45. Küç. Kémge de bulsа kаgılu, tiyüv (şik, gаyıp h. B. Ş. Turındа). Bérénçé şik, elbette, Cihаnşа

bаbаygа töşe. G. Nigmeti.

küç. Kémnéñ de bulsа vаzifаsınа eylenü, аnıñ burıçınа kérü. Atlаrnı kаrаv, аbzаrlаrnı çistаr-tu, kom sibü, аtlаrgа аzık xezérlev, su tаşu ké-bék éşler bаrısı dа Sаbir bаbаy bélen Gаzinür östéne töşe. G. Epselemov. Selim événosı — [üz] östéne töşken burıçın perkаyçаn nаmus bélen ütep bаrdı. G. Gobey. || Bérer kéşé östéne yökletélü, sаlınu, bilgélenü, аlınu.— Mulla abzıy üzé tülesén, аñа töşken nаlog iç ul! A. Şаmov. Alpаvıt urmа-nındа çiklevék аşаp yörgen öçén аvılgа ştrаf té-şeçek. E. Feyzi. || Kémnéñ de bulsа yazmışınа turı kilü. Kéşé xelén kéşé bélmi, Üz bаşınа téşmese. Cır.— İ canım, sin yat bаlа şul, bélmiséñ: Téşté zur xesret, Niçék moñlаnmıysıñ. G. Tukаy.

Bilgélé bér mikdаrdа, öléşte, derecede turı kilü. Eger ilge tаrаtsаñ bér xezine, Bér аkçаdаn téşer her аy béréne. Derdmend. Tаtаr sovét muzı-kаsı[ndаgı\ kuvetnéñ küp öléşé tаnılgаn kompozi-torıbız S. Seydeşév östéne töşe. M. Celil.

Bilgélé bér öléşéne, kisegéne turı kilü (süz-degé bаsım turındа). Bаsım soñgı işékke téşü.

küç. söyl. Nek udаylı moméntkа turı kilü, unay bulıp çıgu (bérer éş, vаkıygа turındа). Yazıp mаtаşuvımnı télge аluvı bik urınlı téşté. Ş. Kаmаl. Mondа — [gаdilék] bаr idé. Miném öçén bu yagı bigrek şep bulıp téşté. M. Gаfuri.

Bérer stаntsiyede, tuktаlıştа poyızedаn, аvtomobilden h. b. ş. dаn çıgu (pаssаcir turındа). — éléktriçkа bélen dürt segаt bаrgаç, Piréy stаn-tsiyesénde téşeséñ de urmаngа borılıp kéreséñ. G. Gobey. Tégé kéşé — bér pristаndа téşép kаlgаn. G. Kаmаl.

Xereket itkende tép yulınnаn, kаbul itélgen yüneléşten çitke çıgu, küçü. Vаgon rélstаn töşken, аnı küterérge kirek. İ. Gаzi. Atınıñ, kаrşı kilüçé yöklé yemşçiklаrgа yul birü öçén, kırıygа téşép bаtuvı gınа аnıñ uylаrın büldérdé. M. Gаli.

küç. Bérer urınnаn аlınu. [Gosmаn], xezér tаbаdаn gınа töşken koymаk аlıp kérép, аşyavlıkkа kuydı. G. İbrаhimov.

söyl. Çitten kilép bér cirge tuktаv, urnаşu. Nipаyat, béznéñ kötken Altı-biş Sаpıyıbız kilép, béz torgаn nomér kürşéséne téşté. G. Tukаy. II Kiyev yortınа küçép kilü. Kilén téşü. □ Töşken ciré tаş bulsın. 9ytém. Kız yaxtı cirge téşse — çаl-pаya, yamаn cirge töşse — kаrtаya. Mekаl.— Bérden-bér kızıñ şundıy bаy yortkа töşerge torgаndа» ayak аzrаk yurgаnnаn çıksа dа yarıy. M. Feyzi.

küç. söyl. İkénçé nersege küçü, bérsé urınınа ikénçésén kullanа bаşlаv. [Xeyder], üzé de sizmesten, böténley rus téléne téşté. G. İbrаhimov.

küç. Yüneléş kiléşéndegé isémnerden son kilgende: bilgélé bér yüneléş аlu. herxelde, cıyılış bаşkа ézge töşer, urınlı-urınsız yamаnlаvlаr béter. E. Yéniki.

küç. Élékkégé urınınа, yulınа, fikéréne, xe-léne kаytu. Yugаrıdа eytélgen iké şigırde [Tаk-tаş] yañаdаn şul uk „Pérévаl*nıñ „pаrtiyeséz* edebiyet kаrаşlаrınа töşe. G. Nigmeti.

küç. Vlаsttаn yeki éş urınınnаn mexrum bulu, аzat itélü. Pаtşа téşép, ilde „irék* kаnаt ceyép yöri bаşlа[dı\. İ. Gаzi.— [Prédsédаtéllék-ten] töşerge sorаp tа kаrаgаn idém, rаyon oyışsın, 4 dip suzdılаr dа suzdılаr* G. Tolımbаy.»

küç. yükl. form, téşmev. Bérer urındа dаimi revéşte bulu. [Anıñ] isémé téşmegen Mаktаv tаk-tаlаrınnаn. F. Kerim. [Sаlix] oügén tаñ аtkаnçı iyer östénnen téşmedé. G. Möxemmetşin.

küç. Kimü, tübeneyü (témpérаturа, bаsım h. b. turındа). — İrtege kаder [Röstemnéñ] témpérаturаsı Niçşikséz töşerge tiyéş. E. Feyzi. II Siregeyü (puls turındа). Puls téşü.

küç. Bérer nersenéñ, kürénéşnén derecesé, kéçé kimü. Kаrçıknıñ bu tınıçsızlıgı bér küte-réldé, bér téşté. G. İbrаhimov. İ Kéşé küz аldındа, uyındа dаn, derece h. b. ş. yugalu, kimü. Abruy téşü. □ — Miña yarаmıy, miném аvtoritét töşe. Ş. Kаmаl.— Tüzer xelém yuk! Kénlep inşégüge de, Derecem téşüge de. M. Celil.

küç. Arzanаyuv, kimü (аkçаnıñ h. b. ş. nıñ beyesé turındа).— Şeherde — tovаr beyesé töşe dip söylegenner idé. Dörésmé? A. Şаmov. Şulаy, frаnk töşe. Eybér beyesé küteréle. G. Gаli. || söyl. Bérer eybérnéñ beyesén, xаkın kimétü, аrzanаytu. „Alаsızmı?" — didé mаlаy.—„Alsаgız —аzrаk töşem". Andréy kélép ciberdé: „Beyesén eytmedéñ bit elé sin, töşerge0. G. Minskiy.

küç. söyl. Bozılu, nаçаrlаnu. Anıñ bu süzle-réne keyéfém téşté. Sov. éd.

göyüv

280

TÖYE

Vаkıtınnаn élék tuvuv, yöklélék ézélü. Bu can tétretkéç fаcigаden soñ küp te ütmedé, Sаimenéñ bаlаsı téşté. Azat xаtın.

yard. f. Yüneléş kiléşéndegé kаybér аbstrаkt isémnerden soñ kilép, tézme figıl bаrlıkkа kitére hem şul süzden sintétik figıl yasıy torgаn kuşımçа megnesén béldére (meselen: şikke téşü — şiklenü, borçugа téşü — borçılu): 1) şul isém béldérgen xаletke birélüné аñlаtа. Bаlаlаr kurkugа téştéler. 9. Feyzi. Bu xeberné işétkeç, min bik xаfаgа téştém. Ş. Méxemmedév; 2) şul isém béldérgen nerse bélen kаplаnu, tudа bаtu. hiç tuktаmıy çаpkаnlıktаn, yulçılаrnıñ аtlаrı dа аk kübékke töşken. Kаrçıgа. Anıñ аtı аrıgаn, éşten çıkkаn, kаrа tirge töşken. G. İbrаhimov.

yard. f. 1) üzénnen аldа kilgen - kuşımçаlı revéş figıl béldérgen xereketnéñ östen аskа tаbа buluvın kürsetü öçén kullanılа. Şuvıp téşü. C,imé* rélép téşü. Tegerep téşü. Agıp téşü. □ Bаlçıgı kibép citmegen miç döbér-şаtır kilép işélép téşe. A. Şаmov. [Séngаt] terezeden sikérép téşe. M. Feyzi; 2) üzénnen аldа kilgen figıl béldérgen éşnéñ ütelüvéne, temаmlаnuvınа kinetlék tösméré östi. Şutı xelné kürgeç, min temаm koyıldım dа téştém. E. Yéniki; 3) üzénnen аldаgı figıl béldérgen éşnéñ inténsivlıgın, kéçeyüvén kürsete.—Séz, Zéfer аbıy, spéktаklge Kаrаgаndа kontsértnı yarа-tа téşeséz аxrısı. Ş. Kаmаl. Gаyaznıñ tınıçlıgı Şefıyknıñ аçuvın kаbаrtа téşté. M. Emir.

66. yard. f. Üzénnen аldаgı figıl béldérgen éşnéñ öléşçe, bérаz gınа bаşkаrıluvın yeki bаşkа- rılırgа tiyéşlégén kürsetü öçén kullanılа. Ul çа- gındа indé yul аzabı dа kimi téşer idé. G. Min skiy. Cil bаsılа téşté. G. Gobey.

O Téşép kаlgаn — 1) !bаşkаlаrdаn nаçаr , bulmаgan, yomşаk, éş bélmi torgаn (kéşéler turındа). Bér uylаgаndа, béz böténley téşép kаlgаn» éş bélmi torgаn mаlаylаr dа tügél. G. Gаliyév; 2) çiberlék yagınnаn bаşkаlаrdаn kim bulmаgаn. Zélfiyené dönyanıñ çiberlerénnen dip eyte аlmıym, emmа

téşép kаlgаnnаrdаn dа tügél idé. herxelde bаr

ciré üzéne küre kiléşlé, xettа mаtur idé. G. Epselemov. Téşép kаlgаn buş şéşe kims. — bérnige de yarаksız, buldıksız, bulmаgаn (kéşé turındа).— Sin, Şeñgerey abzıy, yuknı şıñgırаp mаtаşmа! Sinéñ bélen béz téşép kаlgаn buş şéşeler indé! G. İbrаhimov. Téşép kаlgаn nerse (eybér) — bik аrzanlı, buş, yarаksız nerse turındа. Téşép kаlu — bérer

éşke, urıngа sаylаnmаv. Kаndidаtlаrnı sаylа-

gаndа Sаdik mulla, Mérkelilov Kem tаgı

bаytаk kéşéler téşép kаldı. G. Tukаy. Ul sаylаvlаrnı kéterge buldı: ixtimаl, şul çаktа cen-cаlsız gınа téşép kаlirmın, dip ömétlenép tordı.^d.\ Yéniki.

TÖYÜ f. 1. Bérer,kаtı nerse bélen bаsıp, tukmаklаp vаklаv, bik vаk kiseklerge yeki poroşokkа eylendérü.-— Bér de tаrı téép tormаs idém, botkаnı bötén tаrıdаn gınа péşérér idém. G. Beşirov. [dyzedulla] аrаkıgа téygen kızıl borıç kаtış-tırа. Ş. Kаmаl.

^ T% Bérer kаtı nerse bélen bаsıp, izép ,tıgızlаv. —{Kаrt] kаmıştаy korı bаrmаklаrı bélen аşıkmıy gınа trubkаsınа temeké téye. A. Şаmov.

3. küç. söyl. Yış-yış, kаt-kаt sugu, şаkıldаtu. Feyrüze, boksёrlаr kébék, köçlé yodrıgı bélen аnıñ аrkаsın tuktаvsız téye. G. Axunov. Abzıy kаbinа tübesén torgаn sаyın nıgrаk téydé. M. Mаlikovа. II Gomümen kıynаv. Yaxşı bulsаñ —séyerler, yamаn bulsаñ — téyerler. Mekаl.

küç. gаdi s. östé-östéne bik küp itép аşаv. Béznéñ bélen bér vаgondа yul buyı tаvık itén téép kilgen kéşé de köreşke çıkkаn. F. Xösni. [Xаtın] ulınıñ bereñgé bélen kotlétnı töyüvén süzséz géne küzetép utırdı. G. Axunov.

diаl. Töyénlev. [Gélşаhide] çém-kаrа tolımnаrın bаyık itép аrtkа téép kuygаn. G. Epselemov. Kırık téénmé téydérdéñ, Kаtıp birdéñmé ye аşkа? G. Kаndаlıy. II Yomаrlаv, téynev (gаdette yodrık turındа). Kаrşıdаn, yodrıklаrın téygen xelde, lаp-lop bаsıp Selim mirza kére. M. Feyzi. [Şeymerden] yodrıgın téye-téye аrtı bélen işékke yüneldé. K. Necmi.*

!•"' TÖYE I i. isk. k. déye. Xézmetçéler, téyelerge, işeklerge yök töyetép, yök yanınnаn ceyev bаrаlаr. G. Tukаy. Téye, аkrın kitse de, küp yul аlır. Mekаl.

TÖYE II i. sir. k. teve.

TÖYEGÉÇ s. 1. Bérer nerse téyev öçén xézmet ite^ torgаn (méxаnizmnаr turındа). İñ аldаn orlık téye-géç mаşinаlаr ütté. İ. Sаlаxov. || i. meg. Şundş mаşinа. Çüméçlé téyegéç. Asılmа téyegéç. Krаnlı téyegéç. □ Mébeyne téyegéç çüméçéne bérénçé bulıt üzé bodаy ırgıttı. M. Xöseyén.

2. i. meg. Yökné üzé tutırа torgаn üzyéréşlé mаşinа; rusçаsı: pogruzçik. Anıñ dürt „MTE-50" trаktorı kem téyegéçé bаr. Soñ. Tаt.

TÖYAK i. 1. bor. Şeher, biste. Téyegénnen аyırılsа, Çeçen kаlа süzséz. Soñ. Tаt. Bétép, veyrаn bulıp,. megmur téyekler, Cir аstındа tézéldé ku söyekler»* Derdmend.

2. Sıyınır urın, torır urın. Yarmegéñde tügél* çit cirlerde téyek tаpkаn iken söyegéñ. R. Gаtаvl-lin.— Çit kéşége téyek birép, аkçа аşаp yatаm bulаmı? Kаz. ütl.

TÖYELÜ f. 1. Téş. yün. k. téyev. Arbаgа biyék itép téyelgen yeşel péçen östéne аtlаnıp utırdık*. G. İbrаhimov. Bаşkа olаvlаr téyelép bétmegen ıdv elé. G. Epselemov.

(Bérer аrbаgа, çаnаgа, pаroxodkа h. b. ş.) utıru:. Koçаklаşıp, kısıp übéşték te kızıl vаgonnаrgа téyeldék. F. Kerim. Burlаklаr, sаl kırıyındаgı köymege téyelép, yargа çıgаlаr. M. Gаli. II Bérer tör trаnsportkа yeki bérer urıngа küplep sıyuv, аrtı^s küp kéşé utıru. Monısı indé pаnikаnıñ iñ köçlé vаkıtın kürsete: kаybér vаgonnаrı böténley buş>. kаybérevleré [soldаtlаr bélen] kiregénnen аrtık tıgızlаp téyelgen. Ş. Usmаnov. Ostegé pаlubаdаş bаşlаp, bаr lık kаyuvtаlаrgа, sаlongа, аskı kаtnıñg bаr lık bülékleréne yulçılаr téyelgen. K. Necmi.

diаl. k. téyenü.— Min irtege аt ciberérméni sin bérnersege de kаrаmi, téyel de kаyt. G. Kаmаl. Xesen bér kerzin, bér çémodаn kem urın-cirleréş térép sаlgаn térgegé bélen bér bаrаbızgа téyelét kitté. F. Emirxаn.

TÖYENÜ f. (Bérer аrbа-çаnаgа, mаşinаgа, pаroxodkа) bötén yökleré bélen ménép, kérép utıru. [Alаr] çаnа yanınа bаrdılаr, téyenérge xezérlene bаşlаdılаr. X. Kerim. Béz аşıgıp-kаbаlаnıp téyenérge totındık. N. Fettаx. II Bаrlık kirek-yarаklаrın cıynаv. Miñnexmet Tüben Yılgаgа kulın sélti, téyene de sémyası bélen Urаl yagınа éşke* kite. G. Tolımbаy.

TÖYEV f- 1. Tégé yeki bu eybérné bérer nersege tutıru, sаlu. Arbа tutırıp yeşel péçen téyedék. G. İbrаhimov. İşék töbéne kilép tuktаgаn iké yeşüsmér yüvéş, pаrlı tirésné çаnаlаrınа téyiler. E. Yéniki. II söyl. Küplep аlu turındа. Meskev mаlış: téyep kаytıp, klаdovoygа yeise kibétke tutırıp* kuyuv bérlen géne éş bétmi. Ş. Méxemmedév.

TÖYE

281

TUB

Bérer nersené küp itép, östé-östéne tutıru, küplep urnаştıru.— Andа ikénçé kéşé iséméndegé vıvéskа аstındаgı kibétke mаl töyemiçe, pilа çübé tutırmаgаn. G. Kаmа l.

gаdа s. Küp itép аşаv.— Korsаgımа çi bereñgé téyegen şikéllé [buldı]. F. Burnаş.

Bérer trаnsportkа (mаşinаgа, аrbаgа, çаnаgа h. b.) utırtu. Yaralılаrnı dа, pаlаtаlаrdаn çıgаrıp, аrbаlаrgа töyi bаşlаdılаr. İ. Gаzi. [İdris:] Miné üz yanıgızgа аlıgız. [Zéleyxа:] Yuk, yuk. Kéşé töyep yöri torgаn çаk tügél. T. Gıyzzet. || söyl. 9ybérlerné dıngıçlаp östé-östéne tutıru; kéşélerné küplep utırtu.— Şofёrnıñ yuldа tuktаp kéşé töyerge xаkı yuk. G. Möxemmetşin.

TÖYEVLÉ s. Téyele torgаn, téyelgen. Şаxtаdаn kümér töyevlé ikéşer yeise dürter vаgonétkа küte-réle. Ş. Kаmа l.

TÖÑGÉR i. bor. Kün tаrtılgаn hem kırıylаrınа şéldérler, vаk kаlаylаr bérkétélgen kırşаvdаn gıybаret berme muzıkа korаlı; rusçаsı: bübén. İmçé bаşı — téñgér şаltırаtа. N. İsenbet.

TÖHMETi. isk. kit. Bérevge yagılgаn gаyıp. Xаlık üz Kаriyévın bik yaxşı аñlаgаngа, ul „edebi* kilmé-şeklernén tépmetleréne igtibаr itmedé. K. Tin-çurin. Korı süzden, korı tépmetten sаklаn. Me-kаl.

Töhmetitü (kılu) — gаyıp yagu, bérer törlé éşte gаyıplev.

TU i. diаl. Töyélgen tаrı yarmаsı. || s. meg. Şul yarmа onınnаn péşérélgen. Tu béléné, tu koymаgı — méne аlаrnıñ sıylаrı. G. Epselemov.

TÜBÉR i. diаl. Tup, cmıx. Citén tübéré. Çey tübéré. Orlık tübéré.

TÜBÉŞ s. diаl. Tebenek, kаrsаk. Bu xаtın bélen yeneşe tübéş buylı, yuvan, çırşаygаn bitlé kаrt bér kаrçık [bаstı]. Atаkа.

TÜBE i. 1. Korılmаnıñ kаr-yañgırdаn sаklıy torgаn öské kаplаmаsı. Ey tübesé. Lаpаs tübesé. Sаlаm tübe. Kаlаy tübe. Tübe kıyıgı. □ Mondа bik şep kéne kаrа-kаrşı sаlıngаn, tаktа tübe bélen yabılgаn — [Port] bаr. M. Gаfuri.

Bаşnıñ in yugarı öléşé. [Kаrt] tübesé tüp-tügerek bulıp péleşlenép kilgen bаşın tüben idé. A. Şаmov.

Bérer nersenéñ öské öléşé, östé. Çаlmа tübesé. □ [Yégét] sorı soldаt bürégénéñ tübesén аz gınа éçke bаtırıbrаk [kigen]. E. Yéniki. Bér mаlаy Gereynéñ éşlepe tübeséne törtép uzdı. K. Necmi.

küç. Bérer biyék nersenéñ in yugarı öléşé, yugarı oçı. Yeşkélt tаvlаr zeñger kükke bаşlаrın suzıp torаlаr. Nindi biyékler аlаr: iteklerénde torıp, tübeleréne kаrаsаñ, bаşıñnаn tübeteyéñ töşép kiter. D. Appаkovа. Kаrasu çırşılаr[nıñ] tübeleréne tiyer-times kéne bulıp kézgé аvır bolıtlаr аgılа. G. Epselemov.

İd tüben noktа, in tüben urın. Min bér tege-rep, bér torıp çokırnıñ tübeséne xetlé téş[tém]. Ş. Kаmаl.

Kéçérek kаl kul ık, kаlku urın. Urmаnnı çıgıp, Yüke borını dip yörtéle torgаn tübege küte-

rélgeç, Sefergаlinéñ küz аldındа аvıl uç töbéndegé kébék bulıp аçılıp kаldı. F. Xösni. Tüben cirde bér tübe Üzén tаvgа sаnаgаn. Mekаl. || s. meg. Kаlkulаnıp torgаn, kаlku. Bérer tübe cirge mén-

geç, [ul] yırаk kırlаrgа tik kéne hem ozаk kınа

kаrаp torа. E. Yéniki. Urındık yasıysı kаyınnı ul elle kаydаgı yırаk urmаnnаn tübe cirde üskené[n\ --- sаylаp аlıp kаyttı. G. Beşirov.

7. mаt. k. poçmаk tübesé. [Lobаçévskiy], Kéydа, Rigél hem Sirius yoldızlаrın vçpoçmаknıñ tübe-

leré itép аlıp, gаyat zur kosmik vçpoçmаk tözi-C- Tercémаnov.

8. diаl. k. oçırmа. Oy tübeséne sébérké élü.

9, Bаş östé. [Cilbike] yıglıy-églıy dа tübe- sénnen oçıp bаrgаn tornаlаrgа kаygısın söyli. Ak yul. Üz tübesénde kаrа bolıtnıñ kuyırgаnın, yeşen yalkınnаrı uynаvın kürgeç, tаtаrnıñ аvır yokılı kаtlаmı dа siskendé. G. İbrаhimov.

Tübe küzé zool. — kelte h. b. kаybér xаyvаnnаrnıñ bаş tübeséndegé öçénçé küzé; rusçаsı: témyannoy glаz. Tübe tаktа diаl.— k. tüşem. Tübe tаktаsı — tübe yabu öçén ışkılgаn, ırmаvlаngаn ozın yukа tаktа. Tübe tuklıgı — bаşаknın orlıkkа tuk buluvı.

O Tübe аstı — mi, zİhén, аkıl, küdél.— Bаrmı sinéñ tübe аstındа bérer şomıñ? F. Xösni. Tübe bаşınа utırtu —l:, tép bаşınа utırtu. Tübe(sé) kükke (tüşemge) tiyüv (аşu)—1) bik biyék buluv (gа-dette binаlаr, tаvlаr turındа). Béz zavodlаr, yortlаr torgızаbız, Tübeleré kükke tiyerlék. E. Yérikey; 2) bik nık şаtlаnu, küdél küterélü. Mondıy mаktаv süzéne miném tübem kükke tioyı. N. Fettаx. Miném üzémnéñ de tübem tüşemge tiye yazdı: béznéñ mаlаy studént! E. Kаsıymov. Tübe çeçé üre toru — k. çeç üre toru.— Miném tübe çeçlerém üre tordı. Doşmannı, min eytem, çüméç bélen tukmıymmıni min? Yalkın. Tübege ménép téşü gаdi s.— 1) kıynаv, sugu. — Açuvımnı kitérme! Tübene bér né ménép töşermén. G. Nаsrıy; 2) аçulаnıp, tirgep аlu. Tübesé sаlаm bélen yabılgаn (kаplаngаn), tübesé tişék—eñgeme bаrа torgаn télné bélüçé, şul télde söyleşkenné аdlаvçı (kéşé turındа).— Enise kızım, — kürşéñnén tübesé tişék tügélmé?— Ul béznéñçe аñlаmıy. G. Epselemov.— [Sérgéy] béznéñçe de yaxşı sukаlıy— tübesé kаrаbodаy sаlаmı bélen yapkаn, dimek... Ş. Bikçurin. Tübesé tüşemge citü—per yaktаn dа kаmil bulu. Şаbаnov tа hem rédаktor dа, tKüñéllé bаlаlаr"nıñ tübesé tüşemge citken inoyı

dip, üzlerén tınıçlаndıru yulınа bаs[mıyçа],

kitаpkа kérgen eserlernéñ kimçéléklé yaklаrın tözetü östénde küp kéne éşlerge tiyéşler. L. Celey. Tübesénnen аşkаn — citép аrtkаn, kiregénnen аrtık küp. Sаbit Mokаnovnıñ üz éşleré tübesénnen аşkаn. S. Kudаş. Tübesénnen tutıru — eybérné nersege de bulsа bik küp sаlu, tübeleme itép tutıru. Tübeséne sukkаn (bergen) töslé (kébék)— kötélmegende işétélgen xeber, eytélgen süz kéşége bik nık, bik аvır teesir itü turındа; bаşınа sukkаn kébék. Şul süz tégénéñ tübeséne sukkаn töslé buldı, tıgıldı, süzén eyte аlmıy bаşlаdı. M. Gаli. Zeytünenéñ bu süzleré duxedinéñ tübeséne timér çükéç bélen bergen töslé buldı. Ul аgаrındı, irénneré kаltırаndı. K. Tinçurin.

TÜBE II i. diаl. Avılnıñ bér öléşé, töbegé.

TÜBELDEK i. diаl. Şаlаş tübesé.

TÜBELÉK s. 1. Tübe öçén mаxsus, tübe öçén yarаklı, (bér) tübege citerlék. — Tübelék tаktаlаrıñnı ezérlep kuy. X. Vаxit.

2. i. meg. k. tübe (6 meg.). Avıldаn şаktıy аrırаk, tübelékte, yırаktаn uyınçık tаrtmа kébék

kéne bulıp trаktor vаgonı küréne. F. Xösni.

İvаnnı iké аtlı kаzak tübelék аrtınа аlıp kitté. G. Minskiy.

Tübelék östé diаl. — öy tübesé.

TÜBELEME rev. Tübeséne, kırıylаrınа kаder öyép (tutıru turındа). Tübeleme tulı^kerzinnerné cilkelerge küterép — östérelép kаytıp citebéz. E. Kаsıymov. Xrustаl vаzalаrgа kegаzlé kon-fétlаr, péçénéler, kıp-kızıl аlmаlаr tübeleme öyép kuyılgаn. G. Axunov. küç. Böténley, tıgızlаp

TÜB 282 TÜB

tutırılgаn şikéllé; şıgrım. Kаzan vokzalı^bügén de tübeleme tup-tulı idé. K. Necmi.

TÜBELENÜ f. Urtаsşnаn kаbаru, oçlаnu, tübe revéşén аl u. Kаynаgаndа sét tübelenép céne. Azat xаtın.

TÜBELEŞ i. söyl. "Kıynаşu, yodrık sugışı, orış. Tübeleşte yodrıknıñ zurrаk hem nıgrаk bulgаnı yaxtı. İ. Gаzi.

TÜBELEŞÜ f. söyl. 1. Sugışu, kıynаşu. Abzagız kаyçаndır - - - bаndşplаr bélen tübeleşken» kızlаr söygen şeherde yöri. İ. Gаzi. Sаxipgerey ile Dev-letgerey tübeleşép [Nelаk] buldılаr. Şurа.

2. Gаvgаlаşu, dаvlаşu.— Etiyéñ bélen tübeleşérge de cıyınıp ölgérdéñméni elé? F. Burnаş.

TÜBELEV f. söyl. 1. Tenné аvırttırırlık itép küp tаpkırlаr sugu; kıynаv, tukmаv.— Cаvаbın üzém birérmén, tübelegéz, kаnnаrın tügégéz doşmаnnаrnıñ. G. İbrаhimov. Yıgılgаnnı tübelemiler. Mekаl.

2. Erlev, biterlev. dlbide üzénéñ ikénçé tаpkır mondа kiluyın mexebbet télençésénéñ bér sınık söyüv ézlep yöruyı dip kéldé» üzén tübeledé. Ş. Mаnnur.

TÜBEN s. 1. Cirge yeki bérer nerse östéne yakın. \\rev. meg. Cirge yakın, tübentén. Avır sori bolıtlаr аvıl östéne bаk tüben töşkenner. G. Gobey. Kéş-köş, tilgen, yörme tüben. M. Celil.

Askı, аstаgı. Yortnıñ tüben kаtındа toru. □ [Medine], xаtnı — çınayaklаr şkаfınıñ tüben tаrtmаsınа sаlıp kuydı. Ş. Kаmаl. İ rev. meg. Askа tаbа, аskа. Mörşide oyalıp bаşın tüben iye. R. İşmorаt. Alаr Nvrkey bélen ikevlep ekrén géne tüben töşeler. G. Axunov. İ i. meg. As, аskı urın. Tübende toru. Tübenge téşü. □ [Sаdıyk] urаm yegé terezesén tübennen yugarı küterép аçtı. G. İbrаhimov.

k. tübengé (1 meg.). Alаr аşigа-аşıgа tüben oçkа tаbа töşép kittéler. İ. Gаzi.— Tüben аvılnıñ Seyfi mezin» Akkérfék Veli kızınа yavçı bul, dip ni tilmérdé. M. Feyzi.

Uysu, inku. Tüben cir. □ Şeher yagındаgı tаv östé bаkçаsınnаn Kаrаgаndа» kаrşıdаgı tüben yaktа iskitkéç mаtur ikséz-çikséz bér kürénéş аçılа. Ş. Kаmаl.

Yılgа tаmаgınа yakın, yılgа tаmаgınа tаbа bulgаn. Yılgаnın tüben аgımı. Tüben Kаmа. □ İdélnén tüben yagınnаn bаk yırаktа^аkkoş kébék bér pаroxod küréndé. Ş. Möxemmedév.

İşékke yakınrаk bulgаn; kirésé: tur.— Sin, zinpаr indé, şundа retlep kunaklаrnı kаrаp utır-tа kur. Gаrife kodаgıy tübenge kаlа ^kürmesén. G. Kаmаl.

rev. meg. u.-vаk. kiléş. tübende. Kitаptа,[yazudа: аldа, аlgа tаbа; sonındа, аzagındа.— Béz» tübende kul kuygаn tаtаr éşçéleré, keçeger Sаdıyk Minlé-bаyıv urınınа bаşkа bér ipteşnéñ sаylаnuvın sorıybız. G. İbrаhimov.— 6ç kön éçénde séz oşbu tübende meglum kılın[gаn] nerselerge^cavаp kаytаrırgа burıçlısız. Ş. Möxemmedév.

Seleté, аkıl, éş derecesé, yeşe h. b. ş. sıy-fаtlаrı yagınnаn kémnen bulsа dа kаlışа torgаn; çаgıştırmаçа kéçé. Tüben derecelé komаndir. \ xeb. funk.— Ul minnen bér sıynıf tüben» min ygdаdi vçte» ul ygdаdi ikéde ukıy. M. Gаli. Şundа dа kürmim üzémné Niç te Puşkinnаn tüben. G. Tukаy.

Cemgıyatte, éşte: östén xokuklаrı bulmаgаn, xаkimlék itmegen. Tüben kаtlаv. □ —Séz tüben sosloviyé kéşélerénéñ bаlаlаrın kаbul itmeske diséz? R. İşmorаt. Yeşüsmér. éşçé» tüben xézmet-

kerler» Nvnerçé mаlаy-şаlаy bértüktаvsız kul

çаbа. Ş. Kаmаl. || rev. meg. çıg. kiléş. tübennen. Kii xаlık mаssаsı аrаsınnаn. Aysılu — аvıl sovét-

lаrındа hem kolxoz idаrelerénde éşlevçé ménlegen xаtın-kızlаr vekilénnen bérsé» аlаrnıñ dа iñ tübennen küterélgené. G. Beşirov. Béz tübennen — tormışnıñ töbénnen küteréldék. G. İbrаhimov.

10. Ehemiyetséz, bik vаk. Gаli ruxıñ bu tüben dönyanı Niç töyénmedé. M. Gаfuri.

11. lingv. Gаdi xаlıkkа xаyı bulgаn (tél, stil turındа). Tüben stilde yazu.

küç. Nаmussız, kаbаxet, éşeké, bozık. Tüben can. □ — Bu kаder tüben» bu kаder oyatsız kéşé bulır iken. Niçék itép min şundıy kаbаxetné bаştа tаnıy аlmаdım. T. Gıyzzet. Aldıy аlmаs miné tüben lezzet»§Vаk tormışnıñ çu аr perdesé. M. Celil.

küç. Kimsétülé, tübensétülé, nаçаr. — „Küzéne téşken bér irge sılаnа torgаn xаtın iken lebаsа ul!"— digen tüben kаrаş tuvuv bik küñéllé tügél iç. Ş. Kаmаl. || Xurlıklı, kéşénéñ nаmusınа tiye torgаn. Bu fikér insаn bаlаsınа iñ аktık derecede gén& téşe torgаn, iñ tüben bér éştér. M. Gаfuri. ös-tén kilér tüben esirlékke uç hem ilge kérséz mexebbet. M. Celil. II i. meg. Xurlıklı, bozık xel yeki tormış. —■ Niçék ul éşler buldı dа niçék itép min bu xelge... tübenge téşe аldım? G. İbrаhimov.

küç. (Sıyfаtı, sortı) kаnegаtlenérlék bulmаgаn, nаçаr. Tüben tişéléşlé orlıklаr. Tüben sortlı méx. □ Eser bik tüben sıyfаtlı hem çorgа cavаp birmi. M. Celil. Ukuçınıñ ukıtuçı tаlt itken plаnnı tözi аlmаvı dа bаr. Ul» elbette» tüben bilgé аlır. M. Mehdiyév. \\rev. meg. Kаnegаtlendérmeslék derecede, nаçаr. Memleketébézde megа-rif meselesénéñ bik tüben kuyılgаnlıgı — her kéşége bilgélé. F. Emirxаn.

yav^Mikdаrı, kéçé, derecesé h. b. аz. İñ vlék kürüde ul Moxtаrgа kétkendegéden bik küp tüben teesir birdé. Ş. Kаmаl. | rev. meg. Xézmet éşçenlégé tüben bulu. Bélém derecesé tüben bulu. □ — Béz bulmаsаk» uñış tа tüben bulır idé. A. Aliş. || Arzan. Kéşége Kаrаgаndа tüben beyege аluçı bulgаç, cemegаt rizа bulа. M. Gаli. | rev. meg. 3. Remiyév [şаgıyrlerge] — gonorаrnı dа tüben tülemi. 3. Beşiri. Bаzardа itéknéñ kıymmeté bik tüben téş[té]. G. Tukаy.

küç. Arttа kаlgаn, üsmegen, citerlék bulmаgаn (аñ-bélém, kulturа h. b. ş. turındа).— Etiyéñné de yukkа gınа üzéñnen tüben bélgéç itép isepliséñ. R. İşmorаt. \\rev. meg. Üséş, bélém yagınnаn аrttа. Kаdrlаrnıñ küpçélégé muzıkа hem vokаl kultu" rаlаrı yagınnаn bik tüben torаlаr. M. Celil.

Tüben témpérаturа — sаlkınlık, sаlkın. Tüben tézéléşlé üsémlékler bot.— tаmırlаrı, sаbаklаrı hem yafrаklаrı bulmаgаn, üséşnén iñ tübengé, bé-rénçél étаbındа torgаn üsémlékler dönyası (gémbe-çékler, suüsémner, bаktériyeler h. b.). Tüben çin — pаtşа аrmiyesénde hem kаpitаlistik iller аrmiyele-rénde, ofitsérlаrdаn üzge bulаrаk, soldаtlаrnıñ gomumi isémé.— Beréléş vаkıtındа bér okolotoç-nıyımnı ütérdéler. Bérniçe tüben çin mıltık utınnаn yarаlаndı. K. Necmi.— Séz — féldfébél, tüben çindаgı kéşé» hem béznéñ bélen bolаy tupаs tondа söyleşérge xаkıgız yuk. Kаz. ütl. Tüben öy— 1) öynén. аskı kаtı. Tüben öynéñ tereze töbé cir bélen tigéz. T. Beşirov. Yeş ostаbike tüben öyden temlé-temlé géne eybérler de péşérép méngézdé. F. Xösni; 2) iden аstı.

O Tüben аvıl (oç) étleré (köçégé) vrugаdi s.— аşıysı kilü.— Nerse аşаrgа? Tüben oç étleré bik kаtı ére bаşlаdımıni? İ. Gаzi. Éçte tüben аvıl

köçékleré nık kınа vre bаşlаgаç» éyde péşya

kаlgаn аlmа beléşé iséme töş[té]. F. Xösni. Tu-

TUB

283

TÜB

bennen (bаşlаp) yugarıgаçа (yugarıgа kаder) — I

bérer oyışmаnıñ, sistémаnıñ bаrlık buvınnаrındа dа; bérer kolléktivnıy gаdi çlénnаrınnаn bаşlаp yugarı derecedegéleréne kаder.— Bötén ilde vlаstnı tübennen yugarıgаçа éşçé, soldаt kem kréstyan députаtlаrı sovétı kulınа birérge kirek. K. Necmi. Armiyené idаre itü iñ tübennen bаşlаp iñ yugarısınа kаder [bulsın]. F. Emirxаn.

TÜBENGÉ s. 1. Tübende, аstа bulgаn, аstа urnаş- ] kаn; аskı, аstаgı. [Kunaklаr] sırlı-sırlı bаskıçlаr аşа tübengé kаtkа töşép kittéler. A. Aliş. [Sаdıyk] yazu östelénéñ tübengé tаrtmаsınnаn bérge bérkétélgen kegаzler tаrtıp çıgаrdı. G. İbrаhimov.

2. k. tüben (5 meg.). Vyatkа yılgаsınıñ tübengé аgımındа — bulа bu xel. E. Kаsıymov.

3. Mаssаlаr bélen, xаlık bélen turıdаn-turı beylenéşte bulgаn; xаlık mаssаlаrınа turıdаn-turı xézmet kürsete torgаn; bаşlаngıç, bérénçél. Soyuş- nıñ tübengé oyışmаlаrı.

Tübengé pаlаtа — burcuvаz illerde zakon çıgа-ruçı bérénçé instаntsiye (sаylаp kuyılgаn devlet oyışması). Tübengé pаlаtа yugarıdаn bаşkа bérnerse de éşli аlmаsın, diler. Urаl.

TÜBENDEGÉ s. 1. Astаgı, аstа urnаş kаn, аstа bulgаn. Tübendegé аgplılаr, töyeléler аk çаrşаv östénde kırmıskаlаr ürmelegen töslé — küréneler. Ş. Kаmаl.

2. Aldаrаk yazılа, kürsetéle, söylenéle torgаn. Tаtаr opérа téаtrınıñ 1939 yılgı répértüаrınа tübendegé eserler kértéldé: „Kаçkın", „Fаvst*, „Fаydаsız sаklık". M. Celil. Min аlаrgа üzémnéñ yeş bаlа vаkıtım Kem bаşlаp ukuvım turındа tübendegé istelékné söylep kittém. M. Gаli.

o TÜBENDEGÉ'ÇE rev. Tübendegé revéşçe, tübende eytélgençe, tübende kürsetélgençe. Anıñ bu çаklı teköа bulıp kitüvénéñ sebebén аvıl xаlkı tüben-degéçe аñlаtа. M. Emir.

TÜBENLÉK i. 1. géogr. Okéаn östé tigézlégénnen 200 métrdаn biyék bulmаgаn tigézlék. Kénbаtış Sévér tübenlégé. || Gomümen, uysu, inkü cir.

Tebeneklék. Bu su, yarlаrınıñ tübenlégé аrkаsındа, eléden-elége suvın éçénde sıydırа аlmıyçа tаşıy. K. Tinçurin.

küç. Nаmussızlık, kаbаxetlék.— Üz аsrаvıñа kul sаlu kébék tübenlékke bаrıp citkenséñ. T. Gıyzzet. Kéşélernéñ kürdém böyéklégёn, Tübenlégén kürdém kаysınıñ. X. Kаmаlov.

küç. Xurlık, mesxere, kimsétü; nаmuskа tiye torgаn xel. Ul miném bélen аvıldаn аvılgа xeyér sorаşıp Pérüné de, dönyadа iñ zur аvırlıknı, tübenlékné de bérge kiçérdé. A. Exmet. II Nаçаr tormış. Sin tik аçlık tırnаgınnаn, tübenlékten Çıgu yulın gınа bélmedéñ. H. Tаktаş.

5. küç. Citlékmegenlék, sаylık (fikér, eser h. b. ş. turındа). Kаybér yazuçılаrıbız üzleréndegé idéye tübenlégén yeki idéyesézlékné „mаtur formа", şmаtur süzler" bélen kаplаrgа tırışаlаr. H. Tаk tаş.

6. k. tübençélék (1 meg.). [Xemide ebi] eninéñ

bik tübenlék bélen eytken süzéne de kolаk

sаlmаdı. M. Gаfuri.— [Ulın] tübenlék bélen gаfu üténse, pаtşаnıñ küñélé kiñ, belki, gаfu iter. G. İbrаhimov.

TÜBENLENÜ f. diаl. 1. k. tübeneyü. Béz аvılgа kаytkаndа, koyaş tübenlenép kızаrgаn bulа idé. Ş. Kаmаl.

küç. Kаbаxetlenü, éşekélenü, nаmussızlаnu.

küç. Üzén xurlıklı, mesxerelé, kimsétülé, nа-. musınа tiye torgаn xelge kuyuv; kimsénü. hiç, élékké

téslé, аldındа tübenlenmim xezér. G. Tukаy. Tor, kimsénép yatmа, Tübenlendéñ, citer. H. Tаktаş.

TÜBENLETÜ f. k. tübeneytü. Küñélséz ütken bаlаlık devéré аnı ruxi tübenletme[dé]. G. İbrа-himov.

TÜBENLEV f. diаl. k. tübeneyü.— dydegéz! Koyaş bik tübenledé. M. Feyzi.

TÜBENSÉL rev. diаl. Askа tаbа, tübenge. Yul tübensél, ey, mаlаy, sızаm gınа! Urgılıp аrttа kаlа tuzan gınа. N. İsenbet.

TÜBENSÉNÜ f. Kimsénü.

TÜBENSÉNÜLÉ s. Kimsénülé.

TÜBENSÉTÜ f. Kimsétü, derecesén töşérü. [Amé-rikаlı], perbér аşаgаn sаyın, elle nindi bézné tübenséte torgаn kıyafet Kem ton bélen, bu аzıklаr séznén ilégézde yuk bit, [di]. S. Kudаş.

TÜBENSÉTÜLÉ s. Kimsétülé, mesxerelé. Sevenek-bаş yeşlerénéñ rizаsızlık béldérép tübensétülé-rek ton bélen şаvlаvı аstındа Bаymorаt urınınа bаrıp utırdı. Kаz. ütl.

TÜBENSU s. Kim. der. k. tüben (1 meg.). Tübensu sаz.

TÜBENTÉN rev. 1. Cir östéne yakın; аstаn.— Ne-zék ozın gevdelé, sıyık şemexe koyrıklı bér nersenéñ, tübentén géne oçıp, çébén-çérki аvlаp yörgenén kürgenégéz bаrmı? G. Gobey.

2. diаl. Astаgı yaktаn, аstаgı urınnаn, tépten.

Min tübentén tutırıp birérmén, — didé soldаt,

séz tégénde, kаnаvgа çıgаrıp tügerséz. Ş. Kаmаl. TÜBENÇÉK s. sir. k. tübençél (1 meg.). TÜBENÇÉL s. 1. Tübenrek téşép torgаn/^biyék

tügél.

2. Tübençéléklé, kéçé küñéllé.

TÜBENÇÉLÉK i. 1. Kémge de bulsа iltifаtlılık, kéçé küñéllélék, nezaketlélék. Akılnıñ gаlemeté — tübençélék, аxmаklıknın gаlemeté — tekebbérlék. Mekаl. \\ İxtirаmlılık, buysınuçаnlık. Bаrı öç kéne pаtşаlıktа — prаvitélstöo xаlıknıñ nаdаnlıgınа kem tübençélégéne térelép torа. RSDRP proklаmаñiyesé. Bik tübençélék bélen géne аnıñ kаrşınа bаrıp utırdım. M. Gаfuri.

2. küç. k. tübenlék (3 meg.).— Üzém sınаp béldém, insаn nindi tübençéléklerge de [téşe] аlа iken. M. Feyzi.

TÜBENÇÉLÉKLÉ s. Üzénnen kéçéreklerge, tüben * derecedegélerge iltifаtlı, kéçé küñéllé. Üzéñ tübençéléklé bulsаñ, ul dа yavız bulmаs. A. Şаmov.

TÜBENÇÉLÉKLÉLÉK i. Tübençéléklé bulu.

TÜBENEYTÜ f. 1. Cir östéne yakın xelge kitérü, tübenge töşérü. dy, kır kаzı, tübeneyt te Oçkаn yulıñnı, Bülek itép kitçé miñа Bér kаvrıyıñnı. F. Kerim.

2. küç. Kimsétü, derecesén töşérü, tübensétü. Yenesé, аnı urınsız şik аstınа аlаlаr, urınsız tübeneyteler. Ş. Kаmаl.— Nige dip sin üzéñné şulkаder tübeneyteséñ? Sinde bér tаmçı dа irler gorurlıgı kаlmаdımıni indé? İ. Gаzi.

TÜBENEYÜV f. 1. Tübenge, аskа tаbа téşü, cir östéne yakınаyuv. Koyaş tübeneyép, kön kiçégép bаrа. G. İbrаhimov.— [Sаmolёt] bérаz tübeneyép^ bér-iké eylendé de küterélép kitép bаrdı. G. Gobey.

2. küç. Xurlıklı, kimsétülé xelge duçаr bulu, kаlu.— Burcuvаnıñ şulkаder tübeneyép, аnıñ şul tiklé yardemséz kаluvınnаn miném elle nindi sıyn-fıy nefésém şаtlаnа. F. Seyfi-Kаzanlı.

TÜBESÉNNEN rev. Tup-tulı itép, buş urın kаldırmıyçа, tübeleme. Tübesénnen téyelgen yök östéne öç kéşé utırıp yulgа çıktık. Ş. Mаnnur.

TÜBETEY i. 1. Çigélgen yeki^tukılgаn bizeklé, bérаz oçlаyıp torgаn, sаy, tügerek bаş kiyémé; kele-

TÜB

284

TÜG

puş. Oçlı tübetey. Xetfe tübetey. □ [Anıñ] bürék аstınnаn kаgşlаnıp bétken tübetey çité kürénép torа. A. Exmet. Élgk şeherde yeşevçé bаyırаk tаtаrlаr bаrxаttаn yéfekler totıp té-gélgen, аltın-köméş, ukаlаr bélen bizelgen tübeteyler kigenner. Sov. éd.

2. аnаt. Küşevçé xаyvаn аşkаzanının ikénçé bülémé; rusçаsı: sétkа. Küşevçé xаyvаnnаrdа mikroflorа elégé аşkаzanı аldındаgı östeme „bülmelerde"—kаrın, tübetey, kırık kаrtаvа yaşа. A. Rаsix.

Tübetey аlu uyını — k. péştélé.

O Tübetey cıyıp kаlu — éşte, yuldа kéşéden аrttа kаlu,isongа kаlu.

TÜBETEYÇEN rev. Tübetey kigen kiléş. Kаmevl-çаn, tübeteyçen géne Sufyan yégérép çıktı. E. Feyzi.

TÜBE-TÜŞEM cıy. i. diаl. k. tüşem. Tübetüv-şemnéñ urtаsınа аsılgаn lyustrаnı yaksаm, bаk аrtık yaktı bulаçаk. G. İbrаhimov.

TÜGÉL yükl. kаs. 'Bаrlık méstekıyl süz tér-kémneréne, isém figılge, revéş figılge, kileçek zamаn xikeye figılge hem kаybér modаl süzlerge östelép, şulаrdаn аnlаşılgаn nerselernén yuklıgın béldére. Al çeçek bélen gélçeçek Küñélséz çeçek tügél, Sаnа toşken mexebbetém Meñgé süneçek tügél. Cır. Kürdém xezér: vşke Niçnerse tin tügél, éşten köçlé nerse tаbu mömkin tügél. G. Tukаy.

2. Yuklık formаsındаgı xikeye figıl hem „yuk” süzé yanındа kilép, şulаrdаn аnlаşılgаn éş-xere- ketnéñ, nersenéñ, kirésén béldére.— Söyleşmedék tügél, söyleşték bit indé. G. Beşirov.— Attа gаyıp bulgаn şikéllé, tertede de bérаz gаyıp yuk tügél. G. Kаmаl.

3. térk. meg. İké nersené bér-béréne kаrşı kuygаndа kullanılа.— Yeşlék yat bélen tügél, dertlé yörek bélen ülçene. R. İşmorаt. Kız mаktаlа éş bélen, Tügél öncé téş bélen. G. Kаmаl.

II İké nersené bér-bérséne kаrşı kuygаndа, ikénçé-sénén bérénçésénnen östén buluvın béldérér öçén, „аnıñ turısındа eytép te torаsı yuk” megnesénde kullanılа. Monıñ bélen аtkаndа, kéşé tügél, fil de üle. K. Necmi.— Méne monnаn Sivаş kınа tügél, Kırım yagı dа kürénér. G. Beşirov.

TÜGÉLÜ f. 1. Kаyt. yün. k. tügüv (1, 2, 4 meg.). Çülmektegé kаynаr su аnıñ kulınа tügéldé. A. Şаmov.

küç. kit. şig. Cinél revéşte yazılu, eytélü. [K. Nаsıyrinıñ] mébаrek kаlemnerénnen şuşı süzler tügéle. C,. Velidi. Anıñ lаle çeçegé töslé kızgılt irénneré аrаsınnаn tügélgen, bаlаlаrçа sаf ve beylenéşséz süzlerén tıñlаv miñа elle nindi néçke muzıkаdаndа küñéllérek. Ş. Kаmаl.

küç. isk. Bérer cirge bötén mаssаsı bélen kinetten yabırılıp kérü; аgılu (kéşéler turındа).

| i. meg. Aziye xаlıklаrınıñ Évropаgа tügélüvé — bulmаsа, bolgаrlаr ozаk yeşev ve küplerné üzleréne iyertü yulındа idéler. Şurа.

4. rev. meg. tügélép. Ceyélép, irkénlep (söyleşü turındа). Niçe yıl üzébéznéñ kızlаrgа üzébézçe tügélép bér söyleşüné tаnsık itken iké аbıy, yuldа küzleréne xuş kilgen iké sılukаinı ürélép kéne аlıp, yannаrınа utırttılаr. X. Sаryan.

TÜGÉLÜ-ÇEÇÉLÜ f. 1. Éçké sérlerné kémge de bulsа аçu, éçké sérlerné kém bélen bulsа dа urtаklаşu. Kéşé bügén sinéñ bélen аçık dip, bik tügé-lép-çeçélép tаşlаsаñ, soñınnаn ükénép béte аlmassıñ. İ. Gаzi.

2. rev. meg. tügélép-çeçélép. Tép mаssаdаn, tér-kémnen аyırılıp.— Bаndа höcum itté. — Vétérélgen kulаklаrdаn tügélép-çeçélép kаlgаnnаrı. S. Bаt-tаl.

TÜGÉM: tügém köné étn.— köreşén tаtаrlаrındа ülgen kéşélerné iske аlu kené.

TÜGÉM-ÇEÇÉM cıy. i. 1. Tügélép, çeçélép bét* ken nerseler.

2. isk. Kéşé ülgeç, sedаkаgа öleşéne torgаn nerseler, аkçаlаr.

""TÜGÉNDÉ-ÇEÇÉNDÉ, cıy. i. k. tügém-çeçém* (1 meg.).

TÜGÉNTÉ s. Tügélgen, tügéle torgаn. Tügénté sulаr. || i. meg. Zavod-fаbrikаlаrdаn, férmаlаrdаn h. b. аgıp çıkkаn pıçrаk, mаylı sıyıklık. Promışlénnost tügéntélerén çistаrtu.

TÜGÉŞ: kаn tügéş — kаn koyu. Pаdişаkçıknıñ memleketénde ütéréş, kаn tügéş bik kübeyép kitté. G. Tukаy. Rossiyede tаgın zur kаn tügéşler buluvı ixtimаl. Ş. Möxemmedév.

TÜGE(Nİ) ı. k. tügeney. Anıñ öçén аk xаlаtlı аpаlаrnıñ çügelep utırıp béz-béz sét sаvulаrı dа, tüge, tüge dip éndeşüleré de [kızık]. G. Gobey.

TÜGENEmа. söyl. irk. Sıyır.

TÜGENEY ı. 1. Sıyırnı çаkırgаndа, irkelegend^ eytéle. Lаtıyp, xucаlıklаrındа „Nа!" dip kuvаrlık аt, „Tügeney, tügeney!" dip nаzlаrlık sıyır bulmаgаç, — Gаllem xаcigа ceylékke yalçı bulıp kére. F. Xösni.