Добавил:
Upload Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
0004-(11)Tatarca buyuk sozluk(kiril)-13.911KB.doc
Скачиваний:
10
Добавлен:
01.03.2025
Размер:
14 Мб
Скачать
☆

2. Cir sörü-sukalav éşé.

Yazgı sörü-çeçü éşleré.

Yazgı sörü-çeçü vakıtı, çorı.

Yaz çeçélép, şul yılnı ölgére torgan igén; rusçası: yarovıyı.

s. meg. Yaz çeçélép, şul yılnı ölgére torgan.

SABANDAŞ i. Cirlerén bér ük saban bélen, bérgelep éşkertüçé xucalarnıñ bérsé.

SABANÇI i. Saban bélen cir sörüçé. || maxs. Traktor bélen sörgende: sabannarnı köylep-küzetép baruçı, şular öçén cavaplı kéşé; rusçası: plugar.

SABU I f. Gadette ayak-kul kiyéménéñ tuzgan bérer öléşén (başın, ükçesén, barmakçasın, ös kiyéménéñ yakasın h. b. ş.): yañartıp éşlev, yañanı tégép yeki beylep kuyu. II Ayak-kul kiyéménéñ başı, yaka h. b. ş. itép éşlengen ikénçé töslé yeki büten törlé matérialnı: éşlep kuyu, tégép kuyu.

SABU II f. dial. k. sabışu (1, 3 meg.).

SABU III f. 1. Bérevge uzarga mömkinlék birép, çitkerek çıgıp ^toru (yuldan).

Yalgışıp, adaşıp çitke çıgu (yuldan).

sir. Yazu (akıldan).

SABIY s. 1. Bik yeş, kéçkéne (balalar turında). II küç. Bik östen géne fikér yörtüçé; meselenéñ, xelnéñ asılın añlamavçı.

Sabıylarnıkı töslé (çıray, kıyafet h. b. ş. turında).

Sabıylık yıllarına turı kile torgan (çor, vakıt h. b. ş. turında).

SABIYLANU f. 1. Sabıylar, kéçkéne balalar kébék kılanu.

2. Sabıylarga oxşav.

SABIYLIK i. 1. Sabıy xaleté, şuña xas sıyfatlar.

2. Sabıy çak, balalık.

SABIN i. Suda érép kübéklene hem yuvuv-yuvınu öçén totıla torgan, katı yeki yarım sıyık matde (törlé maylar bélen séltéler katnaşmasınnan yasala).

SABINLAV f. Sabın sörtü, sabın bélen ışku; sabın séñdérü.

SABINLI s. 1. Sabını bulgan, sabın katnaştırılgan, éçénde sabın érétélgen.

2. Sabınlangan, sabın sörtélgen.

SABINÇI i. Sabın éşlep çıgaruçı yeki şunıñ bélen sevde itüçé.

SABIR s. 1. Tüzém hem tınıç xolıklı; aşıkmav-çan, aşkınmavçan.

Sabırlıknı kürsete, çagıldıra torgan (ruxi xel, mögamele h. b. ş. turında).

i. meg. Sabırlık.

SABIRAYU f, sir. k. sabırlanu.

SABIŞU f. yün. kiléş form. soñ. 1. Sıyfatlardan soñ: şul xaletke duçar bulu.

Figıllerden soñ: sabışkan ^bulıp kılanu, yüri éşlev.

İsémnerden soñ: şul ruxi xalet teésiréne birélü.

SAVU f. 1. İmçekné kısıp tarta-tarta ciléndegé sötné sıgıp agızıp çıgaru.

İmçek savgandagı kébégrek xereketler yasap, üzéñe taba tarta-tarta çıgarıp, cıyıp toru (cép, éçegé kébék nersené).

Kan tamırlarınnan çıgıp, organizmnıñ bérer öléşénde taralu, cıyılu (kan turında).

küç. söyl. Bérer kéşéné yeki urınnı ciñél tabış çıganagı itép faydalanu, annan tabış-fayda alıp toru.

SAVIGU f. Çirlevden, avırtu-sızlavdan tuktap, sav xelge kaytu.

SAVIKTIRU f. 1. Yökl. yün. k. savıgu. II Sav xelge kaytaru* Yaralını savıktıru.

2. küç. kit. Yaxşırtu, normalleştérü (mönesebet, xel, şartlarnı).

SAVIM I i. 1. Bér savuda yeki meglüm bér vakıt éçénde alına torgan söt, şunıñ külemé.

Savu éşé. Sıyırlarnı kiçké savımga xezérlev.

s. meg. Savdıra, söt bire torgan (sıyır, biye h. b. ş. xayvan turında).

SAVIM II i. maxs. Cép ülçev béremlégé: tégercépte—bér börtékke, tırmaga ozatkan cépte — öç börtékke, kileplé cépte dürt börtékke tigéz.

SAVIMLAV f. maxs. Savımnar (II) bélen sanav, niçe savım ikenén bilgélev (cépnéñ).

SAVIMÇI i. kit. Sıyır savu éşénde éşlevçé.

SAVIR i. 1. At sırtınıñ artkı öléşé, yanbaş tiresé. 2. At savırı tirésénnen éşlengen kün.

3. s. meg. Şul künnen tégélgen, éşlengen.

SAVIRLAV f. Savır küné kuyıp éşlev (ayak kiyémén).

SAVIRLI s. Savır küné kuyıp éşlengen (çiték h. b. ş. turında).

SAVIT i. Tügéle-çeçéle torgan h. b. ş. nerselerné salıp saklav-yörtü eybéré.

SAVITLI s. Savıtı bulgan; savıtka salıngan.

SAVIT-SABA cıy. i. Tügéle-çeçéle torgan nerselerné salıp saklav-yörtü öçén bulgan (gadette vak) savıtlar.

SAGA» [saga] i. maxs. Atkı (tayaklı, şakmaklı uyında — bere torgañ tayak, tepeç; kuznalı uyında — gadette érérek, avırrak kuzna).

SATA i. ed. Borıngı Skandinaviye h. b. kaybér Könbatış xalıklarınıñ edebiyetında: batırlar turında xikeyat, proza dastanı.

SAGALAV f. Totıp alu, faş itü kébék maksatlar bélen, yeşérénép, sizdérmi géne küzetü, kötép toru.

SAGALDIRIK i. Yögennéñ iyek astı kayışı.

SAGAYU f. 1. Saklık-sizgérlék toygısın, igtibarnı köçeytü.

2. Sak bulunı béldére başlav (tavış, çıray h. b. turında).

SAGAYULI s. Sak, sizgér; saklıknı béldére torgan.

SAGLAM s. isk. kit. Taza, nık, çıdam. II Kuetlé, köçlé, nıklı.

SATO i. Kaybér palmalarnıñ kraxmalınnan éşlene yeki şuña oxşatıp bereñgé hem kukuruz kraxmalınnan yasala torgan yarma.

SAGIZ i. 1, Ilıslı üsémléklerde: agıp çıkkaç kuyıra torgan, yabışuçan-suzıluçan, islé, üzlé sıyıkça matde.

2. Kaybér agaç börélerénde bula torgan yabışuçan, üzlé matde.

II Kaybér ülennerde: yabışuçan-suzıluçan, üzlé sıyıkça, kuyı sül.

Kolak kuvışlıgında barlıkka kile torgan sargılt, maylı matde.

küç. Artık yış mörecegat itép yeki ersézlerçe kuştanlanıp-yalagaylanıp yeise haman beylenép toruçı.

SAGIZAK i. k. sagız (4 meg.).

SAGIZLANU f. 1. Töş. yün. k. sagızlav. || Sagız-lıga eylenü, üzéne sagız (1, 2 meg.) buyalu, sılanu yeki séñü.

Sagızga (1, 2 meg.) evérélü yeki sagız sıman xelge kilü.

Sagız (3 meg.) utıru.

t4. küç. Artık yış mörecegat itép, erséz kuştanlanıp yeki haman beylenép toru.

SAGIZLAV f. Sagız (1, 2 meg.) sılav, yoktıru; östén sagızlı itü.

SAGIZLI s 1. Sagızı (1, 2 meg.) bulgan, sagız bire torgan. || Sagızlangan, sagızga buyalgan.

2. küç. Bik sılanıp yabışa torgan.

SAGIM i. sir. k. miraj (1 meg.).

SAGINDIRGIÇ s. İske töşép sagındıra torgan.

SAGINMAKLIK, SAGINMALIK y. Sagınganda karar öçén bulgan istelék eybéré.

SAGINU f. Élék kürélgen yeki bélgen bérer nersené, kéşéné yeki ütken xelné uñay yagı bélen iske töşérép, anı yuksınu xisé kiçérü.

SAGINULI s. 1. Sagınu katnaş (xisler turında).

2. Sagınunı béldére, kürsete torgan.

SAGINIÇ i. sir. Sagınu xisé.

SAGINIÇLI s. 1. Sagınu katnaş, sagınulı (xisler turında).

2. Sagınıp kötéle, sagındıra torgan.

SAGIŞ i. Bérer nersené yeki kéşéné nık sagınudan, yuksınudan tugan küñél töşénkélégé, moñayu, kaygı kébék xis.

SAGIŞLANU f. 1. Sagışka birélü.

2. Sagışlı (2 meg.) töske, kıyafetke kérü, sagışnı béldére, kürsete başlav.

SAGIŞLAV f. Sagış xiséne birélép, bérer ner sené yeki kéşéné uylav, kaygırtu. ,

SAGIŞLI s. 1. Sagışı bulgan, sagış xislerén kiçérüçé. II Sagış bélen bér ük vakıtta bula torgan, şunıñ bélen katnaş (xisler, uylar turında).

2. Sagışnı béldérép, sizdérép torgan (karaş, tavış h. b. turında). II Sagış barlıkka kilüge sebep bula torgan.

SAGIŞLIK i. sir. k. sagış.

SAGIŞÇAN s sir. 1. Sagışka (tiz) birélüçen.

2. Sagışlılıknı hem sagınganlıknı béldére, kürsete torgan (kıyafet h. b. turında).

SADA i. isk. kit. 1. Avaz, tavış.

2. Şekértlernéñ üzleré yeki büten avtor tarafınnan yazılıp, şekértler télénde yörgen cır, déklamatsiye h. b. ş.

SAYIGU f. 1. Say I (1, 2 meg.) bulıp kalu, sayga eylenü.

2. küç. Éçéndegé eybéré bik kimü, bétüge yakınlaşu (baz, bura, azık-tölék saklıy torgan savıt-saba turında).

SAYIN beyl. 1. İsémnerden hem -gan formasınnan soñ: „her" digenné béldére.

-gan formasınnan soñ: bérer éş-xelnéñ devam itüvéne yeki köçeyüvéne beylé revéşte ikénçé éş-xelnéñ köçeyü, üsü yüneléşénde üzgerüvén béldére.

-gan formasınnan soñ: devamlılık tösméré béldérgen süztézmede kabatlap eytélgen figıller arasında kile.

SAYISKAN i. zool. Kargalar sémyalıgınnan, kanat kavrıyları ak, tavışı şıtırdap şıgırdagan sıman özék-özék çıga torgan koş.

SAJİN i. 1. Öç arşınga tigéz (2,13 m) ozınlık ülçevé béremlégé. Sajin yarımlı bav. C

2. Bér sajin ozınlıgı maxsus cir ülçev tayagı.

SAJİNLAV f. Sajin bélen ülçev.

SAJİNLI s. 1. Sajin ozınlıgındagı. Sajinlı tayak.

2. Sajin bélen ülçengen.

SAZ I i. 1. Östéne su çıgar-çıkmas yeki çıgıp torgan batkak cir.

Artık sulanu-yüvéşlenü neticesénde cébép batkakka eylengen cir, ayak astı.

küç. gadette tartımlı form. Torgınlıkka töşken yeki artta kalgan, yañalıkka karşı bulgan daire, tormış h. b. ş.

s. meg. k. sazlı. Saz cir.

SAZ II i. şig. Kıllı uyın koralı (dumbra, sornay, dutar h. b. ş.). Saz çirtü. Saz uynav. Saz çalu.

SAZA s. sir. k. sazagan.

SAZAGAN s. Öylenmiçe yeki kiyevge çıkmıyça bik I ozak torgan. Sazagan yégét. Sazagan kız.

SAZAN i. zool. Karplar sémyalıgınnan éré teñkelé töçé su balıgı.

SAZANAK i. bot. Arçannar sémyalıgınnan isérte torgan islé, meñgé yeşél saz üsémlégé; rusçası: ba-gulnik.

SAZAV I f. Öylenmiçe yeki kiyevge çıkmıyça bik ozak toru.

SAZAV II s. k. sazagan.

SAZLAMIK i. 1. k. sazlık (1 meg.). Sazlamık ülené. Péçen çapkanda sazlamıknı eylenép ütü.