezérgé téldeg bulsa.

Ütken zaman xikeye figılge kuşılıp şart figıl yasıy hem baş cömlede béldérélgen éşnéñ iyerçén cömlede béldérélgen éşten soñ uk, bik tiz arada-başkarıluvın anlata.

dial. Üz süzénéñ yeki fikérénéñ döréslégéne üzé de ışanıp citmevén, çamalap kına eytüvén béldére.

térk. funk. Eytéle torgan süzlerné al datı fikérge kartı kuyuv öçén kullanıla.

İSEVEN s. dial. Onıtuvçan, tiz onıtuvçan. İseveş kéşé.

İSEKEY i. étn. Kaz émeleré vakıtında yégét hem-kızlarnıñ törlé kıyafette kiyénép, biyép-uynap suv buyına< töşüv gadeté.

İSEN s. 1. Téré; kirésé: ülgen. // rev. meg. Téré ki-léş, töré. // i. meg. dial. Téréklék itken çak, dönyada yeşegeş

rev. meg. küç. Gamelde, yeşeyéşte, imin, iminlék-te (lsansız eybérlerge karata).

Selamet, taza; avıruv bulmagan.

Yugalmagan, yukka çıkmagan, üz urınında kalgan. // Zararlanmagan, cimérélmegen. // rev. mes. Zararlanmıyça, cdşérélmiçe.

İsenmé(séz), isennerméséz. Oçraşkanda, isenleşkende, isenlék-savlık soraşkanda eytéle.

6. ı. meg. söyl, isenmé(séz) /s. isen géne torasıñmı.

İSENGÉREV f. Añgıralanuv, midgéreülenüv, zihénén cıya almaslık xelge kilüv, aptırap kaluv.

İSEN-İMİN rev. 1. Téré, savselamet kiléş.

2. Zararlamıyça, zararlanmıyça, zararlanmagan xelde, bötén xelénde.

İSENKÉREV f. dial. k. isengérev.

İSENLÉK i. 1. İsen (1—4 meg.) buluv.

İsenlékmé. k. isen (5 meg.).

Ü.-v. kil. rev. meg. isenlékte. İsen (1 meg.) çakta, isen (1 meg.) vakıtta.

yünel. kil. tart. form, isenlégéne, isenlégéñe, Éçémléknéñ bérer kéşénéñ savselamet buluvına télek yözénnen éçéleçegé turında eytéle. // yünel. kil. isenlékke. Éçémlék éçkende bér-béréne selametlék télev eytéle torgan süz.

İSEN(LÉK)-SAULIK cıy. i. 1. Selametlék, tazalık; avıruv bulmav. // İsenleşüv, selam birüv. // İminlék, gomér, töréklék.

İsen-savlıkmı. k. isen (5 meg.).

yünel. kil. isenlékke-savlıkka. Éçémlék éçkende bér-béréne selametlék télep eytéle.

İsenlék-savlık soraşuv — isenleşüv, selam birüv.

İSENLEŞÜ f. 1. Oçraşkanda bér-béréñ bélen se-lamleşüv, küréşüv.

2. Savbullaşuv.

İSEN-SAV s. k. isen (1—5 meg.).

İSEN-EMAN rev. k. isen-imin.

İSEN-EMANLIK i. İsen-eman buluv xelé.

İSER I s. dial. Yüler, divana, akılsız, axmak

İser eytméşli — kém eytméşli.

İSER II: iser cil şig.-— poetik obrazlılık öçén eytéle torgan gıybare.

İSERÉNÜ f. dial. k. eserlenü (1 meg.).

İSERLÉK i. dial. Akılsızlık,yülerlék, axmaklık, divanalık.

İSERLENÜ f. dial. 1. Yülerlenü

2. Miñgéreülenüv, añgıralanuv.

İSEREN s. dial. Aıñıra, miñgérev.

İSERÜ f. dial. Bérer nerseden, kürénéşten bik nık teesirlenüv, eserlenüv.

İSEYÜ f. dial. Béraz üsép, is II, akıl, añ kérüv (balalar turında).

İSÜ f. Cil bélen hava xereketke kilü; érüv.

İT i. 1. Aşamlık öçén suyılgan yort xayvanınıñ tüşkesé yeki bér kisegé (éçké egzalar, meselen, üpke-bavır, éçekler gadette it dip sanalmıylar).

Muskullarnıñ gadi télde yéri torgan ataması.

s. meg. İtné (1 meg.) éşkertü (turav, çabuv h. b.) öçén xézmet ite torgan. // İt (1 meg.) éşkertü yeki satuv bélen şögıllene torgan.

s. meg. Sostavında it (1 meg.) bulgan.

Yafraknıñ tamırçaları arasındagı öléşé.

Cilek-ciméşnéñ kabık astındagı yomşak öléşé.

İTÉK i. 1. Ozın kunıçı künnen, kirzadan, brézént-tan tégélgen, katı tabanlı kün ayak kiyémé.

Ozın kunıçlı, yomşak tabanlı, méxı éçke kara-tılgan kün ayak kiyémé.

Yonnan basılgan, baltırlı kiyéz ayak kiyémé; kiyéz iték.

s. meg. İték tégü yeki basuv éşéne mönesebetlé.

İTÉKÇÉ i. 1. Ayak kiyémneré tégüçé hem tözetüçé osta. // İték basuvçı osta.

2. küç. gadi s. Éş retén bélmegen, bélér-bélmes éşlegen kéşé turında.

İTÉKÇÉLÉK i. İtékçé buluv.

İTÉK-ÇİTÉK cıy. i. söyl. İtékler hem çitékler; gomumen ozın kunıçlı ayak kiyémneré.

İTÉNÉŞ i. dial. Kılanış, üz-üzén totış.

İTÉNMÉŞ i. isk. k. iténéş.

İTÉNÇÉK s. dial. Kılançık.

İTÉNÜ f. Kayt. yün. 1. isk. k. itü (yardemçé figıl funktsiyesénde yéri).

dial. Kılanuv.

dial. Bérer nerse éşlemekçé buluv. // Bérer nerse éşlegen bulıp kılanuv.

İTKÉÇ s. İtü yardemçé figılénnen yasalıp, kaybér isémnerden soñ kile hem şulardan anlaşılgan éşné ütevçé megnesénde yéri.

İTLÉ s. 1. Sostavında it bulgan, it kuşıp ezérlengen.

2. İté bulgan; siméz, taza.

İTLÉ-TENLÉ s. Siméz, taza, ker.

İTLENÜ f. İt künüv, tulılanuv, simérüv, tazaruv.

İTLEÇ s. 1. Siméz, ité küp bulgan.

söyl. Yuvan, siméz (kéşé tené, tennén, bitnéñ ayırım öléşleré turında).

Siméz yomşaklı (üsémlékler hem cilek-ciméş-Ler turında).

İTLEÇLENÜ f. Siméz, kalın, itleç buluv.

İTLEŞKE s. söyl, k, itleç (2 meg.).

İTLEV f. maxé. Cépné matérialnıñ tışına çıgar-mıyça gına tégüv.

İT-MAY cıy. i. İt hem may (yaxşı azık megnesénde).

İTSÉL s. İtke oxşagan, it kébék.

İTÇÉ i. 1. İt bélen satuv itüçé kéşé.— İtçé de bügén it birmiçe kértken. G. Kamal. Kazanda itçéler yılkı iténe xaknı arttıra başladılar. Ş. Méxemmedév.

2. Bazarda it çabıp toruvçı kéşé.

İTÇÉL s. k. itleç. İtçélüv sépté.

İTEK i. 1. Külmek, alyapkıç, palto H. b. ş.nın bilden tübengé öléşé.

dial. Yubka.

Kéşénéñ kiyém aldı; téz, al.

4. Biyék nersenéñ tübenge taba sézeklenép ceyélép kitken askı kırıyı, çité.

5. Urman, bolıt, kük h. b. ş. kırıyı.

6. Diñgéz, yılga, okéan yarı.

İTEKLENÜ f. Tav, kıya tübeden tigéz cirge taba sézeklenüv.

İTEKLEP rev. (Tav, urman, yılga) itegé buylap.

İTEK-ÇABU: itek-çabunı cıyuv (cıyıştıruv, cıynav) söyl.— 1) k. itekné cıyıştıruv. 2) éşlenmi kalgan éşlerné tögel-lev.

İTEK-C.İN, cıy. i. Törlé itekler.

İTÜ f. 1. söyl. Éşlev, bérer éş başkaruv, ütev.

2. dial. Bérer nerse éşlemekçé buluv, bérer nerse éşlerge télev, niyetlev. // Bérer nerse éşlegen bulıp kıla-nuv. 3. évf. söyl. Tabigıy yomışnı ütev.

4. yard. f. Törlé süz törkémnerénnen soñ. kilép, tézme figıller yasavda katnaşa: 1) isémnerden, xeberlék xüzlerden soñ. kilgende, şul isémner bélen beylenéşlé éş-xereketné başkarunı, ütevné añlata. 2) isém, xeberlék süz, sıyfat hem revéşten soñ. bulganda, bérer xelge kitérüv, bér revéşke kértüv, evéréldérüné añlata. 3) avaz iyertémnerénnen soñ kilép, alar bél-dérgen éş-xereketné añlata. 4) tégé yeki bu kéşége ^bérer vazifa, xézmet yöklev, anı bérer éşke bilgélev. 5) isémnerden añlaşılgan karaşta, fikér-de, mégamelede bulunı béldére.

5. Törlé süz törkémneré bélen kilép, frazéologik eytélmeler yasavda kullanıla.

İX ı. Kontékstka karap, şatlanuv, eserlenüv, dertlenüv, soklanuv, kaygıruv, açulanuv, ükénüv, mıskıllav H. b. ş. xislernéñ köçlélégén kürsetü öçén kullanıla {i avazınıñ suzılıp eytélüvé bu xislernéñ bigrek te köçlé buluvına işare ite).

İXA-XA-XA: ixa-xa-xa kilüv söyl. şélt.— 1) bérer nerseden yeki kéşéden mıskıllı kölüv. 2) k. ixaxa(y) da mixaxa(y) kilüv.

İXİ-Xİ, İXİ-Xİ-Xİ ı. 1. Akrın gına, şarkılda-mıyça, kétkéldep kölüvné añlatkanda kullanıla.

2. Körsénüné, gaceplenüné h. b. ş. béldérüv öçén kullanıla.

İXMA ı. 1. Rexetlenüv, keyéflenü toygısın béldére (suzıp eytélüv bu toygınıñ köçéne işare ite).

2. Ükénüv, tiren borçıluv, körsénü toygısın béldére.

İX-XA-XA ı. Şarkıldap kélüné béldérüv öçén kullanıla.

İX-Xİ-Xİ ı. k. ixi-xi

İXILDAV f. «İx» dip kuyuv (körsénüvné béldére).

İÇ kis. Söylemnéñ töp éçtelégéne raslav tösméré östev, xebernéñ tıñlavçıga meglum bulganlıgın yeki meglum bulırga tiyéşlégén anlatuv, fikérné köçeytüv, kuvetlev öçén kullanıla; bit III.

İÇMASA(M) 1. kér. süz. (hiç bulmasa tézmesénnen kıskargan). Axır çikte, bér de bulmasa, bér de bulmaganda, hiç bulmasa, şunısı gına bulsa da. // hiç yugında. // Citmese, citmese tagı, östevéne.

kis. funk. Soklanuv, gaceplenü toygısın köçeyte.

kis. funk. Xetta

İŞ i. 1. Matérial, ruxi yeki başka yaktan tin, par bulırlık kéşé, üzé kébék kéşé. // Fizik, cénsi, sıyfat h. b. yaklardan bér tér. // s. meg. Nersege de bulsa oxşaş, şul uk sıyfatka iye.

bdyl. funk. tart. form. işé. Sortı, töré bélen ikénçéséne yakın-eybérge karata eytéle.

Dus, ipteş, éşne.

Bér ük matérialdan éşlengen, bér ük sıyfatlı, bér ük térdegé ikénçé eybér. // Şul uk tér matérial (tukıma méx h. b. ş.).

5. bdyl. funk. tart. form. işé. Kébék, şikéllé, sıman.

İŞAN i. dini. 1. Üz tireséne méritler cıyıp^ alar bélen ruxani citekçélék itken dindar, izgé sanalgan kéşé.

2. küç. Döñya éşé bélen kızıksınmavçı, bik tekva kéşé.

İŞANLIK i. İşan buluv, işan derecesé.

İŞЁTAL i. söyl. k. işék aldı.

İŞÉTALDI i. söyl. k. işék aldı.

İŞÉK i. 1. Bina, bülme yeki başka korılmanıñ sténasına kérép-çıgıp yérér öçén yasalgan uyım hem şul uyımga bérkétélgen açılmalı-yabılmalı kapkaç, kaplavıç.

2. küç. şig. Bexétke, azatlıkka, rexet tormışka, bélémge h. b. ş. ilte torgan yeki éçké sérlerné bélérge mömkinlék bire torgan yul, açkıç.

İşék aldı — éy yanında koyma hem karaltı-kura sténaları bélen eylendérép alıngan cir, térlékler, xucalık eybérleré öçén buş urın.

İŞÉKLÉ-TÜRLÉ rev, Bér işékke, bér türge taba, arlı-birlé.

İŞÉKÇÉ i. isk. Şvéynar.

İŞÉKÇE i. 1. İké yakka açıla torgan işéknéñ bér yagı.

2. Miç, plite avızınıñ kéçkéne işégé.

İŞÉLÜ I f. 1. Oéşkan yeki korılgan nerse tarkalıp cimérélüv, avuv.

küç. Östen küp bulıp taralıp töşüv (çeç turında).

küç. Alga taba avışuv, yantayuv, békreyüv.

rev. meg. küç. işélép. Bik yaxşı, mul, kuyı bulıp.

İŞÉLÜ II f. Téş. yün. 1. k. işüv II.

küç. Borgalanuv,

küç. Sarıluv, nazlanıp sıyınüv.

İŞÉM i. Köçlé suv agımı, köçlé suv taşkını.

İŞÉRÉLÜ f. dial. Küp bulıp, öyém-öyém bulıp, bér-bér artlı, bérsé östéne bérsé ménép, bér yüne-léşke avışuv, taşkın bulıp kilüv.

İŞÉREM i. dial. 1. Aşlıknı cilgergende ayırılgan kibek, başak kisekleré, kılçık katnaş massa.-

2. Salamnı, başaknı vak itép turap, kaynar suv hem on bélen bolgatıp biréle torgan xayvan azıgı.

İŞÉRÜ f. dial. k. işüv I.

İŞÉTÉLÉR-İŞÉTÉLMES rev. Çak-çak kına işé-télérlék itép.

İŞÉTÉLÉŞ i. maxé. İşétélüv derecesé, işétélüv açıklıgı.

İŞÉTÉLÜ f. 1. Tavış dulkınnarı kilép citép, işétü organına teesir itüv.

2. Bérer éş-xel yeki xeber kéşéler arkılı başka urında meglum buluv.

İŞÉTÉŞ i. Muzıkal avazlarnı dörés itép işé-te hem kabatlıy aluv seleté.

İŞÉTKEN-BÉLGEN s. İşétép, kürép bélgen, bil-gélé bulgan; tanış.

İŞÉTTÉRÜ f. 1. k. işétélüv 1.

2. Kéşé arkılı gadette naçar süz yeki xeber cit-kérüv.

İŞÉTÜ f. 1. Törlé avazlarnı, tavışnı kolak bélen sizüv, kabul itüv.

s. meg. Tıñlav, tavışnı kabul itü öçén xézmet ite torgan.

Bérer xeberné ikénçé bér kéşé arkılı bélüv. // boyı r. f. form, işét(égéz). k. işétsén kolagıñ.

Tıñlav, igtibarga aluv.

İŞİAS i. méd. Utraksa nérvları yalkınsınuv (avıru).

İŞKÉÇ s. İşe torgan. // i. meg. Maşina yeki başka bérer nersenéñ işe torgan öléşé.

İŞ-KÜŞ cıy. i. Üz tinneré, üz işleré.

İŞKEGAYAKLILAR i. zool. Oçlıkları işkekke oxpgagan imézüçé dingéz xayvannarı (mes, tyülén, morc, suv arıslanı h. b.) törkémé; rusçası: lastonogiyé.

NRŞ1KEK i. 1. Bér başı yassı itép yunılgan hem köymené xereketke kitérüv öçén faydalanıla torgan zur kalak.

2. zool. Morc, tyulén kébék diñgéz xayvannarınıñ yözgéçé.

İŞKEKÇÉ i. İşkekler yardeménde köymené xereketke kitérüçé kéşé.

İŞLÉ s. San yagınnan küp, zur.

İŞLÉLÉK i. İşlé buluv.

İŞLEV f. Şul uk térdegé matériye kuşuv.

İŞME i. bor. Timér yeki bakır çıbıkka kéméş cépler urap yasalgan bélezék.

İŞSÉZ s. İşé bulmagan, parı bulmagan, sınar.

İŞSЕNÜ f. Yakın kürüv, iş kürüv, iş itüv.

İŞTE alm. isk. kit. Méne.

İŞTEŞ s. Bér işten, bér térden bulgan.

İŞTEŞLÉK i. İşteş buluv xelé.

İŞEY: İşey bélen Kuşay — hervakıt bérge buluvçı, bér-béréınen bérkayda da ayırılmıy yörüçé kéşéler turında.

İŞEK i. 1. Atlar tokımınnan bulgan, gadette sorı töstegé, zur avızlı, ozın kolaklı, kéçérek gevdelé, arkasına yök salıp taşuv öçén asrala torgan xayvan.

2. küç. gadı s. Angıra, axmak, buldıksız kéşé turında.

3. küç. gadi s. Kiré, ücet, avır xolıklı kéşé turında.

İŞEKLЁK i. Kirélék, ücetlék.

İşeklék itü — kirélenüv, ücetlék kürsetüv.

İŞEYÜ f. Kübeyüv, ürçüv; külem yeki san yagınnan artuv, üsüv> zurayuv.

İŞÜ I f. 1. bélép, oyışıp torgan yeki korılgan nerselerné cimérüv, avdaruv.

rev. meg. işép. Küp bulıp, oyış-oyış bulıp.

küç. mısk. Bilgélé bér éşke totınıp ta anı başkarıp çıkmav, éşné bozuv, yukka çıgaruv. // Bérnerse de éşli almav, bérnindi éş te çıgara almav.

küç. gadi s. Kıynav.

İŞÜ II f. Bavnı, cépné yeki cép sıman nersené nıklık öçén bérniçe katlı itép ürüv.

İşkenséñ (yeki iştéñ) işek çumarın (yeki işék bavın) söyl.— 1) küp tırışıp ta retlé bérnerse éşli almav, bérnerse çıgara almav.

İŞÜ III f. 1. köymené xereketke kitérüv öçén işkek bélen éterüv. // Ayak, tepi yeki bérer yassı nerse bélen suda gevdené xereketke kitérüv (gadette koşlarga karata eytéle).

2. küç. Tormış agımı kéşé télemegen yakka alıp kitüv.

İYÜV I 0. Gevdenéñ, agaç kevsesénéñ yeki ülen sabagının, yugarı öléşén aska taba salındıruv, bégüv.

İYÜV II f. Yomşaruv (tiré yeki küñél turında; sıyfat figıl forması — iyégen).

İYE i. 1. Bérer nersenéñ, miléknén, xucası. // Nersenéñ de bulsa başlıgı.

Nindi de bulsa sıyfatka, seletke, derecege h. b. iréşken kéşé. // Nersege de bulsa (meselen: xérmet-ke, igtibarga, ehemiyetke h. b.) layık.

Bérer éş bélen şögıllenüçé, kön kürüçé kéşé.

Uylap çıgargan, yazgan yeki eytken kéşé; avtor.

Xorafatlar buyınça: guya suda, urmanda, yortta, abzarda kéşége kürénmiçe yeşiy torgan hem şularrın xucası bulıp sanalgan mifik zat.

isk. dina. Tedré, alla.

lingv. Cömlede barı tik baş kiléşte kile hem xeber tarafınnan raslangan yeki anıklangan prédmétnı yeki bilgéné béldére torgan baş kisek.

İye cömle lingv.— baş cömledegé almaşlık bélen béldérélgen iyané açıklap kilgen yeki baş cömlenéñ iyesé urınına kile torgan iyerçén cömle.

İYEK i. 1. Kéşé yözénéñ askı öléşénde askı töş kaznaları urnaşkan, aşaganda, söylegende xereketlene torgan yarımtügerek çıgıntı.

2. dial. k. yadak II.

O İyak astı (iyegé) tişék söyl. şélt.— sér saklamas kéşé turında eytéle. İyek biyétü söyl.— yaxşılap, nıklap aşav. İyek kagu—1) isenleşüv, se-lamleşüv bilgésé. 2) raslav, Céplev, riza buluv bilgésé. 3) ımlav, ımlap bérer nerse éşlerge kuşuv.

İYELÉ s. 1. İyesé (1, 5 meg.) bar.

İré bulgan, irlé (xatın kéşé turında).

İyesé (7 meg.) bar.

İYELÉK: iyelék kiléşé lingv.— kémnéñ? nersenéñ? soravlarına cavap bire torgan kiléş.

İYELENÜ f. 1. k. iyeleşüv.

2. Gél yeki yış kilép yörüv.

İYELEŞÜ f. 1. Bérer kéşége, nersege, éşke künégüv, öyrenüv, gadetlenüv, üzleşüv.

Bérer urınga yış kile başlav, şunı gadetke aluv.

Kéşége buysınuv, anı tıñlavçanga eylenü (xay-van turında).

İYER i. 1. At yeki işek sırtına atlanıp utırır öçén beylene torgan maxsus caylanma, utırgıç. // Vélosipédta, motoñiklda k. b. ş. utırgıç.

téx. Utırtuv, kidérüv, saklav yeki téretü öçén kullanıla torgan maşina détalleré isémé.

Koş tüşénde sırtlanıp torgan söyek.

İyer agaçı (yeki arçagı, taktası) — kavalériye atı iyerénén, agaç kısası. İyer ayılı (yeki bavı) — at sır-tındagı iyerné yeki yapmanı bérkéte torgan kin, kayış. // İyer astı (yastı-gı yeki ek.eymesé) — atnın, arkası suyılmasın öçén iyer astına ceyéle torgan postav yeki kiyéz. // İyer kaplavıçı (yeki kanatı) — iyernéñ iké yagına ézeñgé bavı östénnen töşép tora torgan kün. İyer kaşı (yeki ceyesé) — iyernéñ dugalanıp torgan algı yeki artkı kırıyı. // İyer koyrıkçası — iyer alga taba şuvışmasın öçén at koyrıgına kidéréle torgan oçı bocralı kayış. İyer élmegé — iyerge yök, töyén bérkétü öçén maxsus élmek. İyer yapması — iyer östénnen ceyéle torgan kélem, postav yeki kiyéz.

İYERÉŞLÉ s. maxé. Bér-béré bélen beylengen, üz-ara beylenéşte bulgan; rusçası: sopryacёnnıy.

İYERLÉ s. İyerlengen.

İYERLÉK i. At sırtınıñ iyer bérkétéle torgan urını.

İYERLEV f. 1. Atnıñ (yeki işekiyéd) sırtına iyer bérkétüv.

küç. Atlanuv, atlanıp utıruv.

küç. Buysındıruv, kulga aluv.

küç. Fenné, téxnikanı üzleştérüv 1yum üz maksatlarıda faydalanuv.

xerbi. Yılga, yul h. b. ş. stratégik ehemiyetlé urınnı kulga töşérép, şunıñ tiresénde iıguv.

İYERME s. téx. 1. Bér-bérséne beylé bulgan, üzara beylenéşte torgan.

2. Maşinalarda: yörtüçé détal teesiré astında xereket ite torgan.

İYERMELÉ s. Nersege de bulsa (meselen, koşlar tavışına) iyerép yasalgan.

İYERTÉM: avaz iyertémé—k. avaz iyertémé.

İYERTÜV f. 1. yökl. yün. k. iyerüv (1—3 meg.).

Üzé bélen aluv, üzénnen kaldırmav.

yukl. form. söyl. Artınnan citkérmev.

éti. Kıznıñ ata-anası rizalıgınnan başka éylenü; yabıştırıp çıgaruv.

İYERTÜVLÉ s. lingv. Bér cömle kisegénéñ (yeki cömlenéñ) ikénçé cömle kisegéne (yeki cömlege) buysınuvına, iyeruyıne (6 meg.) nigézlengen.

İYERÇÉN i. 1. Kémge de bulsa iyerüçé, anıñ yulın-nan baruvçı kéşé.

küç. Kuştan, yalagay kéşé.

Möstekıyl bulmagan, beylé nersege yeki kéşége karata eytéle.

Planéta yeki yoldız tireséide eylenép yvri torgan kük cisémé.

İYERÇÉNLÉ s. İyerçéné bulgan.

İyerçénlé kuşma cömle lingv.— komponéntları üzara iyertüvlé yul bélen beylengen kuşma cömle.

İYERÇÉN LÉK i. İyerçén buluv.

İYERÜ f. 1. Bérevnéi yeki bérer iyérsenéñ artınnan kalmıy baruv.

2. Bérer kéşége yeki nersege yabışuv, sırışuv, ta-gıluv, sılanuv.

Yoguv (avıruv turında).

küç. Bérer kéşénéñ süzéne, fikéréne karap, taya-nıp éş itüv. // Bérer kéşéné citekçé dip tanuv, aña buysınuv, anıñ fikéréne kuşıluv, anıñ yulınnan baruv. // Gomumen kuşıluv.

Buysınuv.

lingv. Sintaksik beylenéşnén, bér töré (ul bér cömle yeki cömle kisegénéñ ikénçé cömle yeki cömle kisegéne buysınuvınnan gıybaret).

Bérer kéşéden ürnek aluv, anıñça éşlerge tırışuv.

İcat éşénde: bérer yazuvçı, xudocnik yeki xalık icatınıñ stilén kabatlav, élgé itép aluv.

Bérer köyge, tavışka mömkin kader dérésrek, tögelrek oxşatuv.

İYERÜÇÉ i. Bérer kéşéden ürnek aluvçı, anıñ yulınnan baruvçı.

İYESÉZ s. 1. İyesé bulmagan, bérkémnéké de bulmagan, xucasız.

2. İyesé (7 meg.) bulmagan.

İyeséz cömle lingv.— iyesé kürsetélmegen hem tabıla da almıy torgan cömle

İYESÉZLÉK i. Xézmetkernéñ üzéne tapşırılgan éşke şexsi cavaplılıgı bulmav bélen xaraktérlı éş tertibé; xucasızlık.

İCÉK i. 1. lingv. Süznéñ ayırım pava éteréşé bélen eytéle hem bér suzıktan yeki suzık katnaşkan bér-niçe avazdan torgan kisegé.

2. péd. isk. İské ısul bélen ukıtuda: garep süzlerén icékke (1 meg.) ayırıp, nindi xereke bélen bulu-ın eytép ukuv (meselen, köp ésté ke, lem astı li, mim ésté md, t ga iké étér, kdlimdtén dip uku).

İcék yazuvı lingv.— bér bilgé yardeménde bér avaz-nı tügél, belki bötén bér icékné béldérgen yazuv sistéması (meselen, koréyalılar yazuv sistéması).

İCÉKLEV f. 1. İcéklerge buluv. // rev. Meg. icéklep. Avırlık bélen, süzlernéñ icéklerén, xeréflerén bérem-bérem oyıştırıp.

isk. péd. İcék (2 meg.) bélen ukuv. Kéçérek kızlar:

rev. küç. icéklep. Añlatıp, töbéne töşéndérép; céntéklep.

İCÉKÇÉ i. péd. İcéklep (2 meg.) ukıtuv tarafdarı.

İN. I i. 1. Eybérnéñ kiñlégé, arkılısı.

2. Arkanıñ kalak söyekleré turısındagı kiñeyép kitken öléşé (iké kulbaş arası). // k. iñbaş. ñ

O İñ birüv — bér başı yeki bér oçı bélen yeneşe urnaşkan buluv. İñén iñlev — bérer cirné arkılıga ütüv.

İÑ II kis. 1. Asıl sıyfat aldında kilép, artıklık derecesé yasıy; üte, bik. // Asıl sıyfatlar öçénçé zat tartım formasında kilgende: hemmesénnen bigrek, ayıruvça.

2. sir. Nek.

İÑBAŞ i. Gevdenéñ muyınnan kulbaşına kadergé éské öléşé.// Kiyémde: muyınnan kulbaşına kadergé öléş.

O İñbaşların cıyırüv (yeki sikértüv, tartu) — ap-tırav, ni éşlerge bélmev, bérer nersené töşénmev h. b. ş. xislerge iñbaşların xereketlendérép işare yasavnı béldére.

İÑ-BUY cıy. i. Bérer eybérnéñ, cirnéy, id hem buyı, barlık külemé.

İÑGE-İÑ Rdv- .!• Bik yakın, yeneşe, bér adım da kalışmıyça, retten (baruv turında).

2. küç. Tıgız beylenéşte; bérge.

İÑDÉRÜ f. 1. yökl. yün. k. iñüv (1, 3, 5 meg.).

2. dial. Yugarıdan başka suguv.

İÑÉLEY rev. dial. Bötén iñéne; tulısınça.

İÑÉLÜ f. Batıp, çokırlanıp kérüv.

İÑÉŞ //. dial. Batış.

İÑKÉL s, i. k. iñküv I.

İÑKÉLLÉK i. k. iñkülék.

İÑKÉ-MİÑKÉ rev. k. añgı-minxé.

İÑKEL i. dial. İt hem bereñgé bélen péşérélgen tokmaç aşına salıngan kip kamır kisekleré.

İÑKEYTÜ f. 1. Bérer nersené avıştıruv.

2. (Başnı) bégüv, salındıruv.

İÑKEYÜ f. 1. Turı xelden béraz avışa töşü; avuv (cansız eybérler turında).

2. İélüv, bégélüv, salınuv (baş turında).

İÑKÜ I s. Eylene-tire cirden tübenrek, batıbrak torgan; uysuv. // i. meg. Şundıy urın; iñkülék.

İÑKÜ II f, Añgırayuv, adgı-midgé kilüv.

İÑKÜLÉK i. 1. Eylene-tire cirden çokırlanıp, batıp torgan urın, iñkü cir; uysulık.

2. géogr. Diñgéz ésté tigézlégénnen de tüben torgan urın. // Diñgéz ésté tigézlégénnen 200 métrdan yugarı bulmagan tigézlék; tübenlék.

İÑLÉ s. 1. İdé kiñ bulgan.

Kid cilkelé.

küç. Küpyaklı, kiñ.

k. illé II.

İÑLÉK i. Kidlék.

İÑLEP-BUYLAP rev. 1. Bötén kiñlégé hem ozın-lıgı buyınça; idén-buyın kaplap, bilep.

2. Bötén cirné, urınnı arkılıga-buyga (yörüv turında) .

İÑLETÉP rev. k. idlev (2 meg.).

İÑLEV f. 1. Bérer urınnı bilev, alıp toruv.

2. rev. meg. inlep. Bötén kiñlékke kaplap alıp.

küç. rev. meg. iñlep. Bérer nersené tulısınça, bötén küleméne küzden ütkerüv turında.

küç. Koçuv, böténley çolgap aluv.

Bérer cirné, urınnı, ilné H. b. ş. arkılıga-buyga yérép çıguv. // rev. meg. iñlep. Bérer cirné, ilné h. b. ş. arkılıga-buyga (yérép çıguv turında).

rev. meg. iñlep. Koçak-koçak.

İÑREV f. 1. Köçlé avırtudan, zur kaygıdan h. b. ş. yörek érnétkéç, üzek ézgéç avaz çıgaru; şulay ıñgıraşuv.

Zur kaygıdan, kaygılı xeberden bik nık érnüv, ruxi gazaplanuv, tétrev.

küç. Bérer kaygılı, açı yeki katı tavışka kay-tavaz bulıp guyıldev (cansız eybérler turında).

küç. Tilmérép zar yılav, gazaplanuv.

İÑSÉREV f. sir. k. élsérev.

İÑSE i. 1. Arkanıñ inbaştan hem cilkeden torgan yugarı öléşé. // Kiyémnéñ şul turıdagı öléşé.

k. iñbaş.

dial. Baş artı, baş çüméçé.

Kiyém élgéç, kiyérgé.

İÑSELEV f. dial. 1. İdsesénnen (2 meg.) totuv, insesénnen (2 meg.) élektérüv.

2. Baş artına, baş çüméçéne suguv.

İÑSEYÜ f. dial. Salınuv, asılınıp töşüv.

İNSÜ s. dial. k. iñkü I.

İÑSÜLÉK i. Çokırlanıp, batıp torgan urın. Dulkın iñsülégé.

İÑÜ f. 1. Yugarıdan tüben taba töşüv. // dini, s. f. form, ingen. Kükten boyırılgan.

dial. Batuv, bayuv (koyaş turında).

C,irge batıp kérüv, sénüv.

Çokırlanıp batıp kérüv. // İñkü urın, say çokır sıman urın xasil itüv. // Aska taba séñüv, basıluv.

Bérer nersenén, éçéne kérüv.

Bilep aluv.

rev. meg. küç. dial. iñép. Bik tiren (yokı turında).

dial. Bér nerseden ikénçé nersege yoguv (buyav turında).

küç. İşétélüv, barıp citüv.

İHA-HA-HAY ı. Bérer kéşéné yeki xayvannı çakırunı, aña mörecegat itüné béldérgende kullanıla.

İHAHAYLAV f. k. ixaxaylav.

İHAHAY-MİHAHAY i. söyl. k. ixaxay.

İHİ ı. Yaratuv, şatlanuv, gaceplenüv, yaratmav kébék xislerné béldére.

İHİK ı. Kélesé kilmiçe kılanıp kélüné, balalarnıñ kaprizlanıp yılavın béldérgende kullanıla.

İHİE ı. Akrın gına, mışkıldap yılavnı béldére.

KAAN i. tar, k. kagan.

KAANLIK i. tar. k. kaganlık.

KABA i. 1. Cép érlev öçén yon, sus, mamıknı bérkéte torgan taraklı takta caylanma.

2. Agaç suka nıñ térenén bérkétép kuya torgan kisegé.

Kaba agaçı — k. kaba töbé (1 meg).

Kaba töbé — 1) tereşné yaki yonnı beylev öçén bulgan caylanmanı bérkéte torgan takta. 2) susné érlegennen soñ kaba taragında kalgan çübék.

KABAK I i. 1. Sabakları cirge yatıp ürmelep üse torgan, şar sıman yaki ozınça zur ciméşlé yeşélçe üsémlégé; ciméşénéñ itçél öléşé hem éfir mayına bay orlıgı azık itép faydalanıla.

2. Şul üsémléknéñ azık öçén kullanıla torgan ciméşé.

KABAK II i. Küz almasın algı yaktan kaplap tora torgan iké tiré cıyırçası.

KABAK III i. isk. Révolyutsiyege kader: isértkéç Éçémlékler satuv hem éçü öçén bik gadi cihazlı maxsus

bina.

KABAKLANU f. Kabaknıñ çeçegé koyılıp, anıñ urınına yeşél cimşen barlıkka kilüv.

KABAKÇI i. isk. Kabak (III) totuçı.

KABALAN rev. dial. Aşıgıç, aşıgıç revéşte, tiz géne, cehet.

KABALANU f. Bikaşıgıp, tertipséz xereket igüv, aşıgıp bérer nerse éşlev. \\rev. meg. kabalanıp. Aşıgıp, kızulanıp.

KABALAP rev. dial. Yarsıp, ürselenép.

KABALAV f. dial. Karmalav, kapşav.

KABAN: kaban duñgızı — sazlıklarda, kamışlıklarda yeşiy torgan kırgıy dungız.

KABAR: kabar agaçı — sostavında guttapérça matdesé bulgan kuvak; rusçası: bérésklét.

KABARGA i. zool. Bolannar sémyalıgınnan tavlarda yeşiy torgan mögézséz xayvan.

KABARLIK s. 1. Avızga alırlık, aşarlık.