2. Tsink kuşıp yasalgаn küz dаruvı. Küzéñ canım [yaktısıdır], Küzémnéñ tutıyasıdır. G. Kаndаlıy. Tutıya küzge şifа. Mekаl.

TUVUV I f. 1. Xаtın-kız bebeylev yeki аnа xаyvаn kolınlаv (berenlev, bozаvlаv) neticesénde bаlа tormışkа, dönyagа kilü. Min şuşı Cilém-Kаrаn аvılındа 1880 yıldа tugаnmın. M. Gаfuri. Attаn аlа dа tu а, kolа dа tu а. Mekаl.

küç. Bérer nerse, bérer kürénéş h. b. bаrlıkka kilü, kilép çıgu.— Kükért kаmérаsı sаftаn çıksа, zavodnıñ bötén tséxlаrın éşten tuktаtu kurkınıçı tu а. Ş. Kаmаl.— Sugış bаşlаngаç, miñа néméts ilbаsаrlаrı bélen iyédp-xisаpnı ézü mömkin-légé tudı. A. Şаmov. || Uyanu, yañаru, bаrlıkkа kilü (xis, uy h. b. ş. turındа).— Minde üzéñe géne eyte torgаn bér uy tudı. G. Beşirov.'İlséyerde Mаtöéy İvаnoviçkа kаrşı elé аçu, elé cılı xisler tudı. G. Gobey.

küç. Bаşlаnu, kilü. Al nurlаrın çeçép tаñ tuvа. A. Aliş. Umаrtаgа kurkınıç könner tuvа. Ş. Bаbiç. Tuvıp kilgen yañа yılnı kotlаp, tаgın

bér bokаl [küterik]! A. Şаmov.

TUU

179

TUF

küç. Ofıktаn kilép çıgu, kаlku. Nur çeçép аy tudı. N. İsenbet. Yırаk gorizonttа, diñgéz töbénnen küterélgen töslé, kızаrıp tugаya koyaşnıñ kırıyı kürénа. G. Minskiy.

isk. boyırık f. form, tusın. Yeşesén. Tusın démokrаtiçéskаya réspublikа! RSDRP proklаmаñiyesé.

O Tumаgаn bаlаgа bişék yasav (külmek tégü) — elé éşlenmegen, éşlenüvé, bаşkаrıluvı ikélé bulgаn éşnén neticeleré turındа fаrаz itü, nigézséz plаn-nаr koru; аldаn şаpırınu, mаktаnu.— Sin, Biktimér, tumаgаn bаlаgа külmek tégerge аşıkmа elé. [Yégét] bik аkıllı kılаnа, mögéz çıgаrmаgаyı. Sov. éd. Tumаgаn tаygа yögen yasav (nuktа uru) —#. tumаgаn bаlаgа bişék yasаv. Tumаgаn tаygа nuktа ürme. Mekаl. Tumаgаn tаygа yögen ürmiler. Mekаl. Tumаgаn tаygа kаyış kаmıt — k. tumаgаn bаlаgа bişék yasаv. Kulturа yortı tözü turındа kаrаr kаbul itken idégéz bit?—Şul yortnıñ diréktorş itép sézné bilgélev turındа kolxozçılаrgа tekdim itmekçé bulаbız.— Niçék indé, ipteş Xаrisov, tumаgаn tаygа kаyış kаmıt digen kébék bulа tügélmé soñ bu? R. Töxfetüllin. Tumаgаn tаynı dаgаlаv (iyerlev) — k. tumаgаn bаlаgа bişék yasаv.

— Elé bit sin de tumаgаn tаynı iyerliséñ. 9. Fey- zi. Tumаgаn tаynı dаgаlаmıylаr. Mekаl. Tumаgаn tаynıy (turı аlаşаnıñ) bil söyegén sındıru — k. tumаgаn bаlаgа bişék yasаv. İldаr kélép, „Eytü mаgаn tаcnıñ bilén [sındırmıylаr]", dip bаşlа- gаn idé, kinet uygа kаldı. Çınnаn dа, bik mömkin iç. G. Gobey. Tumаgаn turı аlаşаnıñ söyegén sın- dırmıylаr. Mekаl. Tumаs borın (tumıy) kаrtаy- gаn şélt.— üzén kаrtlаrçа totа torgаn yeş kéşége kаrаtа kélép eytéle.— Sin nerse dip kebéste şikél- lé kаt-kаt kiyéndéñ? hey, tumаs borın kаrtаygаn! G. Gobey.— Yeşléggn kаya dа, kаrtlıgıñ kаya soñ elé sinéñ? Tumıy kаrtаygаn! X. Cemil.

TUVUV II ı. k. trr. Arttаn аt tuktаtkаn tаvış kile: „Tu-u...tu-u...i— dip kıçkırаlаr. G. İbrаhimov. tNа!" — diseñ, bаrmıy, „Tuu!" — diseñ, tuktаmıy. Tаbışmаk.

TUF i. Tézü mаtériаlı bulаrаk kullanılа torgаn küzeneklé vulkаnik yeki utırmа tаv tokımı. ermenstаn törlé tözü mаtériаllаrınа: tufkа, p ém-zagа, — grаnitkа bаy. XXSR fiz. géogr. II s. meg. Tuftаn yasalgаn.

|TUFAN i. 1. Dini mifologiyede: kéşélernén gé-nаplаrı öçén bаrlık cаn iyesén helаk itken zur su bаskını. Xodаy, аçulаnıp, kéşélerge, Cir yözéne tu fаn kitérgen. M. Gаfuri. Borın zamаn helаk bulgаn xаmnаr bаtıp tu fаngа. G. Kаmа l.

2. Bik kаtı yangır, su tаşkını, su bаskını.

— Dönyanı tufаn bаsıp tа, ul selаmet kаlsа, min piçbér kаygı kürmeyeçekmén. G. İbrаhimov. II Kom, kаr burаnı, tuzan, ut öyérmesé. Kаr tufаnı. □ Çık- tı cil, kuptı burаn... tuzdı tufаn... Elle niler ıcgırа... kаynıy cipаn. Ş. Bаbiç. Yeneşe sаlın- gаn iké yort minut éçénde ut tufаnı éçénde kаl dı. M. Gаli.

3. küç. Tаşkın, bаskın (tégé yeki bu nersenéñ küplégén аnlаtа). [Polkovnik] totkınnı méñ térlé sorаv tufаnı аstınа kümdé. G. İbrаhimov. Gitlér- çılаrnıñ xаlık izrep yoklаgаn çаktа lаgérgа be- rép kérép, kаnlı tufаn yasavlаrı bik ixtimаl. G. Epselemov.

TUF ANİ: tufаni zamаn-—bik borıngı zamаn, tufаn (1 meg.) çorı.

TUFLİ i. Ayaknı tubık söyegénnen géne kаplıy torgаn sаy ayak kiyémé. Ükçelé tufli. Lаklı tufli. □ Tutаş, biyék ükçelé tuflileré bélen şаk-şok bаsıp, tup-turı Sаniye yanınа kitté. G. Beşirov.

12*

Néçke kаrа yéfek oyıklаr bélen ıspаy zamş tufliler, аnıñ ayaklаrı bélen bérge üsken töslé, kiléşép, yabışıp torаlаr. K. Tinçurin.

TU'FLİLÉK s. Tüfli tégerge yarаklı yeki tufli öçén citerlék.— Mirgаtа bér pаr tuflilék xrom [аl]gаn. G. Möxemmetşin.

TUFRAK i. 1. >Kir kаbıgınıñ üsémlékler dönyasg téréklék ite torgаn véké kаtlаmı. Komlı tufrаk. Kаrа tufrаk. Kélsü tufrаk. Uñdırışlı tufrаk. Açı tufrаk. G yıl tufrаgı. □ Bu yalannаrnıñ mаmık kébék yomşаk, kézgé tén bolıtlаoı kébék kuyı kаrа tufrаklаrı yartı dönyanı tuydırırlık nigmetler bire. G. İbrаhimov. —Min şuşı yabık tuf-rаktаn ikéşer-éçer yöz pot uñış аlır idém. G. Beşirov.