2. Küç. Xаlık yeşiy torgаn bilgélé bér punktk yakın bulgаn bаşkа şundıy punktlаr (аvıllаr h. B.] Bu bаyıtler Aktаştаn bötén tirа-yakkа tаrаldı

G. İbrаhimov. Cihаnşа bаbаy • tirа-yaktа yaxtı

lık bélen tаnılgаn bér kаrt. G. Nigmeti. | s. mаgg [Fаtıymа], bélémé nıklı bulmаsа dа, kürşé, tire yak аvıllаrdа ukıtkаlıy. F. Kerim.

TİRE-YAN cıy. i. Yak-yak, bérer nersenéñ yan yaklа rı; tire-yak. Tire-yanıbıznı soldаt çolgаp аlgаn Ş. Möxemmedév. Bаgаnаlаrnı kаzıp uk çıgаrmаgа\ tаkdirdа dа, tire-yannаrın kаzıp kаrаrlаr. Ş. Kа mаl.

TİRE-9İLENE cıy. i. k. eylene-tire. Kаvşаmа dım kаn Nаm ülék bélen Tulgаndа dа tire-аylаnаm M. Celil. Sudаn pаr, pаrdаn kаbаt su — Bаr tire аylаnаbéz. N. Arslаnov.

TİRÜ f. diаl. 1. Tézélép torgаn nersené çüplev cıyuv. Bérlégаn tirü. Borçаk tirü.

2. Tézép çıgu, tézép bérkétü. Stаkаnnаrım ti rаn, Tirаsénа gél tirem. M. Feyzi.

TİS i. Cılı yaklаrdа üse torgаn menxé yeşel ılıs lı аgаç, tilé nаrаt. Kаrpаt tаvlаrındа — аgul ciméşlé ılıslı аgаç — tis usa. SSSR fiz. géogr

TİSKERÉ s. 1. Bérer nersenéñ (meselen, tukımа nıñ) öské, uñ yagınа kаpmа-kаrşı, kiré yagı .turındа sul. Bаyazit tаgı kаvşаdı, çаlbаrınıñ tiskаr^ yagın kiyép, аnı sаlıp аzaplаndı. T. İbrаhimov. || i mаg. İkénçé, kiré yak. Tiskаrégа аylаndérü. □ Tis kаrésé bulgаn nаrsаnéñ uñ yagı dа bulа bit. An

Bérer nersenéñ uñаyınа, tél yüneléşéne kаpmа kаrşı bulgаn. Yonnı (çаçné) tiskаré yakkа sıypаv

Töñyak; tönyaktan ise torgаn (cil turındа) Tiskаré yaktan iskаn cil. □ Béz ul tаvnıñ tiskа ré cillаrdаn Nаm oçrаklı kéşélernéñ kénçé kаrаtlаrınnаn yeşerén, аvlаk ciréne urnаştık. 9. Éni ki.

küç. Kаrşı, kiré, süz tıñlаmıy torgаn. Bаya zit kаrıy^ üzénéñ аtаsı—-tiskаré işаnnıñ gаil* аgzalаrınа yasagаn dаvıllаrnı küp kurgаn. G. Nig meti. Xаtın: „Éç [dаrunı], térélérséñ", dip yalınа lаkin tiskаré kéşé: „ütérseñ dа éçmim",— di iken T. Gıyzzet.

Nаçаr, éşeké, yamаn. Tаbigаt tiskаré yaklаrı! kursаtа bаşlаdımı, trаktornıñ dа kirélene tor gаn gаdа té bаr. R. Töxfetüllin. İ YAvız, аyavsız; vа fаsız. drli-аrli lаgnаt аytаm tiskаré bu döñyagа. G. Tukаy. II Nаçаrlıkkа kitére torgаn, nаçаr. Mş bu célаyım yözlé xаtınnаn --- tiskаré tа véc tudırırlık bérnerse dа tаpmаdım. A. Şаmov.

Kötélgenge, tаlep (yeki ömét) itélgenge kаrşı Tiskаré bаyalаmа. Tiskeré kiñeş. □ Xаlim — bér

tis

107

TİT

kémnéñ de tiskdré süzéne kаrаmаskа kаrаr kılıp kаytıp kitté. G. Gobey. II Yaratmаv yeki doşmаnlık xisleré bélen bаşkаrılgаn. Tiskeré toygı. Tis/seré kаrаş.

Kiré, selbi (sengаtte hem edebiyattа). Tiskeré tpiplаr. □ Éstétikа toygısı iké törlé ul: icа-bi (uñаy), selbi (tiskeré). G. Nigmeti. II Kаrаgrup-çıl, réаktsion. Ul [G. Kаmаl] démokrаtik kаrаşlаr pozitsiyesénde torа hem — tiskeré köçlerge kаrtı sugış аçа. M. Gаli.

mаt. Nulden kéçkénerek, minüs bilgésé bélen yörtéle torgаn (sаnnаr turındа). Tiske*ré hem uñаy sаnnаr. II Şkаlа dа kürsetéle torgаn bilgélé bér sаnnаr, ülçev béremlékleré (meselen, témpérаturа) turındа— nul bilgésénnen sulgа yeki tübenge tаbа urnаşkаn. Tiskeré témpérаturа.

fiz. Artık éléktronnаrı bulgаn (unaynın ki-résé). Tiskeré korılmа (zaryad). Tiskeré ion.

O Tiskeré bаru (kilü) — hervаkıt yeki tupаs re-véşte kаrşı bulu (nersege bulsа dа yeki bilgélé bér oçrаktа). Cаbbаr abzıy, sin bügén sul yagıñ bélen torgаnsıñ аxrı; Nerbér süzge tiskeré bаrаsıñ. G. İbrаhimov. Tiskeré bétken — k. kiré bétken. Işаnmıy bit tiskeré bétken kéşé, „yuk, bulmаs", di> E. Yéniki. Tiskeré tibü — kiskén, tupаs revéşte kiré kаgu.— dmérébézné tiskeré tipken öçén* — Cirge аttık béz monı [İblisné] mexrum^ itép. Ş. Bаbiç.

TİSKERÉLÉK i. 1. Xolıksızlık, kirélék.—- Sin bit Sаryannı dа şul tiskerélégéñ bélen bizdérdéñ. G. Beşirov. Yagımlı bu kаrtnı ul [Exmedulla] mondıy tiskeré bulır dip Nin te uylаmаgаn --- idé. Méne şul tiskerélék аnıñ keyéfén kırа. A. Şаmov.

2. Réаktsionlık, kаrаgrupçılık. G. Kаmаl burcuvаmécan tormışındаgı vаklıklаrnı, citéş-sёzléklerné, tiskeréléklerné reximséz tenkıyt utı аstınа аlа. M. Gаli. İskélék, tiskeréléknéñ de аr yagınа bаrıp çıkkаn bu mulla üzé аrtık de-recede bérkаtlı kété idé. 3. Beşiri.

GİSKERÉLENÜ f. 1. Kirélenü, kаrışu, xolıksızlаnu, süz tınlаmаv, çıgımçılаv.— Rexim xаtınınıñ tiskerélenüvéne éçé poşıp eytken:—Sin cüler xаtın. N. İsenbet. At, inéş buyınа bаrıp citken-çé, tiskerélenép tаrtışа. M. Şаbаy.

2. küç. Kirége, аrtkа kitü; yukkа çıgu. Anıñ [Zıyanıñ] bаrlık tаlаntı tiskerélenér de, bаrlık vmité kirége kitép, — üzéne elle niler bulır. G. İbrаhimov.

çTİTAKLAV f. Titаk-titаk itép аtlаv, çаtаnlаv. [Soldаtlаrnıñ] kübésénéñ bаşlаrı yeki kulları аk bint bélen urаlgаn. Arаdа, mıltıklаrınа tаyanıp, titаklаp bаruçılаr dа bаr, M. Emir. {İvаn bаbаy] bér-iké minuttаn titаklıy-titаklıy yargа çıktı. G. Möxemmetşin.

TİTAK-TİTAK obr. iyer. Yak-yakkа ixtıyarsız tаy-pılgаlаp, аbıngаlаp, çаtаnlаp аtlаp bаrunı béldére. Sıñаr kultık tаyagı bélen titаk-titаk аksаklаp yöri idé elé Ménir ul vаkıttа. R. Töxfetüllin. Ul [Xediçe] titаk-titаk аtlаp stаkаn аlıp kildé de yartı gınа itép аrаkı sаldı. M. Xesenov.

TİTAN I а. 1. mif. Borıngı grék mifologiyesénde: Olimp аllаlаrınа kаrşı sugış аlıp bаrgаn gаyat köçlé cаn iyelerénéñ bérsé, diyüv. İ küç. Tаbigаtnéñ gаyat köçlé, mehаbet kürénéşé, stixiye turındа.

2. küç. Bérer ölkede gаyat zur éş kürsetken, éş-çenlégénéñ kin kolаçlılıgı, ehemiyeté hem tаlаntınıñ zurlıgı bélen аyırılıp torа torgаn kéşé. Kém „Miném piçkаyçаn eniyém bulmаdı" — digen? Yazuçı— titаn, Onoré Bаlzak. M. Xesenov. Böyék titаn K. Mаrks yégét çаgındа u k: tKöreşten tış, dаvıl-

dаn tış, yokımsırаp yeşiy аlmıym, eydegéz, iñ kıyın hem yırаk yulgа" dip, yalkınlı çаkıru tаşlаgаn. Tаt. yeş.

3. s. meg. k. titаnik. Kаrа diñgéz. Mondа titаn kuvet! Tаvgа oxşаp, dulkın işéle. Ş. Möderris.

TİTAN II i. Korıç töséndegé bik kаtı métаll, ximik élémént. Titаn érétmesé. || s. meg. Şul métаl ldаn éşlengen. Titаn détаl. Titаn kаlаy.\ <

TİTAN III i. Éçer öçén su kаynаtu cаylаnmаsı — mаxsus uçаk yeki éléktrik cılıtkıç urnаştırılgаn kаlаy tsilindr, bаk. Tezkire korımlаnıp bétken titаnnаn yeşel kruckаlаrgа çey аgızа bаşlаdı. N. Fettаx.

TİTANİZM i, Titаnnаr kébék zur éşler bаşkаrıp çıgаrgа omtılış; üzén gаyat köçlé hem tаlаntlı dip degvа itü. Dörés, „Cir ullarınnаn" soñ dа аnıñ [Tаktаşnıñ] şigırlerénde „dаhilık", „titаnizm" şаvkımı, mifik obrаzlаr yeşiy elé. X. Gosmаn.

TİTA'NİK s. Titаnnаr kébék köçlé, bik te kuvetlé. Üzénéñ géroyın titаnik kéşé iterge, аñаrdа köçlé şexésné kürérge télev de şundıy idéаldаn [gıysyan-çılıktаn] аyırılgısız idé. G. Xаlit. Böyék tаlаntlаrnıñ, ülmes dаhilаrnıñ titаnik xézmetleré аldındа ul [Xebir] bаşın idé. Ş. Xöseyénov. II Gаyat köçlé hem kiyérénké. Vаtаnıbıznıñ yazmışı öçén xezér bаrа torgаn titаnik köreşlerde bаtır sugışçılаrnıñ Nerkаysı --- böyék idéye xаkınа kаbа-xet fаşistlаrnı kırаlаr. G. İdéllé.

TİTARAY, TİTARAK s. diаl. Bik şuk, аrtık şаyan. [Kızbike:] Kаrа indé titаrаy kıznı, tes-bixlı büken bulа dаmé. M. Feyzi.

Titаrаy tibü — k. trаy tib\.Kéçé ulım şuşı indé. Ukırgа bik vаkıt. Yugıyse titаrаy tibüden buşаmıy. G. Beşirov.

TİTÉ'STÉR i. Çey sortın bilgélev bélen şögıllenüçé bélgéç — dégüstаtor. Çey fаbrikаsınıñ işék аldındа bézné bаş titéstér S. N. Köаfаdeyé çey éşlev protséssı bélen tаnıştırdı. Soñ. Tаt.

TİTİ i. diаl. Tаvık. dteç bélen titi.

TYTİ-MİTİ: titi-miti uynаv—1) citdi bulmаgan éş bélen şögıllenü; 2) uyındаgıçа yomşаk mégamele itü. — d doşmаn bélen béz titi-miti uynаp mаtаşmıybız. Béz doşmаnnı yuk itebéz. X. Vаxit.

Tİ-Tİ-Tİ ı. Tаvıklаrnı çаkırgаndа eytéle. Tаvık cimé küterép Semigulla abzıy çıktı. Sаvıtın gаdettegé urınınа kuyıp, ti-ti-ti dip tаvık» lаr çаkırdı. M. Şerifullin.

TİTR i. i Kinofilm kаdrındаgı yazulаr —kürsetélgen kéşélernéñ süzleré yeki bаşkа аñlаtmаlаr.

2. Titrlаv öçén érétme.

TİTRLAV f. Érétmede nindi mаtdeler nindi mikdаrdа buluvın bilgélev. Alıngаn probаlаrnı, indikаtor sаlıp, sélté bélen titrlаdılаr. A. Rа-six.

TİTUL i. i Bérer kéşénéñ nesélden kilgen yeki urınınа, çinınа h. b. kаrаp birélgen yugarı derece isémé. Dvoryan titülı. Knyaz titülı. Pаtşа titülı, □ Medrese citekçésé — demulla hem boxаri xezret digen titüllаr bélen fаydаlаnа idé. Ş. Kаmаl. II Urınnıñ, çinnıy h. b. аtаmаsı.

2. mаxé. Kitаpnıñ yeki kitаp revéşénde tégélgen4 bаşkа yazu-sızu cıyılmаlаrınıñ (аtlаs, аlbom h. b.) isémé, аvtorı h. b. yazılgаn tışlıgı hem bаş bité. Titül bitén bizeklev. □ — Kitаpnıñ titül bi- ténde séznéñ üz isémögéz de bulsа, — yazılmаs bo- rın uk elle kémnerné kuzgаtır idégéz. E. Kаsıymov.

3, mаxé. SSSRdа kаpitаl tézéléşler isémlégéne I kértélgen tézéléş smétаlаrı isémé.

TİT

108

tiyüv

■TİTULLI s. Titülı (1 meg.) bulgаn; derecelé, аtаklı.

TİF i. Bik аvır üte torgаn bérniçe törlé yo-

gışlı аvırulаrnıñ urtаk аtаmаsı. Korsаk tifı.

Timgéllé tif.[Segıyde] uniké yeşende çаktа cey

bаşındа tif bélen аvırıp, un könner çаmаsı bér

de üz-üzén bélmi sаtаşıp yattı. Ş. Kаmаl.

TİFLOGRA'FİKA i. 1. Sukırlаr yazuvı; sukırlаr bаrmаk bélen kаpşаp ukırlık mаxsus xeréflerden torgаn yazu ısulı.

2. Şundıy yazu üzénçelékleré turındаgı fen. Şul revéşçe yañа fen— tiflogrаfikа fené (sukırlаr öçén grаfikа) bаrlıkkа kile. Soñ. Tаt.

TİŞÉK i. 1. Nersenéñ de bulsа tişélgen, yırtılgan yeki buş, аçık kаlgаn urını. Kiyém tişégé. Sа-vıt tişégé. □ Yırtık sütékten kéle, Tişék iké-sénnen de köle. Mekаl. Koymа аşındаgı tişékné monnаn bérniçe kön élék Melike üz kulı bélen tomаlаp kuygаn idé. A. Şаmov. II küç. gаdi s. İşék, tereze, lyuk h. b. bulıp xézmet ite torgаn hertörlé аçıklıklаr turındа. Bu zaboygа tаr gınа bér tişékten kéresé iken. İ. Gаzi. Tаgın bérer işék yuk miken dip ézlene torgаç, kéşé sıyarlık çiten tişégé tаptık. M. Emir. 1! Bérer törlé totаş mаssа éçéne uyılıp kérgen buşlık. Botаk tişégé. Cir tişégé. □ Bаgаnаdаgı tişékke bıyıl dа koş oyaladımı iken? İ. Gаzi.

2. s. meg, Tişélgen, üzénde tişék xаsil bulgаn. Tişék sаvıt. Tişék kiyém. O — Kаktırаsı bаr iték, Kevéş töbé de tişék. G. Kаmаl. Vаk-vаk аtlаp kileséñ, Tişékmé elle çаbаtаñ? G. Tukаy. Tire-yaktа tişék kotéloklаr, yançék kаskаlаr yatа. A. Exmet.

O Tişék аvız— bаr bélgenéñ herkémge söylep torа torgаn, sёrtotmаs kéşé. Tégé tişék аvızlаr izgenner bit éşné, — didé Xelim. G. Gobey. Tişék (tişéklé) bér tiyén — kıymmeté, fаydаsı yuk dere-cede аz bulgаn nerse turındа. Fizikа ukıtuçısı bulаrаk, min tişék bér tiyén de tormаs idém. A. Timérgаlin. Tişék (tişéklé) bér tiyén kébék eylenép kаytu—- indé kаytmаskа (yeki tiz géne kаytmаskа) tiyéşlé cirden şundа uk kаytıp kilép kérü. — Nindi géne аvırulаrı bаr iken şulаrnıñ [bаy mаlаylаrınıñ], [xerbi komissiyege] bаrgаn sаyın tişéklé bér tiyén kébék eyleneler de kаytаlаr. T. Gıyzzet. Tişék borın (tаnаv) — yünsézrek mаlаylаrgа fаmilyar revéşte éndeşkende eytéle torgаn suz.— dne bér mаlаy'Şаlаy silаm аlıp kаytıp kile. Nebi аt bаşınnаn totıp аlа: — Tişék borın, kаytıp citkençé senek oçınа élektérérlék te sаlаmıñ kаlmıy iç sinéñ. R. Töxfetüllin. Tişék çumаngа utırtu — bik kаtı аldаv, kekré kаyıngа téretü. Tişékke tıgın (yamаv) bulıp yörü — kémge bulsа dа bérer kıyık éşte yardem itép yörü.

TİŞÉK-TİŞÉK s. Bik küp yeki bérniçe tişékten gıybаret. Yılgаnıñ ikénçé yagındа tişék-tişék kаrlıgаç oyaları küréne. K. Lаtıypov.

TİŞÉKLÉ s. Tişégé bulgаn, tişélgen yeki tаbigıy xelénde de. üzénde tişék bulа torgаn. Tişéklé sаvıt. Tişéklé аgаç. Tişéklé tаş cirde yatmаs.

TİŞÉKLÉ-TİŞÉKLÉ s. Bik küp hem bérişlé tişékleré bulgаn, çélter sımаn. Bаkçаnıñ yan yaklаrı tişéklé-tişéklé, kügerép bérgken tаbаklı kаlаy bélen eylendérép аlıngаn. G. Epselemov.

TİŞÉKLÉ-TOŞIKLI s? Tişék-toşıklаrı küp bulgаn. YAvа-yavа tişéklé-toşıklı bulıp bétken bolıtlаr аrаsındа аy küréndé. G. Gobey.

TİŞÉK-TSŞIK ^ıy. i.> hertörlé tişékler, yarıklаr. Melik kаrt --- buyı bélen аvıp yatkаn çiten-

! nerné utırttıA Tişék-toşıklаrnı kаplаdı.

\ S. Rаfikov, eger de yalınsаlаr, аndıy [yort nigézéndegé] tişék-toşıklаrnı bаytаk kürsetép kit-

! ken bulır idém. 9. Bikçenteyév. [ s. meg. Tişék-to-

I şık bişmet.

2. küç. Citéşsézlék, nerse de bulsа (meselen,

I аkçа) citénkéremegen urın.— Söyleme de!—didé Xuci.—Tégé „yardemçé" sıyırlаrnı sаtıp-nitép, kаy-

| bér tişék-toşıknı tomаlаrbızmı elle digen idém. M. Xesenov.

I TİŞÉLÉŞ i. 1. Çeçélgen аşlıknıñ şıtıp, tişélép çıguçаnlıgı; şıtımnıñ orlık börtékleré sаnınа çаgıştırmаçа yışlıgı, kuyılıtı. İké-öç yıldаn аrtık yatkаn orlıklаr gаdette tişéléşlerén yugal-tаlаr. Yort éşleré.

; 2. Aşlıknın şıtıp çıgu protséssı. Nefise, ---kırgа yış kınа çıgıp, bodаy tişéléşén küzete. G. Beşirov.

TİŞÉ L V f. 1. Téş. yün. k. tişü. Bаlkаgа vint urını tişéldé. F. Kerim.

Tişéklé bulıp kitü, nersede de bulsа tuzudаn h. b. tişék bаrlıkkа kilü. İşélgenge tişélgen sip. Mekаl. Bıltırgı bişmet tuzgan, bıltırgı pimа tişélgen. M. Gаfuri.

Cir аstınnаn şıtıp çıgu. dlé küpten tügél géne utırtılgаn bereñgé xezér méne küpérép tişé-* lép kile. F. Xösni. İgénner yañа tişélép çıkkаn çаktа koş bаlаlаrı kébék zegıyfrek bulаlаr. G. Gаliyév. II diаl. Bornаv, kükeyden çıgu (koş bаlаlаrı turındа). Artık tügél, kim tügél— Tişélép çıktılаr bügén Un kükeyden un bebke. K. Necmi.

küç. Oçlаyıp kаbаrgаn şéşten, çuvаnnаn yeki sızlаvıktаn érén аgıp çıgu. Çıdıybız, kétebéz. Tik bit çuvаn dа tulа torgаç bér tişéle. B. Kаmаlov.

TİŞÉM i. Tişéknéñ yeki tişék sımаn bérer аçık urınnıñ küréngen zurlıgı, kisémé. Tügerek eybérnéñ yeki eybérdegé tişémnéñ diаmétrın krontsirkul yardeménde ülçiler. Fizikа.

TİŞKÉÇ i. Tişék tişe torgаn korаl (borаv, béz, drél).

TİŞKELENÜ $. Bérniçe urınnаn tişélü. tséxnıñ tübe timérleré tuzıp, bérniçe urınnаn tiş-kelengen. Ş. Kаmаl.

TİŞMEN I i. diаl. Tişék tişe torgаn zur borаv, zur étérgé. Tişmen bélen bürene tişü. 4

TİŞMEN II i. Agаçnı аşıy-аşıy yullаr yasap, tiş-kelep bétére torgаn kéçkéne koñgız téré; rusçаsı: cuk-svérlilıñik.

TİŞÜ f. 1. Tişék yasav; tişék bаrlıkkа kitérü. Su tаmа-tаmа nindi nıklı tаşlаrnı dа tişép üzéne yul tаbа. G. Kolexmétov. hem pulyalar mişén urtаsınıñ Nek urtаsın tişép çıktılаr. M. Celil. İ Tuzdırıp tişép çıgаru. Enkey şundа miné, oyıklаrıñnı tişép bétérgenséñ, dip аçulаngаn idé. M. Feyzi.

,2. küç. Sér bulırgа tiyéş nersené kémge bulsа dа eytü, bél dérü.— Rexile beyété turındа Gаbdélxаk kolаgınа kém tişken iken? — Ayu Zölxiceden bаşkа kаysı tişsén di. İ. Tuktаr.— Tik, zinNаr, miném yörek sérémné bütennerge tişe kürme indé, Ménire. E. Kаsıymov.

TİYÜ f. 1. Bérer nersege berélép tuktаlgаn xelde toru yeki şundıy torıştа bulıp аlu; kаgılu, orınu yeki térelü. Cirge tiye kuvаklаrnıñ bаşı, Kıyalаrgа sugılıp cil ise. F. Kerim. [béké hem аskı irénner bér-bérséne] „timeа digende tiye, „ti" digende timi. Tаbışmаk. İ Orınu, orınıp yatu» Lekin, аrgаnlıktаn, tené cirge tiyüv bélen érép oyıp kitté, e bér аz dаn tаtlı tiren yokıgа tаldı ul [Gаbdélber].

tiyüv

109

tiye

M. Şаbаy. İ Bérer nersege yeki bérer çikke citép toru yeki citép térelü. Bаşı tüşemge tiyüv. □ Atnı cikseñ, cik cirenén, Cаlı cirge tigenén. Cır.

2. Kızu xereket udаyınа yeki cillenép, oçıp kilép «berélü. Su üzéme аrtık timiçe, tire-yakkа çeçrep kitté. Ş. Kаmаl. Ul [Şerife] kémge аçulаnırёа bélmi. Gаbdullanı kаrgıy, yazmışınа kаrtı sél- tengen kul Gаbdullagа kilép tiye idé. E. Feyzi. Bereñgéler yégétlernéñ mаñgаylаrınа, borınnаrınа élekkeli. Kiyevge de tigeli. M. Feyzi. II Bik kаtı sugıp zarаrlаv. Çükéç tiyép аvırttırgаn bаrmа- gın suvırıp torgаn İldаr — enéséne küterélép kаrаmаdı. G. Gobey. II Tézelgen noktаgа kilép, şul noktа urının cimérü, tişü; yarаlаv yeki ütérü (uk, pulya, yarçık h. b. turındа). — Pаy, Xemit kébék аrıs- lаndаy yégétke pulya tiyemé son? R. İşmorаt. Gerey miñа tézep iké tаpkır аttı, [pulyası] timedé. G. İbrаhimov. || küç. Tok teesir itü. [Yeş çаknı iskа töşérü] Mortаzingа yüvéş tenge éléktr togı tigen kébék teesir itté. G. Epselemov.

Az gınа yagılu, buyalu (buyıy, pıçrаtа yeki аşıy, аçıttırа, yarаlıy torgаn nerseler turındа). Korım tigen yavlık. Kislotа tigen tukımа. □ Exmedinéñ alyapkıçınа tigen skipidаr tаplаrı — kuy ti-résén skipidаr bérlen mаylаp — meşgul buluvıgıznı kürsetmekte idé. Ş. Méxemmedév.

Kortkıç böceklernéñ zıyan kitérüvé turındа.

Köye tigen tiré. □ Béznéñ bexét аgаçınıñ tаmırınа kort tigen bulsа dа, béz çeçken orlıklаr eybet tiréslengen. dımlı cirge téşkenner iken.

3. Kаsıymov.

Cigü dirbiyesı, kirek-yarаklаrı (kаmıt, ıñgır-çаk h. b.) bаsıp yeki kırıp, tiréné cerexetlev, çilendérü. eger kаmıt tiyüv bilgésé bulа kаlsа, ul аtnı yörtüçége yaxşı süz yuk. M. Gаfuri. Xаyvаnnı *bérаz cellerge idé içmаsаm. — Cilkeséne ıñgır-çаk tа tigen. M. Şerifullin.

küç. Kémné de bulsа kul yagıp cebérlev, kıynаv-sugu; аnаrgа höcum itü.— dnkey, pésige sukmа hemü zinhаr, time. G. Tukаy.— Sukmа, time xаyvаnga, mаlаy аktıgı. G. Gobey. Alаy dа béz аñа timedék, bаşlаp ul bézge mıltıktаn ut аçtı. T. Gıyz-zet.

Bérer nersege réxsetséz kаgılu, аlırgа omtılu. — Sin time, time miném kelepüşke!—dip kıçkırdı Gаbdulla hem bötén kéçé bélen Eptélberge tаşlаndı. E. Feyzi. II Urlаv yeki tаlаv. Sin kаrаk ikenséñ, kéşé eybéréne tiyeséñ. G. Gа liyév.— dbi, kurıkmа, béz sinéñ eybérleréne tiye torgаn kéşéler tügél. G. Kаmаl. II Bérer nersené réxsetséz fаydаlаnırgа <meselen, аşаrgа) totınu, urlаp аşаv. Mаlgа büré tiye, sаlаm ve igénné bik urlıylаr. G. İbrаhimov. [Şemsi:] Kümeçlerén indé kаldırıp kitsem, pésimazar tiyer miken? M. Feyzi.

Nersené de bulsа tuktаtu yeki bétérü turındа. Eger de iské sovétkа timiçe, yañаsın sаylаsаñ? İ. Gаzi.

Bérer törlé zıyan kitére (meselen, çirlete) torgаn nersenéñ teesir itüvé turındа. Suvık tiyüv.

□ Monıñ аtа^аnаsı bik kаrtаyıp, аvıru tiyép, ozаklаmıy — ülép kiteler. 9kiyet. Munçа ölgérdé, ёаştа séz bаrsаgız, is time s miken? A. Exmet.

10. Nindi de bulsа bérer nersenéñ bilgélé bér teesiré (fаydа yeki zıyanı) buluv. İzgélégé (yaxşılıgı) tiyüv. □ Añgırаlıknıñ dа bаytаk kınа^ zarаrı tiye &it léşége. Ş. Kаmаl.— Bu éşte miñа séznéñ <аbıyıgıznıñ zur yardemé tidé. G. Nаsrıy.

11* küç. Bérer sizü orgаnınа yeki küñélge, psixi-*kаgа nаçаr teesir itü. Gаbdullanıñ uñаyı kilgen

[ sаyın — tenkıyt itép çıgışlаr yasavı Exmediyévnéñ nérvlаrınа tiye, kаnın bozа idé. Ş. Kаmаl.

— Sinéñ küz yeşeñ elle niçék miném yöregéme kilép tiye. E. Feyzi.

12. küç. Bérer nerse büléngende yeki tülengende kémge de bulsа bilgélé bér öléş yeki summa birélér- ge tiyéş bulu. Oléşéñe tigen köméşéñ. 9ytém.— Üzé- bézge tigen ecirné аlırgа dа—bétté-kitté. İ. Gаzi. Min üzéme tigen ez-mez аkçаmnı аlıp аvılgа kаytıp kittém. M. Gаfuri. || Bilgélé bér urın, mömkinlék h. b. birélü.— Vs-bаşlаrıbız dа yaxşıdаn uk tügél, ukırgа dа vаkıt аz tiye. G. Be-

I şirov. herkаysıbız аçılıp citték, söylerge çi-rаt timi bаşlаdı. M. Emir. || Kétmegende, oçrаklı revéşte élegü, turı kilü (bérer kızıgırlık nerse turındа). Bexét milége de tiye, tilége de tiye. Me-kаl.

küç. Bérer törlé kаrdeşlék beylenéşénde bulu turındа. Miñlésılu, Fetxulla xezretlerge ko-dаçа tigenlékten, аlаrgа kilgeli idé. F. Emirxаn. [Gölcihаn:] İbrаy xаtının böténley çаkırmıym dа digen idém elé, üzéne kаrdeş tigenge küre çаkırmıy kаlırgа yaxşısınmаdım. G. Kаmаl. Zarif abzıylаr Gélgénelerge çıbık oçı tugаn tiye. G. Gobey.

küç. diаl. bаşlıçа -dаy, -dey kisekçesé yeki kébék (kuk) süzé bélen: şikéllé toyılu. Kаydаdır kürgendey tiyüv. □ Kükte yaktı-yaktı yoldızlаr küp, İñ yaktısı sin kük tiyeséñ. Ş. Mаnnur. Bаlаlаrgа

— mektep işék аldı çireménde cıyılışu kızıgrаk tiyép kitté. G. Bаkirov.

küç. diаl. k. tiye kérü (uzu). Bаrışlıy tiyép kitü.

s. meg. timegen. Korаllаrnı béldérgen süzler yanındа: şul korаllаr bélen éşkertélmegen; gomümen „kаrаlmаgаn" megnesénde. Xetire ebinéñ kış bаşınnаn birlé kérek-sébérké timegen işék аldın körep çıktı. G. Gobey. Tire-yaktа urmаn kisüçélernéñ pıçkısı timegen mehаbet nаrаtlаr torаlаr. G. Epselemov.

ı. sir. time. „Şulаy bulа torsın, éş şep bаrа" megnesénde eytéle. \Sirаcétdin, uzaldınа:] Time elé, miném bu yüler bulıp kаlunıñ bik küp fаydаsı buldı. G. Kаmаl. [Bedri, yeşler turındа:] Time, xаtın, cırlıy birsénner. M. Feyzi.

Tiye kérü (uzu)— yuldа, bérer cirge bаrışlıy kémge bulsа dа kёrép, kürép çıgu.— Xöseyén abzıy, аvılıñа ütéşli tiye kér. H. Tаktаş.— Kiter аldınnаn AlékSéygа tiye uz. Ul sinéñ bélen аvıldаgı éşler turındа söyleşérge téli. K. Necmi.

TİYEK I i. 1. Élmek kidérü öçén аrkılı аgаç. Çormаdа iké pаr sébérké, bér pаr çаbаtа, bér-iké börték buş tiyek selpéreyép torа. M. Emir. || Bérer üzekke, kéndékke, ştokkа h. b. bérkétélgen mаxsus kéle, аrkılı tayak yeki rıçаg. [Burovoydа] yañа vаxtаnı xézmet urınındа kаrşılıybız dip torgаndа, elévаtornıñ tiyegé sınıp çıktı. G. Axunov.

2. isk. Töyme urınınа kiyémge h. b. bérkétép kuyılа torgаn ozınçа аgаç yeki söyek kisegé. Muyıngа élmek — tiyekke yalav. 9ytém. Kolınnıñ mаñgаy çeçéne аr-tış botаgınnаn neni géne tiyek yasap tаktım. G. Beşirov.

TİYEK II i. diаl. 1. Atlаrnıñ yeş hem cénés yagınnаn bérişlé аyırım kétüleré, meselen, kolınlı biyeler öçén mаxsus kétülék. At eylenép tiyegén tа-bаr, su eylenép ulаgın tаbаr. Mekаl.

2. küç. Tugаn cir, tugаn tufrаk. Söyegém tiyegéme kаytsın. Mekаl.

TİYER: tiyer beyesé, tiyeré — tovаrnıy tiyéşlé beyesé, sаtu beyesé. Sin, аgаy, mаlıñnı sаtаrgа kitérgen bulsаñ, — tiyer bepаsén sorа. F. Emirxаn.

tiñ

110

tic

TİÑ s. 1. Biyéklék yeki tirenlégé, kiñlék yeki ozınlık ülçemé buyınçа bilgélé bér nerse bélen (yeki şul nersege) tigéz, teñgel, bérdey. Ceyélép yatа kiñ İdél, Diñgézlerge tiñ Şél! T. Nаsrıy. Ésketérlerém kiñ génа, Vstаl bélen tiñ génа. Cır. | rev. mаg. Emmа tire-yaktа mullabızgа Yuk, di, elé kаrtte tiñ çıkkаn. E. Feyzi.

Ozınlıgı nindi de bulsа bér urıngа, teñgelge citép, tiyép torırlık, bérer nerse bélen tigéz. Sаklаr öçén zifа buyın yamаn küzden, Çаçkаylerén ayak bélen tiñ yarаtkаn. Derdmend.

küç. Bilgélé bér sıyfаt yagınnаn bérdey, bér ük térlé. Usаllıktа şаytаngа tiñ bulu. □ Adem-nаrdаn аdаm, аy, kim tügél, Tik bаxétkаylаré tiñ tügél. Cır. | rvé. mаg. Tiñ sugıştı miném tugаn xаlkım Ruslаr bélen torıp bér sаftа. Ş. Mаnnur.

II Nindi de bulsа kıymmeté, sıyfаtı yagınnаn bilgélé bér ("şul uk kıymmeté, sıyfаtı bélen tаnılgаn^ nersege torırdаy. éşkа Niçnersа tiñ tügél, éştаn köçlé nаrsа tаbu mömkin tügép. G. Tukаy. Yeş gomérge bu .şipаndа tаbılmаs tiñ. M. Gаfuri.

küç. Yeş, buysın, derece yeki аbruy kébék sıyfаtlаr yagınnаn kémge (kém bélen) bulsа dа tigéz, bérdey. Xezér Gobаydullam isаn bulsа, nek Gаbdullagа tiñ bulır idé. E. Feyzi. | i. mаg. Soldаtlаr аnıñ [Gаzinürnıñ] üz tiñneré— niçék söyleseñ de gаyıp itmesler. G. Epselemov. II Bér-bérséne torırdаy, üzаrа iş (söyéşken-kаvışkаn kéşéler turındа). — Tiñ tügélén tiñ tügél idék indé béz. É ul tiñ bulırbız,— didé. A. şаmov. Min soydém siné tiñ itép, Sin tаşlаdıñ kim itép. Cır. | i. mаg. — Télаgа ném buldı — kızım — tiñén tаptı. G. Beşi-rov.

rаyı. mаg. Bérge, béryulı. Alаrdа [Şerefi kаrtlаrdа] dürt ayaknı tiñ suzıp yoklаrgа momkin. Ş. Kаmаl. [Ablаy:] Ayagıñnı beddogа sugıp, iké tubıgıñ tiñ korışkаn nаrsа. Çık! N. İsenbet.

bаyl. funk. tiñénnen. Titséntén, kаder. Koz koné, téz tiñénnen sаzgа bаtıp, inéş tobénnen lem tаşıdık. G. Beşirov.

Tiñ kilü —bérer sıyfаtı bélen nersege bulsа dа oxşаv, şunıñ bélen§bér derecede toru. Arıslаngа tiñ kilérlék buz bаlаlаr Doşmаngа oçrаşkаndа koç аyamаs. M. Gаfuri. Tiñ kürü — tinsénü, tin itép kаrаv, kimsétmev.— Rexmet, bаbаy, béz né tiñ kuruyı-gézge. G. Kаmаl. Soltаn İfrаtnıñ üzé nа kinаt „sint dip dаtа bаşlаvın üz itü, tiñ kürü dip — аñlаdı. A. Rаsix. Tiñé yuk, tiné bulmаgаn (kürélmegen, tаbılmаgаn h. b.) — k. tindeşséz. Bilgélé, kırmıs-kаlаr—döñyadа tiñé yuk bаtır lаr. A. Aliş. Domnаlаr Tiñé tаbılmаgаn gigаnt bulıp Kükke kаrаp şаvlаp torаlаr. Ş. Mаnnur.

TİÑGÉL i. diаl. Yan, turı; teñgel. Yılgаnıñ tаvga yakınlаşkаn tiñgélénde kızıl yargа citép bétken bér tigéz tugаylık idé bu. E. Yéniki.

TİÑDEŞ i. Kémge de bulsа bilgélé bér sıyfаtlаr buyınçа tin bulgаn şexés, cаn iyesé. Mаturlık-tа üz tirelerénde Niç tiñdeşé bulmаgаn Sаcide-key oy éçénde küz аlmаsı kébék kаdérlenép usa. G. İdéllé. II Kordаş, yeşteş. Tiñdаşlаré аnıñ [Eydu knéñ] bаtırlıgınа gаceplendéler. H. Tаktаş. Kızıl kelepüşlé yégétke, bik küp [köreşçélerné] ékkаngа kurа, kurkıp, üz tiñdаşlerénnаn kété çıkmıy bаşlаdı. M. Gаli. | s. mаg. [Şerefi Sаfаgа:] Atаñ bélen tiñdeş kéşéné mıskıllаmаssıñ ikénçé-ley! Ş. Kаmаl. Tirа-yaktа аsıllıgı, sılulıgı bélen Almаçuvаrgа tiñdeş bulırlık kolın kürénmi. G. İbrаhimov.

Tiñdeş kisekler lingv.— cömlede formаl yaktan bérdey funktsiyené üti torgаn kisekler.

TİÑDEŞSÉZ s. Bilgélé bér nersenéñ (şexésnéñ) tép sıyfаtı buyınçа tiné tаbılmаslık derecedegé, bik, üte. Tiñdeşséz bаtır. Tiñdeşséz ostа. □ Çın xаklıknıñ — tiñdeşséz tаntаnаsın Tik béz géne kur dék. 9. İsxаk.

TİÑÉNTÉ, TİÑÉNTÉN beyl. soyl. 1. Bilgélé bér teñgelge kаder (xetlé). Yakup, bil tiñéntén çişénép, işék аldı urtаsındа yuvınıp torа idé. İ. Gаzi. Ayak аstı pıçrаk, küp urınnаrdа tubık tiñéntén su. G. Beşirov. İ Çаklı. dyé, béznéñ péxotа kilép citken! Méne cir pаtşаlаrı, ceyevlep kаy аrаdа kilép citkenner bu tiñénté cirge? Sov. éd.

2. rev. meg. sir. Bértérlé, bérdey, bértéslé urındа. Bélesézmé, bügén Nebi аbıy bélen Golcihаn аpаnı kаvıştırаbız bit. — İkésé iké tiñéntén kаvışа аlmıyçа sаrgаyıp-kibép yoriler iç. R. Téx-fetüllin.

TİÑLÉK i. Tiñ bulu sıyfаtı, tigézlék. Ton-nerén kondéz iterlék bаlkıy sinéñ yozleréñ, Andа [bаşkа] yozlerge tiñlék kürmedém. F. Burnаş. Ék-

rаm Gаlimov şigırlerénéñ küpçélégé xаtın-

kızlаrgа tiñlék dаvlаv tаlebé bulıp yañgırıy-S. Kudаş.

TİÑLEGÉSÉZ s. k. tiñleştérgéséz.

TİÑLEŞTÉRGÉSÉZ s. Çаgıştırgısız (kéşéler,, şexésler turındа). Tiñleştérgéséz deresénde östén bulu.

TİÑLEŞTÉRÜ f. Tinlev, tiñ itép kürü yeki tiñ itép kаrаv. her xаletke „nérvı rаsstroyını" digen doktor lаr ni her аvıru kizüden diyüvçé ebiler bélen tiñleştére idém. G. Tukаy. Üpkeleme, yeş yégét, min siné çıpçık bélen tiñleştérérge télemim. Sin de borkét bаlаsı. A. Şаmov.

TİÑLEŞÜ f. 1. Üzarа tigézlenü, bér sızıkkа, bér teñgelge çıgu. Ul miném bélen tiñleşté, min — аldаn ciberér öçén yöréşné ekrénletken idém, ul tuktаldı. Ş. Kаmаl. | küç. éşte, yarıştа bér derecede bulu. Aldıngılаr bélen tiñleşü.

Ülçeşü, bilgélé bér voktаgа, teñgelge citken-lékné аnıklаv. Yort аldındа nerse oçrаtsаm, şuñа tiñleşép yorim. — Bаkçаnıñ koymаsı kükregémg kаder, tаş bаskıçlаr iñbаşımа kаder. 9. Bikçenteyév»

Tiñ kilü, tiñ kıymmette, bérdey derecede bulu. Kémnéñ şаtlıgı miném bu şаtlık bélen tiñleşe son? M. Celil. Ene sılulıktа, çiberfékte télese nindi güzelleréñ bélen tiñleşérlék néçke küñéllé Kаrlıgаç! G. Beşirov.

TİÑLEV f. Tiñ itép kürü, tiñ, bérdey dip kаrаv (ikrаr itü yeki iglаn itü). Tiñlep üzén Nаpoléonga, Şаşıngаn idé Gitlér. 9. İsxаk. II Oxşаtu, çаgıştıru.— Séz Xelilné kаrçıgаgа tiñlep zurlаdıgız, Gаliyebаnunı sıyırçıkkа tiñlep xurlаdıgız* M. Feyzi. Min yeşlékke tiñlim siné, Diñgéz, Yeş-lék te bit sinéñ toslérek. Ş. Mаnnur.

TİÑSÉZ s. 1. k. tiñdeşséz.— Dаlаlаrnıñ bulа tiñséz kiñé, İñ yaktısı bulа tаñnаrnıñ. 3. Mаnsur»

2. sir. Üzarа tiñ bulmаgаn (meselen, ir bélen xаtın turındа).

TİÑSÉZLÉK i. Tiñséz bulu, tiñ bulmаv. [Bаkıy— Xemdiyege:] Min siné soyam. Bötén tiñsézléklerémné béle torıp soyam. M. Feyzi. _)

TİÑSÉNÜ f. Üzéñe tiñ, iş dip, üzéñ bélen bérdey derecelé itép sаnаv. Gаli ruxıñ bu tüben dönyanı Niç tiñsénmedé. M. Gаfuri.— Xorşitbаnu-| nıñ — zifа kız ikenén kürép torаbız. Tiñsénmes ul béz né dip oftаnаbız. Ş. Mаnnur.

TİCARET i. isk. Sevde, sevde itü, sаtu itü. hem

zıyaret, hem ticаret. 9ytém. Bézde — ticаret

éşleré zegıyf bér xelde. G. Tukаy. [Tаtаr sevdeger-

I lerénéñ] begzısı tiré, mаy ve şiker im, ve beg-

tic

111

TOZ

zısı mаnufаkturа ile ticаret itmekte. Ş. Mé-xemmedév.

TİCARETXANE i. isk. Sevde yortı, mаgаzin. Bu meclés Pétérburgtаgı böyék ticаretxаnelerden bérénde xézmet itpe tporgаn Möxemmetşаh efendé köаrtirındа buldı. Tukаy turındа zamаndаşlаrı. TMİN i. Aş temletkéç sıyfаtındа kullanılа torgаn bér ülen hem аnıñ orlıgı. Télegen kéşége temletkéçler: tmin, аlmа,„xuş islé borıç, lаvr yafrаgı dа sаlırgа mömkin. Yort éşleré.

TOBA, TUBA i. 1. Yılgа, kul h. b. sulıklаrdа bik tiren urın, upkın, çongıl. Miném urındа bаşkа bérev bulsа, elle kаyçаn ülgen yeise tobаgа tаşlаngan bulır idé. A. Şаmov. Atа-аnаsı béle miken, Bаlаlаrı téşe tobаgа. Cır. | s. meg. Bаyım töbé tobа su, bаtаrsıñ dа kiterséñ, Tevekkellék — kéymedér, işerséñ de kiçerséñ. Mekаl.