35)Терапевтік әсер ету кеңділігі. Анықтамасы. Практикалық маңызы.

36)Қайта қолданғанда дәрілік заттардың әсерінің өзгерісі: кумуляция, түрлері, сенсибилизация, бейімделу, дәріге тәуелділік, түрлері.

Дэрілік заттарды кайталап колданганда, олардың эсері жоғарылау жагына да жэне төмендеу жағына да өзгеруі мұмкін.

Біркатар заттардың эсерінің ұлгаюы, олардың кумуляциялану¹ қабілетіне байланысты болады. Материалдық кумуляция деп агзада фармакологиялык заттардың жинакгалу түрін айтады. Бул ұзак эсер ететін препараттарға тэн, олар аз бөлінеді немесе агзада тұракты байланыса. Оларды кайталап тағайындағанда заттардың жинакталуы уытты эсерлердің себебі болуы мүмкін. Осыған байланысты, бүндай препараттардың кумуляциялануын ескере отырып, біртіндеп мөлшерін азайтып немесе препараттын кабылдау арасын ұлгайта отырып мөлшерлеу керек.

Функционалдық деп аталатын кумуляцияның мысалдары белгілі, бүл кезде зат емес, әсер «жинақталады». Алкоголизм кезінде ОЖЖ-сі функциясының үдемелі езгеруінде маскүнемдік елірме дамуына экелуі мүмкін. Осы жагдайда зат (этил спирті) жылдам тотығады және тіндерде іркілмейді. Оның тек нейротропты эсерлері жинакталадьг. МАО-ның тежегіштерін колданганда да функционалдык кумуляция пайда болады. Заттарды қайталап қолданғанда эсерінің темендеуі -бейімделу (толеранттылык²) — эртүрлі препараттарды колданғанда байкалады. Ол заттың сіңуінің азаюына, оның инактивациялану жылдамдығыныңулғаюына және (исмесе) қаркынды шыгуының жогарылауына байланысты болады.Бейімделуцің ерекше түрі тахифилаксия¹ болып табылады, бұл оте жылдам пайда болатын бейімделу, кейде затты 1 рет енгізгеннен кейін. Осылайша, эфедринді 10-20 минут аралыгымен кайта колданганда, 1-ші инъекцияға карағанда, артериялык кысымның аз котерілуін байкатады.Кейбір заггарга оларды қайталап енгізгенде дәріге тәуелділік дамиды. Ол дэріні кабылдауға деген ұмтылысты жеңе алмауымен көрінеді, эдетте көңіл күйді жоғарылату, хал-жағдайын жаксарту, жагымсыз қайгыруды жэне сезінуді тоқтату максатында, сонымен бірге дэріге тәуелділік шакыратын дәріні беруді токтатқанда болады. Дәріге тәуелділікті психикалык және физикалык деп бөледі. Цәріге психикалық тәуелділік жағдайында препараттарды енгізуді токтатқанда, тек эмоционалдык жайсыздык (дискомфорт) тудырады. Кейбір заттарды (морфин, героин) қолданғанда дэріге физикалық тэуелділік дамиды. Бұл тэуелділіктің айқындалган дэрежесі. Берілген жағдайда препаратты беруді токтатканда, ауыр жағдай шакьірады, ол психиканың кенет өзгеруінен басқа, ағзаның көптеген жүйелері кызметінің бұзылыстарына байланысты өлімге дейін экелетін әртүрлі жэне жиі кауіпті соматикалык бұзылыстармен көрінеді. Бұл абстинентік² синдром немесе айрылу қубылысы деп аталады.

37)Дәрілік заттардың біріктірілген түрде қолданылудың әсерлері: дәрілердің синергизмі және антагонизмі. Анықтамасы. Синергизм түрлері.

38)Дәрілік заттардың әрекеттесуі. түрлері. Фармакологияық және фармацевтік үйлесімсіздігі туралы түсінік. Медицина практикасында бірнеше дэрілік затгарды бір уакытта жиі қолданады. Бұл кезде, олар негізгі әсердің айкындығы мен сипатын және оның ұзактыгын өзгерте отырып, сонымен қатар жанама және уытты ықпалдарын күшейте немесе элсірете отырып, бір-бірімен өзара әсерлесесуі мүмкін.

Дэрілік заттардың өзара әсерлесуін келесі түрде жіктеуге болады.

I. Фармакологиялық өзара эсерлесуі:

1. дэрілік заттардың фармакокинетикасының өзгеруіне негізделген;

2. дэрілік заттардың фармакодинамикасының өзгеруіне негізделген; 3)дэрілік заттардың агза ортасында химиялық жэне физико-

химиялық озара әсерлесуіне негізделген;

II. Фармацевтикалык өзара эсерлесуі Медицина практикасы үшін пайдалы әсерлерді күшейту немесе уйлестіру ушін әртурлі дәрілік заттарды жұптастыруды жиірек колданады. Мысалы, кейбір психотроптық заттарды опиоидтық анальгетиктермен косып колдана отырып, соңғысының ауыру сезімін басатын әсерін айтарлықтай жоғарылатуга болады. Антибактериалдык немесе саңыраукүлактарға карсы қүрамы кабынуга карсы стероиды заттардан тұратын препараттар бар, бұл да максатка сэйкес жұптастыргандардың қатарына жатады. Осындай мысалдар аз емес. Сонымен бірге, заттарды жұптастырғанда жағымсыз езара әсерлесулер де пайда болуы мумкін, ол дәріпік заттың сэйкессіздігі деп белгіленеді. Сәйкеесіздік фармакотераниялық эсердің элсіреуімен, толык жойылуымен немесе сипатының езгеруімен, не жанама немесе уытты әсердің кушеюімен керінеді. Бул 2 немесе одан да көп дэрілерді қосып қолданғанда бодуы мумкін {фармакалогиялыц сәйкессіздік деп аталады). Мысалы, дэрілік заттардың сэйкессіздігі кан кету, гипогликемиялық кома, тырысулар, гипертензиялык криз, панцитопения жэне басқалардың себебі болуы мүмкін. Сэйкессіздік сондай-ақ жұптастырылган препараттарды дайындау жэне сактау кезінде болуы мүмкін {фармацевтшапыц сәйкессіздік).