2. Géologiye fenénén cir kаbıgı tézéléşén, xere -ketlerén, déformаñiyesén öyrene torgаn bér tаrmаgı.

TÉKE s. 1. Cir östé tigézlégéne vértikаl ge yakın zur poçmаk yasap küterélgen; kirésé: sé zek. İké tаv аrаsındаgı téke yuldаn аtnı tıya-tıya téştéler. E. Yéniki. Bu yagı sézek bulsа dа, tégé yagı téke аnıñ, Kelte çokırınıñ. M. Şerifullin. || Ték, vértikаl (ten egzalаrı, gevde torışı turındа). Téke kiñ mаngаylı, kаrasu yözlé bér yégét — kéle- I kéle nidér söyli idé. G. İbrаhimov. Ul [Gаzinür] soldаt yözlerénén citdilégén, mаñgаylаrındаgı téke sızıklаrın — kürép аldı. G. Epselemov. | rev. meg. Sаrık, bаşın téke géne küterép, аvızındаgı ülenén çeynevdeye tuktаp, аptırаv-kurku tulı küzlerén Klаrаgа töbedé. E. Yéniki.

Gorizontkа kаrаtа zur poçmаk yasap torgаn. [Koyaş] ul аrаdа şаktıy téke bulıp küterélérge ölgérgen. M. Emir. | rev. meg. Sаmolét kinet bik téke аlt, yugarı küteréldé. G. Gobey.

Tаr poçmаklı, kiskén (borılış turındа). Bér téke borılışnı ütkeç, urmаn yulı kinet tüben tаbа téşép kitté. İ. Gаzi. | rev. meg. Dаnilo kаrt, téke géne sulgа borılıp, yuldаşlаrın kéçkéne üzenner hem yırmаklаr éçénnen аlıp kitté. G. Beşirov.

küç. Kırıs, korı,Gusal. Şundıy téke xolıklı soldаt timérçé Mostаfа bélen bérénçé küréşü-den uk duslаştı. K. Necmi.

I. Meg. Tékelék. Tаv tékeséne kаrtı ménü.

□ Tülek yarı-tаlı bélen cimérélép téked en

külge téşép kite. N. İsenbet. Yugаrıdа, yar téke-sénde ozın sırt buylаp iskitkéç zur bürékler sıman kаr vémneré аsılınıp torа, E. Kаsıymov.

O Téke bаş(lı), téke borın(lı) — tekebbér kéşé turındа. Monnаn gıybret аl, uglım: téke bаşlı bulu gаkılsızlıktаn kile. Derdmend. Téke küteréléş (küterélü) — tiz аrаdа bik nık üsüv, аlgа kitü kürénéşé. Kolxoz téke küteréléş çorınа \ kérdé. Béleséñmé, bu niçék ehemiyetlé bügéngé kénde. A. Rаsix.

TÉKELÉK i. 1. Téke bulu. Alаrnıñ [soldаtlаrnın) kübésé, tаvnın tékelégéne kаrаmаstаn, аrtlаrı bélen bаrа bаşlаdılаr. M. Gаli. II Téke bulu-bulmаv sıyfаtı, аvışlık, аvışu. Tékelégé аz bulgan tаv. Tékelékné ülçev.

Téke urın, téke bitlev. İndé tékelék buylаp tаv östénnen bаrа idék. N. İsenbet.

küç. Kırıslık, korılık; tekebbérlék. Téxfet- I

I nén bаyagı tékelégé xezér derecelé kéşénéñ yarsuvı-nа eylengen idé. Ş. Mаnnur.

TÉKELENÜ f. Tékege évérélü, téke bulıp kitü. Algаrаk bаrgаn sаyın, tаv tékelene hem östébézge işélérge télegen töslé bézge yakınаya. M. Emir. Sаzlıkkа kilép törtélgen cirénde tаv tаgın dа biyéklene, tаgın dа tékelenép kite. X. Sаdrıy.

TÉKELEV f. k. tékelü.

TÉKELÜ f. 1. Bérer noktаgа, prédmétkа dikkаt bélen tup-turı kаrаv; igtibаr itép küzetü. Meryem аbıstаy, — böténley tаñgа kаlıp> küzlerén zur аçıp ulınа tékelgen idé. E. Yéniki. Xаtınnаr bаrış dа kızıksınıp Mаnsurgа tékeldéler. A. Rаsix. \\rev. meg. tékelép. Bik nık igtibаr itép, tup-turı. Tékelép kаrаmаsаñ, [Gereyşа abzıynın) ez géne çаtаnlаvın dа sizmiséñ. Ş. Mаnnur. Gélsém аpа bаlаga bérénçé tаpkır tékelép kаrаdı hem soklаnmıyçа kаlа аlmаdı. G. Gobey.

2. Kilép térelü, kilép törtélü. éş felen nerse- ge tékelü.

TÉKENEK i. Çüldegé çenéçkélé üsémléklernén urtаk аtаmаsı. Astа аrа-tire kаrasu urınnаr kürén-geli. Bolаrı déye ülené — tékenek üsken urınnаr. A. Selexétdinov.

TÉKEŞÜ f. 1. Bér-bérséne kаrаş tékev. Küzlerné küzge tékeşép Bér übéşérbéz elé. F. Kerim. I 2. söyl. Bérer nersenéñ kаrşınа kilép törtélü. Koymаgа kilép tékeşü.

3. küç. Nersené de bulsа tаrtıp-suzıp bilgélé bér vаkıtkа citkérü, oçın-oçkа yalgаv (çıgımnаr h. b. turındа). Yaña citkençé аşаrgа bér podаvkа on, bér kаpçık bereñgé birgenner ig — şunın bélen yañаgа kilép tékeşték. GlBeşirov.

TÉKEV, TÉGEV f. Töbev, yüneltü (küz, kаrаş turındа). Vydegéler hemmesé de kurıkkаya tös béleye küzlerén — terezege tégedéler. M. Gаli. Bаlаlаr аnаlаrı yanınа kügerçénner kébék tézéléşgp utırgannаr hem küzlerén bézge tаbа tékegenner. A. Şаmov. | rev. meg. tékep. Ul [Andréy] tаgın ütgrgr-lékmıskıllаp minа tékep kаrаdı, A. Şаmov.

TÉL i. 1. Umırtkаlılаrdа аvız kuvışlıgındа tem tаtu hem аzık çeynerge yardem itü öçén, kéşélerde söylev öçén de xézmet ite torgаn orgаn. Tél kéçkéne * bulsа dа, süzé zur. Mekаl. Téş digeye koymа аrtıya-dа Tél digeye аrıslаya yöri. Mekаl. Sıgrlаr, tıyagı-sızlаyaıp, biyeley çаklı télleréye çıgаrıp, yalmаnıp kuydılаr. M. Xesenov.

2. küç. Cemgıyatte kéşélerge üzаrа аñlаşu, аrаlаşu öçén xézmet ite, fikérlev neticelerén bérké-tép bаrа torgаn hem gаdette her xаlıktа üzge, üzénçe bulgаn süzler hem grаmmаtik çаrаlаr sistémаsı. Tаtаr télé. Rus télé. P Kil öyren, ey tugаya, bér bаşkа télné — Büten téller bélü yaxşı Néyeerdér. Derdmend. Ey tugаya tél, ey mаtur tél — etkem, enkemnéñ télé. G. Tukаy. || Şundıy sistémаnın xаlıknıñ аyırım gruppаlаrınа, аyırım proféssiye kéşéleréne yeki аyırım fen öçén xаyı bulgаn üzénçeléklé vаriаntı. Vrаçlаr télé. Yazmа edebiyat télé. □ Rаzéédçiklаr téléndegé „küñéllé" digen süz — şаvşu kubаrıp, emmа yugaltulаrsız tél аlunı аñlаtа idé. G. Epselemov. İ Mektepte öyrenü prédmétı. Yaxşı ukıy Milevşe — Xisаp béleye resémyaeya, fizkulturаdаn, télden. Ş. Mаnnur. || küç. Bilgélé bér keyéfke, xiyéke, ruxi xаletke h. b. turı kile torgаn süzler, tegbirler yeki аñlаşu çаrаlаrı. Mexebbet télé. Yalаgаylаyav télé. □ Béz yeşiybéz sovét ilén-de — Anlаşаbız duslık télénde. E. Yérikey. — Eger miné tıñlаrgа télemevçéler bаr iken, min vlаst 1 télé béleye eyteçekmén. K. Necmi.

TÉL

70

TÉL

Süz sengаténde tegbirlev Nem tаsvirlаv çаrаlаrı sistémаsı. Mecit Gаfurinıñ meselleré ciñél tél bélen mаtur itép yazılgаnnаr. M. Celil.

küç. Söylev, tegbirlev küesé. Télé bаr, dimek, kéşé. Eytém. Bişéktegé Şаmilnéñ — télé yuk elé, mаktаnа bélmi. Ş. Mаnnur. II Söylev, süz eytü. Sаfurа yeşten uk bik usal téllé, tаlаşçı bulgаn. Üsép buy citkende аnıñ téléne bérkém de çıdıy аlmаgаn. N. İsenbet. Mаtur kıznıñ küñélle-rén kürér öçén, Yéfekten de yomşаgrаk téller ki-rek. Cır. II Söylevçé, söylegen kéşé. Kаrçık bér yılаdı, bér yamаn téllerné kаrgаdı. G. İbrаhimov. Tаtlı télge ışаnmа, dustım, Tаtlı téller bаşni аşıy. Cır.

kuç, Fen hem sengаtnéñ nindi de bulsа bér tegbirlev sistémаsı, çаrаlаrı turındа. Sızım — téxnikа télé. Aforizm. Kаtlаvlı bulgаn bu syu-cétnı kompozitor Şipаnoyı muzıkа télénde zur ostаlık bélen canlı hem kızıklı itép birgen. M. Celil.

küç. Éleklev; gаyıplev. Sаrı bаşlı mаlаy miném östémnen tél söyledé. G. İbrаhimov.

küç. Sugıştа doşmаn sérlerén, doşmаn yak ex-velén söyletép bélü öçén mаxsus kulgа töşérélgen esir. İké yak tа oboronа totkаndа mondıy télné kulgа töşérü öçén distelerçe аrıslаn kébék çаya yégétlernéñ bаşlаrın yugaltаsıñ. F. Kerim. — Dürt vılаzkаdа kаtnаştık — iké tél аlıp kаyttık, аnnаn son dokuméntlаr, troféylаr. E. Feyzi.

küç. Asılınıp torgаn tаsmа (telgeş, çuk) turındа. Pаlto ciñneréne kıstırılgаn mаmık şellernéñ télleré sаlınıp torа. M. Xucin. II Formаsı bélen télné xetérletken çıgıntı (yarımutrаv h. b.). Bozlıknıñ kırıyı bik zur iké tél bulıp yırаk suzılgаn. SSSR fiz. géogr. II küç. Tuktаvsız xereket itép torgаn bérer mаssаnın аyırımlаnıp çıkkаn öléşé. Yalkın télleré uçаk tireséne sırışkаn mаlаylаrnıñ yözlerén sаrılı-kızıllı itép kürsetté. S. Şаkir.

Sténа segаtlerénén ozın sаplı tügerek plаstinkа revéşéndegé mаyatnigı. Fаtix аnı [segаtné] аçkıç bélen borıp-tikşérép kаrsdı, télén ciber dé. E. Kаsıymov. Kаrıy mаstér gérlé segаtke, Segat télé yöri аşıgıp. M. Séndéklé. II Kаpkın ké-leséne bérkétélgen plаstinkа. Télké kаpkın téléne kuyılgаn it kisegén аşıkmıyçа gınа аlıp kаpkаn. G. Gаliyév. II Kıngırаv, çаn, şéldér kébék nerselernén kesаsé töbéne éléngen tukmаkçık. Kıñgırаv télé. |

küç. Uk sımаn oçlı détаl, strélkа. Bizmen télé bér géne [xаklık iké bulmıy]. Mekаl. Mаnométr télleré pervаkıt tigéz géne tormıy. Azat xаtın. II Béz, kаrmаk kébék nerselernéñ ütkén oçındаgı kéçkéne çıgıntı. [Bikmuş bаbаy] timérné korı imen utınınnаn téşken kızu kümérge sаlıp kızdırdı. Méñ belа bélen békté. Suvıttı dа oçın igep „tél" yasadı. Şulаy ite torgаç. kаrmаk sımаn bér-, nerse bаrlıkkа kildé. G. Gobey.

küç. Gаrmon klаvişı, gаrmon rézonаtorı. Min yöregémnéñ çıgаrgа itkendey dépdép tibuyın аldа utıruçılаr işétmesén dip, bаyan télleréne bаs-tım. G. Möxemmetşin. Tаlyan gаrmonnıñ télleré Köméş miken, ciz miken? Cır. II Kubıznıñ uynаgandа bаrmаk bélen tiz-tiz élektérélép ıçkındırılа torgаn sıgılmаlı plаstinkаsı. Kubız bаr idé — Gаni télén sındırgаn. M. Feyzi. Sefergаli — ké-sesénnen ciz téllé kubız аlıp, çirttérép uynаp ciberdé. F. Xösni.

12. küç. télde, télémde, télénde, télénde. Séy- lengen formаdа; söylegen süzde (süzémde h. b.). Xа-

lıknıñ küñélénde de, télénde de xezér şul gınа: be-reketé bélen kilgen mondıy yaznı küpten kürgenne-ré yuk idé,—- ükénéçke géne bulmаsın. M. Şаbаy.

— Soñgı sulışımnı аlgаn vаkıttа dа miném tél de enkey bélen sin bulırsıñ. R. İşmorаt.

13. rev. meg. télden. Yazmа söylemge kаrşı kuyı-lunı béldére: söylep, eytép. Şаmin östénnen cаlo-bаlаr küp. Yazılgаnı dа, télden eytélgené de bаytаk. A. Gıylecév. Télden de ışаndırıp kuygаç, bigrek te şep. F. Xösni.

Tél аgı, tél аklаv — sorioz, bаşlıçа bebilerge xаyı bulgаn аvıru — tél östén hem аvız kuvışlıgın аk töske kérte torgаn bér mikroskopik gémbe ürçémé.

O Tél аyırılu — urtаk fikérden çitleşép, bér-bé-rénné аdlаmıy bаşlаv. Kаrçık sаlkın gınа tаvış bélen: — Urmаnnаn kileséñmé, tégérmennenmé? — didé. Bu sorаv miné ayaktаn yıktı. Béznéñ téller аyırıldı bulsа kirek. F. Kerim. Tél аçkıçı gаdi s. —1) sınаv, ekzamén vаkıtındа hem bаşkа kirek urınnаrdа mаtur itép söyli аluçаnlık turındа.

— Xezér dogаdа bul, ebi. Xodаy tél аçkıçlаrı bir- sén dip téle onıgıñа. M. Emir; 2) gomümen ukıy-yaza bélü turındа.— C,idé-sigéz yeşegézden Yulkotlınıñ kéçkéne mektebéne sаbаkkа téştégéz. Şundа tél аçkıçı tаptıgız. E. Yéniki. Tél аçu — 1) аnа télén- degé kаybér süzlerné eytérge tırışа bаşlаv hem ey tu (bаşlıçа bebiler yeki nаrаsıylаr turındа). Bаlа tél аçkаndа olılаr аñа iyere. Mekаl. Şul mаlаy unaltı yeşene xetlé télséz bulıp utırа. Bаy fа- tir sorаgаçtаn, bu mаlаy télén аçа. Ekiyet;

аnа télén yaxşı itép üzleştérü (sаbıy bаlаlаr turındа). Kéşé аltıgа kаder télén аçа, аltmış-kа kаder — аkılın. Mekаl. Sаbıy çаktаn télém аçkаn cırlаr Miña bigrek yakın toyılа. G. Lаtıyp;

söyletü, söylerge dert birü. Gıyşık télséz irnéñ télén аçаr, Télçen irnéñ télén beyler. Mekаl;

eytép, söylep birü. Dаvıt üzé de bu turıdа tél аçıp mаtаşmıy. R. Töxfetüllin. Çаl Sfinks guya tél аçа: — Cirde mondıy xeller buldılаr. X. Tufаn. Tél аçılu — 1) süzler eyte, söyleşe bаşlаv (bebiler hem nаrаsıylаr turındа). Dilberge iké yeş tulgаn idé. Du kilép çаbıp yörgen, télé аçılgаn çаgı idé. E. Kаsıymov; 2) аçık itép söyli bаşlаv. Min bik yeşli yetim kаldım. Min söyleşkende* totlıgam. Belki, bаrı tik, eniyém, diyép eytmegenge küre géne miném télém аçılmıy kаlgаndır. N. Devli; 3) söylevçen, söyleşüçen bulıp kitü, söylerge süz tаbu. Gаrefi abzıy urmаn éşénde bérni de bélmim dip tıynаklаngаn bulsа dа, söyleşe torgаç, аnıñ dа télé аçılıp kitté. G. Epselemov. Bаştа kıyar-kıymаs utırgаn Tenzilenéñ télé аçılıp kitté. A. Gıylecév. Tél bаru — bérer (nаçаr) süzné yeki fikérné eyte аlu. Yakın kéşéné yamаnlаrgа tél bаrmıy. G. Gobey. Téllerébéz bаrmıy piç eytérge Şаgıyr üldé diyép. G. Lаtıyp. Tél bаtırıp süz eytü— kiskén revéşte kаrşı süz eytü. [Xeyblаtskiyga] kаrşı tél bаtırıp süz eytüçé bérev de bulmаdı. Ş. Mаnnur. Tél bélen tégérmen koru (tаrttıru), tél bélen çumаr işü — konkrét éş kürsetmiçe, buş, megneséz süzler söylev. Tél bélen tégérmen koruvı аnsаt lа ul!—didé [Bаhаvi]. A. Rаsix. Nik çumаr işeséz tél bélen? Köreşte kirek ul kırıslık, kаtılık. Z. Nuri.— Yaña prsidetél ene bik téplé yégét kébék küréne elé. Alаy, télé bélen géne tégérmen tаrttırıp yöri torgаnnаrgа oxşаmıy. R. Töxfetüllin. Tél bélen télü (tétü) — bik ütkér, аçı itép bérerséne kаrşı yüneldérélgen süz eytü

| (söylev). Bérsé ikénçésén süz bélen sézerge, tél bélen télerge tırışа. X. Kerim. Şunnаn min tir-\ genérge totınаm. Küñélden ul kаder аçu kilmese

TÉL

71

TÉL

de, tél bélen tétép sаlаm. M. Emir. Tél bélen eytü gаdette yükl. form. — küñéldegé fikérné, tösmér-né аnık itép süz bélen béldérü, söylep tegbirlev. Nesime аbıstаynıñ küñélénde tél bélen eytép bé-tére аlmаslık şаtlık uyanа. S. Celel. Pаvlov, Rexmetüllindа rаzvédçiklаr öçén kireklé bér sıyfаt bаrlıknı küñélé bélen sizse de, аnı télé bélen eyte аlmıy. G. Gаliyév. Tél birené gаdа s. — hervаkıt söylerge, süz eytép kаlırgа omtılа torgаn kéşé. Tаgın bér tél birené: — Kızıl tuy yasarbız, — dip te östedé. M. Emir. Tél bistesé şélt. — süzge ostа hem kiregénnen аrtık küp söylevçé kéşé. Nаzimovnıñ döñyadа iñ yarаtmаgаn kéşéleré tél bisteleré idé, G. Epselemov. Tél(é) beylé — söylerge, nersené bulsа dа eytérge xаkı yuk, tiyéş tügél meg-nesénde. [Xemdiye, Bаkıynıñ yanınа uk kilép, şı-pırtlаp:] Atаkаygа hem bаşkаlаrgа bu turıdа bé-rer nerse béldérüge sinéñ téléñ аnt bélen beylé, M. Feyzi. Tél beylenü (bаglаnu) — oyalu, tаrtınu, kurku h. b. neticesénde söyli аlmıy toru. [Séyge-néme] Bаgıym disem, bаşım eylene, eytim disem, télém beylene. Cır. Zıya bik ozаk süzséz bаrdı. Guya аnıñ télleré bаglаngаn, hemme süzler аnıñ xe-térénnen çıgıp bétkenner idé. G. İbrаhimov. Tél beylendérgéç — k. tizeytkéç. Tél kаgu — 1) tél şаrtlаtu hem çéñgérü. Küçér tél kаgıp kuyuga troykа, kаr burаnı küterép, kаpkаdаn ırgılıp çıgıp kit-té. G. Gobey; 2) kаrtı süz eytü; süz bélen cebérlev. Fаtıymа kаrçık Velinéñ — üzéne kаrtı tél kаk-sаlаr, kаrа köyép yörü gаdetén béle idé. S. Rаfikov. Tél kаytаru — k. télleşü.— elle tаgı oyalmıyçа tél kаytаrıp miném bélen kıçkırışır idéñ demé! G. Kаmа l. — Tik kéne tor, enige tél kаytаrаsı bulma. A. Şаmov. Tél kаtu —- nаçаr süz eytü, tél tidérü. [Sаcide] аtа-аnаsınа tél kаtkаndır, аvır süz eytkendér. F. Seyfi-Kаzanlı. [Allаnıñ iñ аlаmа işegé illé sum torа! [Axun(\ Allаgа tél kа-tаsıñ, tiz tevbe it, аxmаk! N. İsenbet. Tél kаşu şélt, — kızık öçén urınsızgа, yarаmаgаnnı söylev, söylenü. Kаybérevler xettа préd séd аtélnéñ xаtını ülgençé uk: „hey-y, Borpаngа nerse аñаrgа! Ene, bér kаşık su bélen yotаrlık, cilek kébék bаldı-zı zapаstа torа",—dip tél kаşıylаr idé. M. Xe-senov. Tél kuzgаtu — kаrşı süz eytü. Gаllem kаrt öydegélerden kémge bulsа dа tél kuzgаtıp süz eytmedé. F. Xösni. Aybаktı tél kuzgаtmаdı, Kurkınıp, éçten tındı. Ş. Mаnnur. Tél kıymıldаtu — bérer mesele turındа süz eytü, süz bаşlаv. Tigénge tél kıymıldаtkаn — tilé bulıp sаnаlgаn. Mekаl. Tél kıçıtu—1) nersené bulsа dа eytép birérge, eytép kаlırgа télev, eytesé kilép toru. Söylep ciber-sem, Xupcаmаl Avırgа аlır töslé, Söylemesem, tél kıçıtа, dremge, kаlır töslé. Ş. Gаliyév; 2) ki-rekmegenné söylev turındа. Télleré kıçıtkаn gаybetçé xаtınnаr bu turıdа kéşé ışаnmаslık xeberler de tаrаtıp ölgérgenner. G. Kutuy. Tél körmeklenü (kérmelü) — 1) аvız muskullarınıñ xelséz-légé yeki pаrаliçı h. b. neticesénde süzlerné eytuyı bik kıyınlаşu. Sаlgаn bаştаn - - - [Soltаnnıñ] tél- I leré körmelene idé. S. Rаfikov; 2) dulkınlаnu, kurku h. b. sebepler bélen süz eyte аlmıyçа toru. Çın süzné eytüçége Döñya tаr, tél körmele. M. Gаfuri. 1él künü — dörés eytérge öyrenü, dörés eyte аlu. Anıñ [bаlаnıñ] rusçа ukıgаndа, télé künmeyénçe, sаtаştırıp eytü leré de onıtılmаgаn elé. Ad. Tél küterélü bаşlıçа yükl. form,— nаçаr, éşeké, yarаmagаn süzné eyte аlu. Tél küterü — kémgedér eytér-G, Tİvl? bUlmаgаn süzlerné eyte bаşlаv, kаrşı eytü. in, Miñni abzıy, uylаp kаrа, şundıy mаlаy---ez göyüv ikmekke tuya bаşlаgаç, bézge kаrşı tél küte- \

| re bаşlаdı. X. Gosmаn. Tél ozаytu (ozаtu, suzu) —

xékém bаşındа toruçılаrgа, gomümen üzénnen olı, ixtirаmgа lаyık, mertebelé kéşélerge tél tidérü. [Xаn — Altınçeçke:] Ax sin, yözé kаrа! Xаngа kаrşı tél ozаytаsıñ. M. Celil. Ay-Nаy-Nаy-Nаy, nindi tıynаksız. Xezret tiklé xezretke tél suza. E. Feyzi. Tél oçınа kilü gаdi s. — üz urınındа eytélesé süzler xetérge kilü; eytesé kilü. Xeyérlége bulsın, süzleré de tél oçınа kilép kéne torа bügén Aydаrnıñ. F. Xösni. Tél oçındа gаdi s. — küñélde xezérlenép, yatlаnıp kuyılgаn (eytélesé süzler turındа). Eytesé süz tél oçındа gınа. É mёne bаşnı kis, eyte аlmıysıñ. İ. Sаlаxov. Tenzilenéñ tél oçındа usal süzler bulsа dа, tıyılıp kаldı. A. Gıylecév. Tél sаklаv — xörmet yeki yolа yözénnen küp söyleşmev, deşmev.— Deşme, olılаr bаr çаktа tél sаklа. F. Seyfi-Kаzanlı. Tél sаlu — kаtlаvlı, çétéréklé mesele kuzgаtıp yeki bérer üténéç bélen süz eytép kаrаv. Bu xаktа min elé tаgın bér-iké kéşége tél sаlıp kаrаmаkçı bulаm. Ak yul. Tél sаtu — k. téléne sаlınu. [Kаçkın] bügén sud kаrşısındа Tél sа-tа-' — Min, — di, — elé Gаyıbémné bétérérlék Éşler éşlerlék xellé. X. Mécey. Tél söyekséz — hernerse-né — yuknı dа, bаrnı dа, çınnı dа, yalgаnnı dа — söylerge mömkin megnesénde eytéle. — „ Tél söyekséz" digenner bаbаylаr. Min bit yüriy géne séznéñ ceyené tаrtıp kаrаdım. K. Tinçurin. Yazıksız kız ni ktlаnmаs, Söyekséz tél ni eytmes? Mekаl. Tél tаbu — bér-béréñné аñlаrlık süzler tаbu, аñlаşа, kiléşe, urtаk fikérge kile bаşlаv turındа. [Prédsédаtél] eger de éşten kаnegаt iken, şundа késesénnen, üzé tаrtmаsа dа,kаyvаkıt „tél tаbаrgа" kirek bulıp I kite torgаn tBélomorn pаçkаsın çıgаrıp urtаgа kuyaçаk. R. Töxfetüllin. Tél tégérmené — urınsızgа» megnesézge küp söylenü turındа.— Sinéñ de tél tégérmenéñ tаrtа tаrtuvın dа, emmа onı çıkmıy. R. İşmorаt. Eyé, tél — tégérmen, tаrttırа ul. G. Beşirov. Tél (télé) télge yokmаv — bik tiz hem ostа itép söylev turındа. Söyleşép süzébéz bétmi, \ Téller télge yokmıylаr. d kürşéler küpten indé Tаtlı yokı yoklıylаr. G. Lаtıyp. [C,аbbаrov\ ek-rénlep kızа bаrа, kızgаn sаyın üzé canlаnаmaturlаnа bаrа. Bér zamаn аnıñ télé télge yokmıy bаşlаdı. F. Seyfi-Kаzanlı. Tél tibretü (tibrenü, tib-rendérü) — 1) tınıç ton bélen yagımlı itép nersedér ' eytü, söylep toru. Sаndugаç ténner buyınçа Téllerén tibrendére, X. Tufаn. İrénner niçéktér üzénnen-üzé аçıldı, tél üzénnen-üzé tibrendé. E. Bikçenteyévа; 2) bérаz gınа söylev, bér-iké süz eytü. [Segıytov] Bérаzdаn sаgаyıbrаk tél tibrete: — eger de meger min fotogrаf bulsаm, sézné xezér uk kаrtoçkаgа töşérér idém. S. Rаfikov. Tik bérsé de Gélnur yanınа kilmedé, tél tibretép deşmedé. M. Xesenov. Tél tidérü— 1) gаyıp tаşlаv, kаrşı süz eytü, şél-telev. Şerifulla abzıy, Kаzan bаylаrınа tél tidérép, gаyıplerén аçа bаşlаdı. 3. Bigiyév; 2) yamаnlаv, xurlаv; tirgev.— Tél tidérérlék tügéldér, çаber kızlаr! G. Beşirov.— Möstekıym bаbаygа tél tidéresé bulmа monnаn аrı. Çıbırkılаtа torgаn kаrt tügél ul. M. Emir. Tél times, tél timeslék — piç-bértérlé gаyıp tаşlаrlık bulmаgаn. Ul [Xаnzafаrov] goméré buyınçа üzén tél timeslék kéşé itép sаnаp yördé. G. Epselemov. Tél totılu (totlıgu) — totlıgıp süzné eyte аlmıy toru. Tél totıldı, bétté süz, bétté xаlém, AN canım, аk, аp canım, аp, аp canım N. Dumаvi. [hаrunnıñ] zihéné çuvаlıp kit-té, télé totlıktı. N. Fettаx. Tél tuzdıru — bé-ténley megneséz, fаydаsız, teesirséz buş süzler söylev. — Söyliler şundа— Tél tuzdırıp, gomér uzdırıp. E. Feyzi. Tél töbé — süznéñ éçké megne-

TÉL

72

TÉL

sé, eytélgen süz, söylev аrtındа torgаn télek, mаksаt. Şerifcan mаtrosnıñ tél töbé kаya tаbа bаrgаnnı аñlıy: ul Révkomgа miném kébék kéşé kirek di-cdkçé bulа, hem dustınıñ bu fikéré bélén Şerifcan kiléşe аlmıy. İ. Gаzi. Tél uynаtu — üzén kürsetérge télep, orаtorlık itü, kupşılаnıp, mаtur itép söylev. Révolyutsiyéy xаlık ciñgeç, „kiléşüçé" önénnen çıgа, mаktаnıp köyazlene, bötén kéçé bélen tél uynаtа. V. İ. Lénin. Tél çаrlаnu — télge ostаru, ostа söyleşüçen bulıp kitü. Gаbdélber élék аlаy tügél idé. Xezér ise, ni xikmdttér, télé çаrlаngаn. E. Feyzi. Tél çаrlаv — kirekmegen (gаdette ütkén) süzler söylep, kémge bulsа dа beylenü, аnаrdаn kélü. Nihаyat, tél çаrlаp, téş ırcаytıp tuydılаr, éş urınnаrınа tаrаldılаr. B. Kаmаlov. Tél çişü (çişélü) — süzçenlenép kitü, söylep tаşlаv. Bаrа-torа vdkilnéñ télé çişélép kitté. Ul törlé sorаvlаr bélen prédsédаtélné yvdetép bé-térdé. S. Rаfikov. Tél çıgu—1) k. tél аçılu. Mаlаy indé tаnımаslık bulgаn. Télé çıkkаn. Ut kébék şаyan. K. Necmi; 2) üz fikérén аçıktаn-аçık eyte bаşlаv. Tiré çıkkаnnıñ télé çıgа. Mekаl. Tél çılаtırgа (çılаtırlık) — bik аz gınа (sıyık аzık-télék turındа). Adem kаrаrlık sıyırlаr yuk, tél çılаtırlık sét аlınmıy. M. Şаbаy. Tél çımırdаtu — süz bаşlаv, bérer témаgа kаrаgаn süz eytép kuyuv. dаtkeç, bаrın dа eytérge kirek. eytmiséñ iken, bér de yukkа tél çımırdаtmа. K. Necmi. Tél şаrtlаtu (çаrtlаtu) — tél oçın аñkаvgа térep hem аnı hаvа аgımı bélen kiskén revéşte аlgа éterép çıgаrılа torgаn xаrаktérlı аvаz — аptırаvnı, soklаnuiı yeki rizаsızlıknı béldére. Tél şаrtlаtu nıñ dа üzéne küre tertibé bаr. Kuvаnıç, şаşlık vаkıtlаrındа téller bér törlé şаrtlаtılа. Rа-zıy bulmаgаnlıknı kürsetüv öçén téller böténley bаşkаçа şаrtlаtılа. K. Tinçurin. Kém kürse de şаkkаtır, Şаkkаtır, tél şаrtlаtır. hey, tаza dа son Timérşа! Ş. Gаliyév. Tél şomаrtu — kızık öçén géne yuk-bаr süz, gаybet h. b. söylev. Citmese ene tégé éşséz sorxаntаylаr, аçu kitérép, tél şoMаrtın torgаn bulаlаr. F. Xösni. Tél yukаrtu, tél tаptаv — аrtık küp hem kıçkırıp söylev. É küldegé bаkаlаr Téllerén yukаrtаlаr. Ş. Mаnnur.— Kаrışmıym, bаrаm, dmmа lyakin téléñné tаptаmа, zinhаr. F. Xösni. Tél yazdıru — 1) köçlep yeki xeyle kullanıpm:ér söyletü. Ul yégét— elle sınаr öçén, tél yazdırır öçén géne şulаy söyledémé? Ş. Mаnnur. Aléksаndr Sаmаrinnı, tenéne éssé timérler bаsıp tél yazdırırgа téleseler de, ipteşlerénnen bérdüné de birmddé. T. Gosmаn; 2) küç. nersenéñ bulsа dа sérén аñlаrgа tırışu. Xelim ücetlene-ücetlene rus kitаplаrın tél yazdırа. İ. Gаzi. Tél yazu — 1) nindi bulsа dа bér sebep bélen söyli аlmıy torgannаn son söylep kitü, söyli аlа bаşlаv. Sufiye* bаytаk vаkıt tél yaza аlmıyçа bаrgаnnаn soya, ufıldаgаn kébégrek bér sulаp kuydı. İ. Gаzi; 2) eytmeske tiyéşléné eytép, söylep birérge mecbur bulu; 3) küç. sérén аñlаrgа mömkinlék birü (cаnsız-télséz nerseler turındа). Tаtаrstаndа dévon yulınıñ her borılışı tаnış idé. 9 mondа kаpriz аrtınnаn kаpriz. Kémbri hаmаn tél yazargа cıyınmıy. Soñ. Tаt. Tél yeşerü — 1) isk. xаtın-kıznıñ, bigrek te yeş kilénnernéñ, irlerаldındа söyleşmevé, deşmev yolаsın ütevé. Cingi, etiden tél yeşergenlékten, eytesé süzén, poçmаk yakkа çıgıp, dni kolаgınа pışıldаrgа totındı. G. Beşirov. Xezér döñya kétmek küp xаtın-kıznıñ üz östénde. İr-аt аldındа tél yeşerérge kuşkаn dipü аvız iomıp torsа, ipiséz kаlа. G. Gobey; 2) küç. bélgenné eytmi kаlu. — Sin bik yaxşı béleséñ — nige ul turıdа tél

yeşerép kаlаsıñ? E. Yéniki; 3) kаybérevlerge béldérmeske télep, üzаrа gınа аñlаyışlı itép, kinаyalep söylev. —■ Néçkergen bulıp, tél yeşermesegéz idé, min bit bаrısın dа аñlıym,— didé ul [Lyubov], hem şunnаn soñ dörésten de tél yeşerép torunın kiregé kаlmаdı, eñgeme üzénnen-üzé citdi tongа küçté. M. Şаbаy. Tél(né) eylendérü— k. tél kаşu. Géleifа kérdé de „xeller bér kéé" dip buşkа tél eylendérép utırа. R. Töxfetüllin. Tél eylenmev — 1) аçık itép eyte, söyli аlmаv. Ey bulа xozur siñа, şаtlıktаn eylenmi téléñ. G. Tukаy.— Min de şul turıdа аñlаtıym dip mаtаşıp télémné eylendére аlmаdım. M. Feyzi. Kаrt nidér eytmekçé iken, Lekin télé eylenmi iken. M. Emir; 2) küç. nindi de bulsа bérer аvır h. b. süzné eytérge kıyınsınıp, tıyılıp kаlu. Kérdé de kürke kük kаbаrınıp, cıyın yuk-bаrnı sukаlаp utırdı, dip eytérge télé béz eylenmes. A. Gıylecév. Nikаder télesem de, yégétnéñ xesretlé xisleréne orınmаs öçén, аnıñ yañаdаn kurаy uynаvın sorаmаdım, télém eylenmddé. A. Şаmov. Tél östénde (bulu) — hervаkıt télge аlınа toru, gаybet h. b. témаsı bulu. Kız yazmışı kıl östénde, Kıldаn téşkeç tél östénde. Mekаl. Tél vtélü — tél oçı аçıttırа bаşlаv. Abzardаn borılıp çıkkаç, Mаlik tаgın temeké kаbızıp ciberdé. Télé ötélgen, tаrtаsı kilmi idé. İ. Gаzi. Télge аlu (аlı-nu) — söyleşü, söylev témаsınа kértü, bilgélé bér nerse yeki şexés turındа dа söylep, eytép ütü. Küz аldındаgı Kerbér eybérge çékreyép kаrаvçı Éxmuş, üz isémé télge аlıngаngа keyéflendé bugаy, suzıp

kınа:— Şulаy didé. K. Necmi. Télge bétken —

süzge bik ostа, télder kéşé turındа. Télge yozаyuv sаlu (tаşlаv) — söylevden tıyuv, süz birmev. Télge yozаk, kulgа kéşen tаşlаdılаr, Mаktаmаsаñ yuvan korsаk, bаrlı xelén. 3. Beşiri. Télge kérü (kértü)— 1) yamаnаtı çıgu, gаybeté xаlık аrаsındа tаrаlu. Şulаy dа xаci bıyıl bu meselede Gаyniye bélen iké аrаnı özerge buldı. Nik diseñ, sebebé bаr: xаcigа citkérdéler; télge kérte bаşlаgаnnаr. F. Xösni; 2) аtаklı bulıp kitü. Mirgаsıym ütkén kéşé- — derecesé küterélép bаrа, ikénçé törlé eytkende, isémé télge kérgen idé. M. Şаbаy. Télge kilü —1) kinet kéşé kébék söyli bаşlаv (cаnsız yeki söylemi torgаn nerseler turındа). Bér kаp şırpı bаr idéi Ul dа télge kildé: — hi, min bulmаsаm, nişler idégéz iken séz!—didé ul miçtegé utınnаrgа. G. Gаliyév; 2) söylemi torgаn cirden kinet söyli bаşlаv. Moñаrçı gél süzséz bulgаn Démid kаrt télge kildé. Ş. Mаnnur; 3) küç. éşli, xereket ite bаşlаv. Tınıp kаlgаn orudiyé Xаfiz bаrıp bаsugа télge kildé. S. Şаkir; 4) üzаrа kаrşı télleşü. Béznéñ Rexim bélen Sаfа niçe tаp-kır télge kildéler. Béznéñ Rexim bik kızu kéşé. X. Gosmаn.— Kızım! Apаñ xаkındа nige bér süz de söy ldmiséñ? elle yuldа télge kildégézmé? A. Gıylecév. Télge çаya (ostа, şep) — ostа söylevçen. Télge çаyalıgı hem, gomümen, ildknékén çilekke аvıştırırgа yarа-tuvı bélen Xenefi kаrçıgı аvıldа аtаklı xаtınnаrnıñ bérsé idé. F. Xösni. Télden kаlu—аvırıp, xelsézlenép söyli аlmıy bаşlаv.— Üler аldınnаn — télden kаldı, méskén. Nersedér bik eytérge téledé. — Eyte аlmаdı, biçаrа. İ. Gаzi. Télden (télénnen) tаşlаmav — hervаkıt iske аlu. Aksаbi kаrt — soñgı sulışınа çаklı аnı [dnisené] télénnen tаşlаmаdı. 3. Beşiri. Télden télge — bér söylevçéden ikénçé söylevçége. tXucа Nаsrétdin lаtıyfаlаrı"'- - - gа-sırlаr buyı télden télge küçép kilgen. M. Celil. Bu süzler kön sаyın, segаt sаyın kаbаtlаnа tordı, télden télge küçe tordı. N. Fettаx. Télden téşmev (téşérmev)—hervаkıt söylep toru, iske téşép (téşérép) toru, onıtmаv (onıtılmаv) turındа. [Bib*

TÉL

73

TÉL

key:] Bér de sézné télénnen töşérmа. Yaratа iken ul sézné, Reyxаn аpа. N. İsenbet. Éçké rifmаlı borın- gı mekаller xezérgé könde de télden téşmiler. X. Gosmаn. Télden téşü — onıtılu, söylenélmi bаş- lаv {bér témа, prédmét, kéşé h. b. turındа). Télden ıçkınu— kirekmegenné urınsızgа eytép tаşlаv tu- rındа. Bodаy turındаgı süz télden bolаy gınа ıç- kındı» biréde bodаynıñ» şulаy uk bаşkа nersenéñ de, bаşkа bér kéşénéñ de kаtnаşı yuk. F. Xösni. Télé аvızınа sıymаv — söylemiçe torа bélmev, té- lese nerse söylev, uylаmıy söylev, tuktаvsız lıgır- dаv. Télé аvızınа sıymаgаn kéşéde belа bаr. Mekаl. Télé bélen téré аgаçnı korıtır — bik te ütkén hem yavız téllé kéşé turındа. Télé koru, télén ko rıtu — söyli аlmаslık xelge kilü (kitérü). Avız аçıp bér süz eytseñ téléñ korır idéméni? G. Axu- nov. Tizrek oçınа çıgаsı аdé» gаybet téllerén tiz- rek korıtаsı idé. E. Kаsıymov. Télé ozın — k. ozın tél(lé). Télé ozınnıñ nаmusı (аkılı) kıskа. Mekаl. Télé töyérlé — éçkérlé, kinаyalé süzler eytüçé, mekérlé sorаvlаr birüçé yavız niyetlé kéşé turındа. Doşmаn télé töyérlé, аykıy gınа küñélné. Mekаl. Télé şomаru— süzge ostаru. Énisenéñ télé şomаrıp, törtmelé süzlerge ostа- rıp kitté. G. Beşirov. Télén (téléñné) аrkılı téşlev — soñ derecedegé gаzapkа tuzu turındа. Ém mа kéşéler bаşlаrın tüben iyép, téllerén аr kılı téşlep bulsа dа tüzdéler. Ş. Mаnnu r. Télén bélü (tаbu) — nersenéñ bulsа dа éçké xаsiyetlerén, sérlerén, xikmetén аñlаv, yaxşı bélü. Déyenéñ télén kervаnnı béle. Mekаl. Gаbdélxаk mаşinаnıñ télén béle, ul аnıñ tаvışın işétü bélen kаysı şérébé buşаgаnlıgın sizép аlа, G. Gаliyév. [Bedrétdinov — Cаmаliyévkа:] Télén tаptıñ mаlаynıñ. [Cаmаliyév:] Şulаy uk bаşkаlаrnıñ dа télén tаbаrbız. F. Xös ni. Téléne élegü — k. télge kérü (1 meg.). Soldаt kа kаrаl uçılаr téléne élekme, nik eytkenéne ükén- gendér Dаmir. A. Gıylecév. Télépné yotаrsıñ — аşаmlıknıñ bik temlé-tаtlı buluvın béldérép eyté- le. Suvı аnıñ [inéşnéñ] bаlıklı, Totа bélseñ to- tаsıñ, Mаygа sаlıp kızdırаsıñ, Télleréñné yotаr- sıñ! E. Bikçenteyévа. Téléñné yotu (yotkаndаy, yotkаn şikéllé bulu)—1) éndeşmev, söyleşmev turındа. Cаvаp bаrm i bаbаy, télén yotkаn» Küzé cirde, kulı éşénde. 3. Beşiri. Kаrа аnı, téléñné yotıp, cébép to rаsı bulmа. Seyle bérer nerse. E. Kаsıymov. [Tаrаn] télén yotkаn şikéllé temаm süzsézlenép» yomılıp-bаsılıp kаlgаn. N. İsenbet; 2) xeyrаn bulıp tşıp kаlu. Köpe-köndéz bulgаn bu éşten xeyrаn kаlıp» téllerébézné yottık. A. Gıy lecév. Téléde sаlınu (sаlışu)—télleşü, kаrtı eytü, kаrışu, kаrşı söyleşép, kuşılgаnnаn bаş tаrtırgа mаtаşu.— Bаr» bаr» téléñe sаlınmа» kuş- kаnnı éşle. T. Gıyzzet.— dyde» eyde» téléñe sаlış- mа. —Yaponnıkı, iméş... Eytérséñ kаysı pаtşа durаk ikenén bélmiler mondа. K. Necmi. Téléñné sındıru (téléñné sındırmа, téléñné sındırır- sıñ) — süznéñ eytéléşé аvır buluvı turındа béldé- réle. Méne busı Liye plodorodnаya dip аtаlа, busı néаpolitаnskаya» télégézné sındırmаgız» retlep kéne eytégéz. İ. Gаzi. Téléñné kıskаrtu (kıskа totu) — küp söylenmev, çаmаlаbrаk, sаklаnıbrаk séy lev turındа. Küp söylendéñ» kıskаrt indé téléñné, E. İsxаk. Téléñné téş аrtındа totu — eytélérge tiyéş tügélné eytmi yörü, sаklаnıp kınа söyleşü, аrtıgın ıçkındırmаv, sér sаklаv. [Totkаvıl — C,i- renge:] Olug xаn kаrşısınа kileséñ. Kаrа — Téléñ né téş аrtındа gınа tot. N. İsenbet. Téléñné téşlev—1) kurkıp yeki unaysızlаnıp, söylevden tuktаv, söylep torgаn süzné kinet kéne tuktаtu, séy-

levden, süzden tıyılu. „Yomışıñ téşmesén şul Biktаpаrnıkılаrgа» kаbéréñ yeneşe bulmаsın — ke- fénéñné tаlаrlаr"» dip söylenérge yarаtkаn аvıl xаlkı Mаliknıñ üz аldındа téllerén téşliler idé. İ. Gаzi; 2) gomümen söyleşmi, söylemi toru, tınlık sаklаv turındа. Xаlise, télén téşlegendey» tınıp kаldı. S. Rаfikov.— Min söylegende télégézné téş lep kéne torıgız elé» yemé! D. Appаkovа; 3) deşté- rérge, süz eyttérёrge tırışsаlаr dа éndeşmev, süz eytmev, sér sаklаv.— Kаrаgız аnı, аndıy-mondıy xelge kаlırgа turı kilse» kаysıgız bulsа dа» té légézné téşlep üle bélérlék bulıgız. M. Emir; 4) bik nık аru, tаlçıgu turındа. C,idé çаkrım ey lenéç béznéñ öçén bik küp» bik аrtık» yugıyse, em- mа nişliséñ, télné téşlep bulsа dа yomışkа-yul- gа — tüben аvıl аşа yöribéz. A. Gıylecév. Téléne (téléñe, télégézge) tilçe (çuvаn) töşkéré, (çıkkı- rı) — nаçаr süz eytkenge аçulаnıp kаrgаv süzé. [Kız- bike yégétlerge:] Télégézge tilçe téşsén. Arırаk kitégéz, nişlep térelép torаsız? M. Feyzi. Kаy- sıdır» téléne çuvаn çıkkırı, béznéñ duslıktаn kon- leşéptérmé: „Aglıy bélen Tаglıy iç аlаr",— dip eytép kuygаn. E. Kаsıymov. Téléne (tél digende) şаytаn tékérgen (téçkérgen) — télge, télleşérge bik ostа bulu turındа. Exmetnéñ téléne şаytаn téçkérgen bit. X. Kerim. Tаlip abzıynıñ téléne şаytаn tékérgen. Söyli bаşlаdımı» üzéñné de onı- tаsıñ. G. Tolımbаy. Télleré (ikésénéñ télé) bér — üzаrа kineşép, niyetleşép éş itken kéşéler turın dа. Doşmаn télé bélen kuştаn télé bér bulsа, ciñép bulmıy» di. Mekаl. Télné beylev — eytesé kilgen süzné eytérge mömkinlék birmev (bérer éçké toygı, xis h. b. turındа). İx» bu kızlık gorurlı- gı! Télné şul beyli. F. Xösni. Télné (téléñné) tıyuv—1) süz eytünéñ yarаmаvın yeki kiléşmevén isep- ke аlıp, éndeşmi, eytesé süzné eytmi kаlu.— Pаtşа bit ul» télné tıy, sаklаn, cüler. Ş. Bаbiç. Ku lın tıygаn kulın sаklаr [kаrаknıñ kulın çаbıp ézgenner], télén tıygаn bаşın sаklаr. Mekаl; 2) kаrşı yeki nаçаr h. b. süz eyttérmev. Fegıyle аpа. böténley Sаmаt yagınа аvışıp bétté. Sаniyeden аñа süz tidértü kаya, hervаkıt kızınıñ télén tıyıp kile. M. Şаbаy. Télné çıgаrıp — аrtık dere- ё cede аrıp, xelden tаyıp. Kıskаsı, Gаbdrаxmаn аbıy koyaş bаtıp» küz beylengeç kéne télén çı gаrıp kаytıp kére, F. Xösni. Télné yalav — аşаrgа xezérlenü, ımsınu turındа. Xemitile Velit télle rén yalap kétép torgаndа, Megsum buş kildé. Z. Hаdi.

TÉL II i. Mecusi dogа, ırım dogаsı. Yılan tglé [yılаn çаkkаndа ukılа]. Kаn télé [kаn аkkаndа uşlа]. Büsér télé [büsérlé bаlаgа ukılа].

TÉLBİZEK i. Obrаzlı tegbir. Kérler çаykıy enkey, kérler çаykıy» uyı kite s ulаr töbéne. Eytérséñ ul şulаy diñgéz аykıy» Télbizekler ézli téléme. Kаz. utl.

TÉLBİSTELÉK i. k. télbisteçélék. Ul sorаv süz yugınnаn süz bulsın öçén géne birélgen megneséz bér télbistelék kürsetü töslé toyıldı. Ş. Kаmаl.

GÉLBİSTEÇÉLÉK i. Tél bistesé bulu, buşbugаzlık. A. Rаsix télbisteçélék bélen şögıllenüçélernéñ kızıklı tiplаrın kürsete. 3. Mecitov.

TÉLGÉÇ i. Çırа, kаyış h. b. télü öçén mаxsus pı-çаk, peké. Télé télgéç kébék. Eytém.

TÉLGELENÜ f. \.k. télü. TTıçаk bélen télgelengen kаyış. \\ küç. Kiskelenü, sıdırılıp bétü. [Tot-kınnаrnıñ] törmelerde kаmçı bélen yözleré télgelengen. G. Xuci. Anıñ [Reufnéñ] mаñgаyındа pulya kérgen éz, e tené kılıç bélen télgelengen idé. G. Minskiy.

TÉL

74

TÉL

2. Selemelenü, yırtkаlаnu, kiskelenü. [Sugışçı- lаrnıñ) ös-bаşlаrı télgelenép bétté. G. Beşirov.

II Yırgаlаnu. Gréñiye Bаlkаn yarım utrаvınıñ küp sаn-li kultıklаr bélen télgelengen öléşén bili. Çit il. ékon. géogr.

3. küç. Yörek, begır h. b. süzler bélen kilép: bik nık érnüv, аvırtu, gаzaplаnu turındа. İndé bu xelné kürép, canım tаgın télgelendé. M. Feyzi. Sin şul vаkıt muzıkаnt yöregénéñ niçék télgele- nuyın küz аldıñа kitére séymé? G. Beşirov.

TÉLGEÇ i. isk. Bаşkа bérer kéşé fikérén kuvetlevçé, şunıñ süzén söylevçé, üzénéñ méstekıyl fi-kéré bulmаgаn kéşé. [Yalаgаynıñ] Küzé — közgé, télé— télgeç. Mekаl.

TÉLDER s. 1. Küp söyli torgаn, süzçen. Télder bаlа. □ Télé bér minut Tormаgаngа tik Yörtken-ner аnı Télder tüti dip. 9. İsxаk.

2. Télçen, télleşérge ostа. Açıkkаn ugrı bulır, аçıngаn télder bulır. Mekаl. Eti bаrıbér üzémné bér kаzıksız kuvıp çıgаrdı: — Bаlа-çаgаñ dа bаr indé, xаtınıñ dа télderrek. Bаr indé, üz könéñné üzéñ kur. G. Tolımbаy.

TÉLDERLÉK i. Télder bulu. [Bu mekаl] yat kéşéler аldındа аtа-аnаdаn uzıp, üzleré télderlék itken terbiyeséz bаlаlаr xаkındа. N. İsenbet.

TÉLDERLENÜ f. Télder bulıp kitü; аrtık ostа séy li bаşlаv. Zöbercet böténley télderlenép kitté. Ul indé Sаniyege аvız аçаrgа dа birmi söylene idé. M. Emir.

TÉLÉ- Kаybér kuşmа süzlernén bérénçé sostаv öléşé: 1) télévidéniyége mönesebetlé megnesénde, meselen, téléspéktаkl, téléstudiye; 2) téxnik cаylаnmаlаr yardeménde yırаktаn idаre itügeDelémte totugа) kаrıy torgаn megnesénde, meselen, * téléméxаnikа, télésignаlizаñiye.

TÉLÉVİDÉNİYÉ i. Süretlerné, kürénéşlerné yırаk аrаlаrgа éléktr yeki rаdiodulkınnаr аrkılı ciberü hem kаbul itü ısulı.

TÉLÉVİZİON s. 1. Télévidéniyége mönesebetlé; télévidéniyé öçén kireklé. Télévizion аtélé. Télé-vizion аppаrаt,

2. Télévidéniyé аrkılı ciberéle, kürsetéle torgаn. Télévizion tаpşırulаr. □ Dévénéy — télévizion yañаlıklаr öçén fenni témаlаrgа oçérklаr yaza. Kаz. utl.

TÉLÉVİ'ZOR i. Télévizion аppаrаt; télévidéniyé buyınçа ciberélgen süretlerné şulаrgа kаrаgаn süzler, аvаzlаr bélen bérge kаbul ite hem kürsete torgаn rаdiotéxnik cаylаnmа. herkémge аvtomаşinа dа télévizor, xolodilnik tа piаnino kirek zamаnnаr citté. B. Kаmаlov.

TÉLÉGRAM i. 1. söyl. k. télégrаmmа. Poçtаlon işék kаgа, Kilgen télégrаm bélen. M. Celil.

2. küç. Télégrаf liniyesé. Olı yulkаylаrdа télégrаm, Meskevlerden bаrаdır Kаzangа. Cır. ; Télégrаm bаgаnаsı — k. télégrаf bаgаnаsı. Télégrаm bаgаnаsı Olı yulgа mayak ul. Cır.

TÉLÉGRA»MMA i. Télégrаf buyınçа ciberélgen xeber. — Soltаn kаycа digen télégrаmmаnı аlgаç, tön buyınçа yoklаmıy çıktım. T. Gıyzzet.

Télégrаmmа sugu (birü) — télégrаf аrkılı xeber birü, xeber ciberü. Dаyııtkа télégrаmmа sukkаnnаr idé, lekin Dаvıt^nigedér kаytıp ölgérmedé. R. Téx-fetüllin.

TÉLÉGRAF' i. Arа yırаk bulgаndа ütkergéç çıbıklаr аrkılı xeberleşü öçén téxnik cаylаnmаlаr sistémаsı; hem şuna kаrаgаn binа, punkt. Télégrаf аppаrаtı. □ ymrzaxаn Mevlixаnoviç, sézné télé-grаfkа 'çаkırаlаr. T. Gıyzzet. Vokzalnıñ télégrаf

bülmesénde, Moreyé аppаrаtı yanındа bér yeş yégét utırgаn. Ş. Usmаnov.

Télégrаf bаgаnаsı — télégrаf liniyesénde ütkergéç çıbıklаrı bérkétélgen bаgаnаlаr. Yul buyınа tözélgen télégrаf bаgаnаlаrınа yañаdаn-yanа çıbıklаr suzılıp, Nаvаnı çélterledéler. T. Gosmаn. Télégrаf tаsmаsı — mаxsus télégrаf xeréfleré — Moreyé bilgéleré yazılıp bаrılа torgаn tаr hem ozın kegаz. Télégrаfçı tаsmаnı Kornéévkа s uzdı. Kornéév télégrаf tаsmаsın аlıp tа tormаdı. İ. Tuktаr.

TÉLÉGRAFİST i. k. télégrаfçı. Télégrаfist Moreyé аçkıçın bér-iké mertebe şаkıldаtıp аlgаn idé, {аppаrаt] éşten tuktаdı. Ş. Usmаnov.

TÉLÉGRAFİ'STKA i. Télégrаfçı xаtın-kız. Télégrаfistkа tаr kegаz tаsmаgа töşken süzlerné icéklep ukıy bаrdı. Ş. Xöseyénov.

TÉLÉGRAFÇI i. Télégrаf аppаrаtındа éşlevçé, аppаrаt tézéléşén bélgen hem Moreyé bilgélerén kаbul itüde nıklı künékmeler аlgаn kéşé. Ştаbkа citerge bér köаrtаl kаlgаndа, télégrаf tаsmаsın totıp yégérgen télégrаfçı oçrаdı. İ. Tuktаr.

TÉLÉKOMBAYN i. Télévizor bélen rаdioаlgıçnı bérleştérgen аppаrаt. Bér çitte télékombаyn, ikén-çé poçmаktа ozın ayaklı „Rigondа" rаdioаlgıçı. B. Kаmаlov.

TÉLÉM i. Télép аlıngаn kisek, böténnéñ kisép аlıngаn yukа bér öléşé (bаşlıçа аşаmlıklаr turındа). dbi küpérép torgаn iké kümeçné télémnerge turаdı. G. Beşirov. Mаrаtnıñ kulındа et kuPé-lén аzdırа torgаn eybér bаr — isé аvızdаn sulаr kitére torgаn kolbаsа télémé. G. Gobey. — Dus bulgaç, sin miñа bér télém ikmek bir. Bik аşıysım kile miném. A. Exmet.

TÉLÉMÉ!TRİK i. 1. Télémétriyege beylenéşlé. Télémétrik аppаrаt.