Добавил:
Upload Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
0004-(11)Tatarca buyuk sozluk(kiril)-13.911KB.doc
Скачиваний:
10
Добавлен:
01.03.2025
Размер:
14 Мб
Скачать
☆

2. I. Kışnı ütkere torgan, kışın yeşiy torgan urın.

KIŞLAV II s. Tugannan soñ bér kış kışlagan (térlék turında).

KIŞLIY rayı. söyl k. kışın.

KIŞLIK s. Kışın kullanıla torgan; kış öçén bilgélengen; kış çıgarga citerlék. II i. mag. Kışnı ütkerüv öçén bilgélengen azık.

KIŞLIKKA rayı. Kışnı uzdıruv öçén, kış çıgu öçén.

KIŞLIKSIZLANU f. söyl Kışnı avır ütkere torganga eylenüv, suvık könnerné ütkere almıy torganga eylenüv.

KIŞTIRDAVIK s. k. kıştırdavıklı.

KIŞTIRDAVIKLI s. Kıştırdap torgan, kış-tır-kıştır kilép torgan.

KIŞTIRDANU f. söyl k. kıştırdav.

KIŞTIRDATUV f. Nersené de bulsa kıştır-kış-tır kitérüv; kıştırdav tavışı barlıkka kitérüv. II Kıştır-kıştır çeynev (salamnı, péçenné h. b. ş. — kübrek xayvannar turında).

KIŞTIRDAV f. 1. Péçen, salam kébék eybérler-ge kagılıp, özék-özék cinélçe tavış barlıkka kitérüv; kıştır-kıştır kilgen tavış çıgaruv.

2. Küç. Ekrén géne, aşıkmıyça gına bérer éş éşlep mataşu.

KIŞTIRDIK s. Kıştırdap torgan, kıştırdıy torgan.

KIŞTIR(T)-KIŞTIR(T) avaz iyer. Bér nersenéñ ikénçé nersege orınuvınnan, ışkıluvınnan, korı ülen sabakları bér-bérséne tiyüvden, nerse bulsa da sınudan yaki nindi de bulsa xereketten barlıkka kilgen özék-özék ciñélçe sañgırav tavışnı béldére. II Törlékler salam, péçen ké-bék azıklarnı çeynegende çıkkan tavışnı béldére. II Vak taşlar östénnen bargan-da, alarga berélgende barlıkka kilgen özék-özék sañgırav tavışnı béldére.

Kıştır(t)-kıştır(t) kilüv — kıştırdav.

KIŞTIR-MIŞTIR: kıştır-mıştır kilüv — aşıkmıyça gına kıymıldav, ekrén géne bérer nerse éşlev.

KIŞIN rev. Kışkı çorda, kış köné.

KIŞIN-CEÉN rev. Yılnıñ télese nindi vakı-tında, törlé tabigat şartlarında, hervakıt.

KIYUV I s. 1. Kurkuv xiséne birélmi torgan, kurıkmıy torgan; batır, tevekkel. II rev. meg. Bér nerseden de kurıkmıyça, batırlarça.

Batırlıknı, tevekkellékné béldérép torgan; ba-tırlıknı, tevekkellékné kürsete torgan. || rev. meg. Kiskén, kiskén revéşte.

Kıyınlıklardan kurıkmıy torgan; yañaga omtıluçan.

4. rdv. mdg. Tartınmıyça, uñaysızlanmıyça; oyalmıyça.

KIYUV II f. gaddttd yökl. form, kullanıla. Batır-çılık itüv, kıyulık itüv, bazu.

KIYUV III f. bstén kisü; kistérép aluv. II Çabu, çabıp aluv, kıygaçlap kisü; uyuv, uyıp aluv.

O Kıyıp saluv — 1) kiregén birüv, tiyéşlé otpor birüv. 2) küplep ütérüv (meselen, sugışta doşmannarnı).

KIYUVLANU f. Batırlanuv, batırayıp kitüv, kıyuga eylenüv. || Batırçılık itüv, bazu, kıyuv.

KIYUVLIK i. 1. Kıyuv buluv, batır buluv, batırlık; tevekkel buluv.

2. Kıyuv éş, kıyuv xereket, batırlık.

Kıyulık itüv — batırçılık itüv, tevekkellék itüv; bazu.

KIYUVSIZ s. Kıyuv bulmagan, tevekkel bulmagan; kıyulıgı citmegen; kurkak. || Kıyulık citmevné béldérgen, kurkunı béldérgen. II rev. meg. Kurkıp, şürlep; tartınıp, unaysızlanıp.

KIYUVSIZLANU f. Kıyusızga eylenüv. || Kurkuv, tar-tınuv, udaysızlanuv, bazmav.

KIYUVSIZLIK. i. 1. Üz-üzéñe ışanmavdan kilgen kurkaklık.

2. Tartınıp toruv, bazmav, uñaysızlanuv turında.

KIYUVÇILIK: kıyuçılık (itü) kıluv — batırçılık itüv, tevekkellék itüv, bazu.

KIYA i. Üte téke taş tav; şundıy tavnıñ téke bité; üte téke taş tavda çıgıp tora torgan zur taş. || Kıya formasındagı nerse (kübrek boz tavı turında).

Kıya tav — k. kıya. Kıya taş — téke tavda çıgıp tora torgan zur taş.

KIYAK i. 1. Suganda, sarımsakta, igén hem ülennernéñ kaybér térlerénde bula torgan ozın tar yafrak.

2. söyl k. kıyak ülen.

KIYAKLANU f. Kıyaklar ciberüv, kıyaklar çıgaruv.

KIYAKLAV f. söyl Kaçu, kaçıp kitüv.

KIYAKLI s. 1. Kıyakları bulgan, kıyaklar cibere torgan.

Kıyaklar (2 meg.) bélen kaplangan, kıyaklar üsken.

i. meg. küpl. kıyaklılar bot.—tar ozın yafraklı (kıyaklı), sabakları buvıntıklı hem éçé kuvış bulgan bér öléşlé üsémlékler sémyalıgı.

Kıyaklı gél — açık yeşél yafraklı, ozın sabaklı küpyıllık gél; rusçası: dratséna. // Kıyaklı sugan — k. kıyak sugan. // Umartaçılık.

KIYAKLIK i. Kıyaklar (2 meg.) üsken urın; kıyaklar üsken cir.

KIYAR i. 1. Kabakçalar sémyalıgınnan aşıy torgan ozınça susıl ciméş (yeşélçe) bire torgan üsémlék.

2. Şul üsémléknéñ aşıy torgan susıl yeşél ciméşé.

Kıyar ülené — yafraklarınnan kıyar isé kile torgan katı téklé béréllık üsémlék; rusçası: buraçnik.

KIYARAK i. Kultık astına yaki botka çıga torgan avırtulı şéş, biz.

KIYAR-KIYMAS rev. Tartınıp, oyalıp, bérkader kurka téşép.

KIYARLANU f. Kıyarga téymelenüv, vak kıyarlar barlıkka kilüv (kıyar üsémlégé turında).

KIYARLAV f. dial. Bakçadan yeşélçe yaki ciméşné küp itép urlav.

KIYARÇALAR i. Kıyar ülenneré sémyalıgı.

KIYAS: kıyas kıluv (itü) isk. -g- çagıştıruv, tiñleştérüv.

KICRAV f. söyl Bik nık télev; nindi de bulsa éş éşlerge bik nık omtıluv.

KICIR-BICIR cıy. i. Törlé küñél açular.

KIÑGIR rev. Nindi de bulsa yassılıkka karata poçmak yasap, bérkader kırınaytıp. II s. meg. Gorizontal yaki vértikal yassılıkka karata poçmak yasap torgan; bérkader kırınaygan, avış.

Kıñgır karav — naçar karav, naçar mönesebet-te buluv. // Kıñgır kitmev — naçar bulmav, zarar kilmev. // Kıñgır éş — naçar éş, yaman éş. // béléne. Mekal. Kıñgır yak — kimçélék, kim-çéléklé yak (kéşénén éşénde, xaraktérında h. b.).

KIÑGIRAVIK i. söyl Kéçkéne kıngırav; şéldér.

KIÑGIRAYTU f. Nersené de bulsa kıñgır xelge kitérüv; kıngır (avış) saluv (meselen, başnı, baş kiyémén).

KIÑGIRAV i. 1. Métalldan (bakırdan yaki anıñ érétmesénnen h. b.) kisélgen konus revéşénde yasalgan, sténasına berélép yañgıravıklı tavış çıgaruv öçén télé bulgan éçé kuvış prédmét. Nigézde iké törlé bula: bér törlésé şaktıy zur bulıp, kéçlé yangıra-vıklı tavış barlıkka kitére, nindi de bulsa signal birüv öçén çirkev manarasına, vokealga, korablarga h. b. ş. urınnarga kuyıla.

KIÑGIRAVLAV f. Kıñgırav taguv, kıñgırav beylev (dugaga, atka h. b.).

KIÑGIRAYUV f. söyl Kıñgır xelge kilüv; bérkader bér yakka kırınayuv, avışu.

KIHIM avaz. iyer. Tamak kırgan vakıtta barlıkka kilgen tavışnı béldére.

KYAR i. isk. k. daruv 1.

Kyar itüv (kılu) —1) devalav, şifası tiyüv. 2) teesir itüv, yogıntı yasav.

KYASA, KYESE i. isk. k. kese 1.

KEBAB, KEBAP i. isk. Turıdan-turı utta kızdırılgan it, kuvırma; şaşlık.

KEBÉN i. isk. étn. Nikax yolası, nikax.

KEBÉSTE i. 1. Évérne çeçekléler sémyalıgınnan bakçada üstéréle torgan yeşélçe.

2. Şul yeşélçenéñ küçen bulıp, uralıp üsken hem aşamlık itép kullanıla torgan yafrakları. II s. meg. Kebésteden xezérlengen, kebéste salıp péşérélgen. // Kebéste kortkıçların béldérgen tézme isém-nernén sostav kisegé.

KEBİSE: kebise él — éç él ütken sayın dürténçé ! yılnı bula torgan, 366 kénlé yıl (2E nçı févral östeme kön bulıp kére).

KEBEM i. dial. k. bebkem, canım.

KEVÉS i. dial. k. kavız.

KEVÉŞ i. Yomşak künnen tégélgen kunıçsız ayak kiyémé.

KEVÉŞÇÉ i. Künnen kevéş tégüçé.

KEVÉŞÇÉLÉK i. hönerçéléknén bér tarmagı bularak, kevéş tégü éşé.

KEVÉŞÇEN rev. Kevéş kiyép, kevéş kigen kiléş.

KEGAZ i. 1. Çüprek-çapraktan, agaçtan yaki başka eybérlerden yasalıp, yazu, kitap basuv, eybérler térüv h. b. maksatlar öçén kullanıla torgan yuka tabaklardan gıybaret matérial. II s. meg. Kegazden yasalgan, kegazden ezérlengen. II s. meg. Kegaz yasal çıgara torgan, /kegaz ezérli torgan; kegaz saklıy torgan. 2. söyl Resmi xaraktérdagı yazma dokumént. || Nindi de bulsa tanıklık, mandat, şexés tanıklıgı. II Caloba, caloba yazuvı.

Yazılgan yaki tékstı bulgan télese nindi bit, tabak kisegé.

küç. Kegaz akça.

Kegaz akça — devlet tarafınnan çıgarılıp, eylenéşte altınnı alıştıra torgan, devlet éçénde kabul itüv mecburi bulgan hem altınga alıştırılmıy torgan, kegazge töşérélgen akça bilgésé.

KEGAZLENÜV f. sir. Kegaz bélen eylendérép alınuv; kegaz bélen kaplanuv, kegaz yabıştırıluv.

KEGÜ f. gadi s. Arakı éçü, isértkéç éçémlék éçü.

KEZI i. k. kes.

KEZ II i. isk. Arşın.

KEZBÉRE i. söyl. Daruv ülené. ^

KEZLEV f. k. keslev.

« KEZ-KEZ: kez-kez basıp baruv (atlav) — gevdené turı totıp, ayaknı katı gına basıp, vak-vak adımnar bélen kéyazlenép baruv (atlav).

KEZEKİ i. söyl. k. kazaki.

KEZENKE i. dial. Çolanda azık-télék saklav öçén yasalgan karañgı bülme.

KEY s. dial. Naçar, alama; yaman.

KEYLE i. Tav tokımnarın h. b. ş. vatuv yaki vatıp aluv öçén xézmet ite torgan, agaç sapka utırtılgan, bér yagı oçlı, ozın çükéç sıman timér koral.

KEYLENÜV f. dial. Naçarlanuv, kirége kitüv.

KEYTEN i. Külmekke h. b. ş. totuv öçén kullanıla torgan bizeklé ürélgen cép yaki tasma.

Keyten yalav isk. — şundıy cépten yasalgan kiyém élmegé.

KEKÉRÇÉK i. Sabanga miçev atı cigüv öçén küçerge bérkétélgen néçkerek kekré agaç.

KEKÉR-ÇÖKÉR cıy. i. dial. Çey yanı azıkları, çey aşları.

KEKKÜK I i. söyl. k. küké.

Kekkük çeçegé — kaneférsımannar sémyalıgınnan küpyıllık üsémlék; rusçası: küküşkin tsvét.

KEKKÜK II avaz iyer. k. kek-kuk.

KEK-KÜK avaz. iyer. Küké kıçkırgan tavışnı béldére.

KEKRÉ s. 1. Turı, téz bulmagan, bögélgen yaki kekreytélgen. II Turı bulıp üsmegen, turıga üsmegen. // söyl Békré, békrésé çıkkan; kekreygen.

mat. Turı bulmagan, bögélgen (sızık turında). II i. meg. Turı bulmagan sızık.

küç. Gadél bulmagan, turılıksız; dörés bulmagan, yalgış. || i. meg. Gadél bulmagan éş; kıngır éş, yalgan.

Kekré ayaklı — ayakları turı bulmagan, çalış ayaklı; kamıt ayaklı.

KEKRÉ-BÖKRÉ s. Törlé yüneléşte kekreygen, kekreyép bétken. || Turı bulmagan; bér bu yakka, bér tégé yakka borılgan

KEKRÉ LÉK i. 1. Kekré buluv, kekreygen buluv.

mat. Turı sızıktan çitke avışu derecesén bilgéli torgan zurlık.

küç. Gadél bulmav, gadél tügéllék.

KEKRÉLENÜV f. söyl. k. kekreyüv.

KEKRÉSIZIKLI s. maxé. Turı bulmagan sızıklı, turı bulmagan sızıktan gıybaret.

KEKRE: kekre ülen — igén arasında üse torgan sébérkeç çeçeklé çüp ülen; rusçası: métliña.

KEKREYTÜ f. 1. Nersené de bulsa kekré xelge kitérüv, bégü.