78.Психостимульдеуші заттар. Жіктелуі. Әсер ету механизмі. Психостимульдеуші әсердің сипаттамасы. Қолдану көрсеткіштері. Кері әсерлері. Дәріге тәуелділіктің даму мүмкіншілігі.

Психостимуляторлар' көңіл-күйді, сыртқы тітіркендіргіштерді кабылдау қабілетін, психомоторлыкбелсенділікті жоғарьшатады. Олар шаршау сезімін темендетеді, фіпикалық жэне акыл-ой жұмысына кабілетгілікті жоғарылатады (эсіресе шаршағанда), ұйқыға кажетгілікті уакытшатемендетеді².

Психостимуияторлар химиялық құрьшымы бойынша келесі топгарга белінеяі:

І.Фенилалкиламиндер Фенамин

2. Пиперидин туындылары Пиридрол Меридил

3. Сиднонимин туындылары Сиднокарб

4. Метилксантиндер Кофеин

Аныц психостимупятор.чардың бірі фенаміт (амфетамин супьфаты) бо.пып табшады. Ол феншалкиламинге жатады, ягни ңұрыпымы бойынша адреналинге және норадреналинге ұқсас. Фенаминге психостішуляторлык, заттардыіі барлыц тобына берілген барлыц сипаттамапар тән. Фенамішнің қоздыргыш эсерінің мехатамі оныц пресинаптикалыцүштардан норадреналин мен дофаминніц босап шыгуын кушейтуімен түсіндіріледі. Бөлініп шыцқан катехолсшиндер ОЖЖ-дегі сэйкес рецепторларды ынталадырады. Сонымен қатар фенамин норадреналин мен дофаминнің нейроналды үсталуларын біраз тежейтін болар.

Фенаминнің ңоздыргыш эсерін көбінесе басмиы баганасының жогарылаган белсендіргіш ретикулярпы формациясына ынталандыргыш әсер көрсетушен байланыстырады. Бүл ЭЭГ-да биоэлектрлік белсенділіктің десинхронизациясымен жүреді. Дегенмен, фенамт бас миы цыртысының нейропдарын тікелей цоздырады деген жорамал да бар. Сондай-аң ол лимбияіыц жүйенің жеке бөліктерін қоздырады және неостриатумды тежепді.

Фенамин шартты рефлекстердің дамуына және оның іске асуына аз молшерде жагымды әсер көрсетеді, көп мөлшерлерде — оларды тежейді. Бұл кезде ж\ііке жүйесінің типі мацызды.

Фепаминге гипоталамуста орналасқан ас орталыгына әсер етуі, ягни ашыгу сезімін басатын цасиет тэн (15; 15.1 тарауды цара).

Фенамш тыныс ортапыгын тікелей ынталандырады, бүл әсіресе оның тежелуінде аііқын байкрлады. Айтылган жагдайда фенамин анапептиктіц рөлін агщарады (12 тарауды цара).

Фенсшин тек ОЖЖ-не гана емес, сондай-ақ шеткі иннерващіяга да әсер етеді. Ол а- жәпе Р-адренорецепторларга аралыц ыиталтідыргыиі цасиет корсетеді. Жогарыда аталгандай, фенамин силтатомішетиктерге жатады (адренергиялыц талшыцтардыц варикозды кеңеюлерінен норадреналинніц босап шыгуын шақырады). Ол адречорецепторларга тікелей әсер көрсетеді, бірац бүныц мацызы екіншілік болып саналады. Фенаминиің симпато- және адреномішетикапыц қасиеті иегізінен артериялың қысымды көтеруінде байқалады. Бүл жагынан фенамкннің белсенділігі адренаіиннен 100-150 есе кем, бірак оның прессорлыц жері барынша үзақ. Басқа да тегіс бүлшыц етті мушелерге әсері адреналииге үцсас. бірақ аз дэрежеде байцалады.

Препарат асқорыту жолдарынан жаңсы сіңеді. Гематоэнцефалды тосқауылдан жылдам өтеді. Агзада биотрансформацияга тек азмөлшері гана туседі. Айтарлыңтай мөлшері (30-50%) өзгермеген түрінде бүйрек арқылы шыгады. Оның қан сары суындагы конщнтрациясыныц 50% төмендеуіне шамамен 12 саг қажет болады. Зәрдің РН ортасының қыиіқылдық ортава ауысуы фенамин экскрециясының жоғарылауына әкеледі.

Фенаминді үзақ қолданганда ол кумуляцияга түседі, бейімделу және дэріге тзуелділік (психикалық жзне физикалық) дамиды.

Фенаминді негізінен невротикалыц субдепрессияларда, сонымен қатар нарколепсияда және үйңышылдықпен жүретін соган үцсас жагдайларда цолданады. Сондай-ақ оны кейде шаршаган кездерде жүмысқа щбілеттілікті жогарылату үшін

Фенамин кейде наркотикалыц эсерпері бар заттармен уланупарда анапептик ретінде тагайындалады. Тәбетті төмендету үшін фенаминді қолдану орынды емес, өйткені ол қозу иищырады, артершлык, қысымды жогары.патады және дәрілік тәуелділік шақыру жагынан цауіпті препараттардың бірі болып саналады².

Мөлшерден тыс енгізгенде қозу, мазасыздық, үйцысыздыц, тахикардия, кейде журек жиырылу ыргағының бұзылуы байқалады. Фенаминді атеросклерозда, гипертониялық ауруларда, ұйқысыздықта және царт адамдарга тагайындауга болмайды.

Қазіргі таңда фенаминді сирек қолданады (оның дәріге тэуелділік шсщыратын қабілетіне байланысты). ОЖЖ-ие эсер етуі жагынан фенаминге үцсас пиперидин туындылары пиридр о л (тпрадол) және м е р и д ил (метшфенидат гидрохлориді, центедрии). Ынталандыргыш белсенділігі жагынан пиридрол фенаминнен кем түспейді. Меридил кем әсер етеді. Пиридрол мен меридилдың сөзсіз артыцшылыгы олардыц шеткі адренотшетикалык ңасиетінің жоқтыгы болып табылады, Атап аптцанда олар феиаминге қараганда жүрек-тамыр жүйесіне мүлде әсер етпейді.

Белсенді психостимуляторлардыңбірі,сондай-ак сиднокарб.Ол химиялык кұрылымы бойынша сиднониминдер тобына жатады. Сиднокарбтың психостимуляторларлық әсері^жаймен басталады және ұзақ уакыт сакталады. Бұл кезде эйфория жэне козғалыс козулары байкалмайды. Психостимуляторлык эсерінің механизмі норадренергиялық жүйені белсендіруіне байланысіы болар. Фенаминнен айырмашылыгы сиднокарбтың айкын шсткі симпатомимстикалық қасиеті жоқ. Бұл шартты тұракты гемоді?намикада байқалады. Сиднокарбты науқас жақсы көтереді. Мөлшерден тыс енгізгенде қозу, мазасыздык, ұйқысыздық, артериялық кысымның аздап жоғарылауы байқалады. Кешкі уакыттарда сиднокарбты кабыпдамаған жөн, өйткені ол үйқыны бұзады.