20. Биотиімділік. Анықтамасы. Биоэквиваленттік туралы түсінік.
21. Дәрілік заттардың организмде таралуы. Дәрілердің су мен липидтерде ерігіштігінің маңызы Биологиялық тосқауылдар. Гематоэнцефальды және плацентарлы тосқауылдар туралы түсінік.
Дэрілік зат сінгеннен кейін канға, одан кейін эртүрлі мушелер мен тіндерге өтеді. Дэрілік заттардыц кепшілігі бірдей таралмайды жэне тек аз белігі ғана - салыстырмалы түрде біркелкі (мысалы, наркозға арналган кейбір ингаляциялык заттар) таралады. Дәрілік заттардың таралуына олардың таралу жолдарында кездесетін биологиялыктосқауылдар айтарлықтай ыкпал етеді: капиллярлардын қабаты, жасушалық (плазмалык) мембраналар, гематоэнцефалдык және плаценталык тосқауылдар.
Мембраналарында саңылаулары (адамда саңылаудың өлшемі орташа 2 нм кұрайды) бар капиллярлар кабаты аркылы көпшілік дәрілік заттар оңайырақ өтеді. Сарысу белоктары жэне олардын препараттармен жиынтығынан басқалары. Суда жаксы еритін гидрофилді косылыстар капиллярлардың кабыргасындагы саңылаулар аркылы өтеді жэне аралық кеністіктерге түседі. Олар жасушаныц белок-фосфолипидтік мсмбраналары аркылы мүлдем өтпейді (жасуша ішіне тек тасымалдаушы жүйснің катысуымен түсуі мүмкін). Липофилді косылыстар капиллярлардың эндотелиі жэне жасуша мембраналары аркылы жаксы етеді.
Гематоэнцефапдың тосқауыл аркылы көптеген дэрілік заттардың өгуі киын болады. Бүл мидың капиллярларыпың кұрылыстық ерекшеліктеріне байланысты. Ен алдымен, олардыц эндотелиінде саңылаулар жоқ, олар аркылы кәдімгі капиллярларда көптсген дэрілік заттар өгеді. Мидьгц капиллярларында пиноцитоз мүддсм болмайды. Эндотелийлердің сыртқы бетін жауып тұратын глиалдык (астроглия) элементтердін де белгілі маңызы бар, сірэ бұл липидтік мембраналарда қосымша рөл аткарса керек. Гематоэнцефалдык тосқауыл аркылы полярлы косылыстар нашар өтеді. Ми тініне липофилді молекулалар оңай өтеді. Гсматоэнцефалдықтоскауыл арқылы дэрілік заттар негізінен диффузия жолымен, ал кейбір косылыстар - белсенді тасымалдану нәтижесінде өтеді. Гематоэнцефалдык тоскауылдыц мүлдем тиімділігі жок мидың аздаған жеке болігі (эпифиз аймағы, гипофиздің артқы бөлігі) бар. Кейбір патологиялық жагдайларда (мысалы, ми кабыгыныц қабынуы кезінде), гематоэнцефалдык тосқауылдың өткізгіштігі жогарылайтындыгын ескерген жөн.
Гематоэнцефалдык тоскауыл аркылы дэрілік заттардың отуі Р-гликопротеиндік насоспен де реттеледі. Ол дорілік заттың мидаи канга отуін {еДіш ігапзрогіег) калыптастырады, сонымен катар біркатар космлыстардың қаннан ОЖЖ-не өтуіне ксдергі жасайды.
Плаценталъщ тосңауыл курделі биологиялық тоскауыл болыптабылады. Ол арқылы липофилдік косылыстар (диффузия жолымен) өтеді. IІондалган полярлы заттар (мысалы, төртіншілік аммонийтұздары) плацента зркылы нашар өтеді. Плацента да Р-гликопротеиндік насос бар.
Таралу біршама дәрежеде препараттардың сол немесе баска тіндерге і уыстыгьша байланысты. Мүшелер немесе тіндердің қанмен каркынды қанмен камтамасыз етілуінің де белтілі бір макызы бар. Дәрілік заттың көп мөлшері, опың епгізілетін жолдарында жиналып қалуы мүмкіндіктерін де ескерген жөн. Лгзада айналып жүрген дәрілік заттар жасушадан тыс және жасушалык кор іүзе отырып, кейбір болігі байланысады. Экстрацеллюлярлык корға сарысу белоктары (әсіресе альбумин) жаткызылуы мүмкін. Кейбір дәрілік заттар, олармен аса каркынды байланысуы мүмкін. Мысалы, опиоидты емес анальгетик - бутадионның 90%-нен көбі сарысу белокггарымен байланысады.
Дэрілік заттар дэнекер тіндерде (кейбір полярлы косыпыстар, соның ішінде төртіншілік аммоний тұздары), сүйек тінінде (тетрациклиндер) жиналуы мүмкін.
Кейбір прспараттар (мысалы, акрихин), эсіресе көп мөлшерде жасушалык корда табылады. Олардың жасушада байланысуы белоктардьщ, иуклеопротеидтердің, фосфолипидтердің аркасында жүзеге асуы мүмкін.
Дәрінің майда корға жиналуы срекше кызыгушылыктуындатады, себебі оларда липофилдік косылыстар (мысалы, наркозга арналған кейбір дәрілік заттар) іркілуі мүмкін.
Әдетте дэрілік заттар кайтымды байланыс нәтижесінде корға жиналады. Олардың тіндік корда болу үлаісі ыгының шегі кең болады. Осылайша, кейбір сульфаниламидтер (сульфадиметоксин жэне баскалар) сарысу белоктарымен тұракты косылыс түзеді, олардың әсерніц өте ұзактыгы жартылай осыган байланысты. Ауыр мсталл иондары ағзада отс ұзак уакыт бойы іркіледі.
Әдетте дэрінің таралуы олардың багытталган эсерін сипаттамайтынын есксрген жөн. Соңғысы, оларга тіндердің сезімталдығы, яғни олардың эсер арнайылылығын анықтайтын биологиялықсубстраттарга дэрілік заттардьщ туыстығы тәуелді болады.
Клиникалык фармакологияда көріиетін таралукәлемі' -УА параметрі жиірек қолданылады. Ол зат таралатын сұйыктықтың болжамды келемін (ағзаның сарысуында жэне баска сұйықтык орталарында заттың концентрациясының бірдейлігі, шартгы кабылданады) көрсетеді.
\/г] = дәрінік агзадагы яшшы молшер
д
әрінін
кан
сарысчъгндағы кониемтраииясы
'Агылшын тіліндегі элсбиеттерде бұл параметр «аррагепі хоіите о/сіізігіЬиііот — Ул- «Корінстін» (аррагепі) деген создіагзаііы женііідет\' үшін бірдей кеністік рстінде корсетуге байланысты қолдаиылады (бір камсралы модель; опе-сотрагітепі тосіеі).
Таралу колемі заттың қан сарысуында болатын болігі (фракциясы) жөнінде түсінік береді. Тіндік тоскауылдар арқылы онай өтетін жэне кеңінен таралатын (сарысуда, интерстициалдык сұйыктыктарда, жасуша ішілік сұйыктықтарда1) липофилдік қосылыстар үшін Усі өте жогары манызьг тэн. Егер дәрілік зат негізінен канда айналып жүрсе Усі елшемі төмен болады. Берілген параметр дэріні рационалды мөлшерлеу үшін, сонымен катар элиминация жылдамдыгының константасын (озгермейтін, тұракты) (КеІіт) жзне дәрінің «жартылай өмір сүруін» (і]/2) анықтау ушін маңызды.