39)Дәрілік заттар әсерінің көрінісіне биоритмдердің ықпалы. Хронофармакология туралы түсінік.

Физиологиялык¹ қызмет үшін тәуліктік ырғақтың маңызды мэні бар. Сергектік пен ұйкының ауысуы жүйке жүйесі мен эндокриндік бездердің белсенділігіне жэне оган сэйкес баска мушелер мен жуйелердің жағдайына айтарлыктай ьғқпалын тигізетіні жалпыға мэлім. Бұл оз кезегінде агзаның эртүрлі заттарға сезімталдыгымен көрінеді. Фармакологиялық әсердің тәуліктік периодизмге тәуелділігін зертгеу, хронофармакол о г и я деп аталган жаңа багыттың нсгізгі мэселелерінің бірі. Соңғыға хронофармакодинамиканы да және хронофармакокинетиканы² да жаткызады.

Тәулік уақытына байланысты заттың әсері сандык өзгеріп қана қоймай, сондай-ак сапалык та өзгереді. Көпшілік жағдайларда олардың айқындыгы басым әсері максималды белсенділік кезінде байкалады (адамдарда -күндізгі уакытта, түнгі жануарларда - тәуліктің қараңғы уақытында). Атап айтканда, адамдарда ауыру сезімін басатын зат морфин таңертеңге немесе түнге карағанда күннің екінші жартысының басында көбіне белсенді болады. Анальгетикалық белсенділігі бар эндогенді пептидтердің (энкефалиндер, эндорфиндср) өндірілуінің де тәуліктік ауыткуы байкалган. Стенокардия кезінде нитроглицерин күннің екінші жартысына қарағанда көбіне таңертең тиімді.

Тәуліктік периодизмге байланысты заттын уыттылығы да айтарлықтай өзгереді. Мысалы, жануарларга зерттеу жүргізгенде уытты мөлшерде фенобарбиталдың леталдық әсері тэуліктің эрбір уакытында 0 ден 100%-ке дейні ауыткиды. Хронофармакология саласында мәліметтердің көлемі шектеулі болганымен, оларды қабылдау уақытына байланысты препараттарды рационалды мөлшерлеу үшін бүл мәліметтердің маңыздылығы күдік тугызбайды. Физиологиялык кызмет үшін, сондай-ақ мезгілдік ыргақтың да белгілі бір мәні бар, бұл сірә фармакологиялык заттардың әсеріне де ықпал ететін болуы керек.

40. Дәрілік заттардың тиімсіз (теріс) әсер ету түрлері: аллергиялық емес жағымсыз кері әсері, дәрілік заттарды мөлшерден тыс қолдануына байланысты токсикалық әсері.

Дәрілік заттарды ауыру сезімді азайту ушін, гипотензивтік заттарды артериалдык кысымды төмендету үшін жэне т.б белгілі бір фармакотерапиялык әсерлер алу үшін тағайындалады. Бүның барлығы -препараттардың негізгі әсерлерінің көрінісі, оларды осыған байланысты медицина практикасьнда колданады. Бірак барлык затгар кажетті әсерлермен катар жағымсыз ықпал да көрсетеді, оларга табиғаты аллергиялық емес теріс жанама әсерлер, аллергаялық реакциялар, уытты және басқа әсерлер жатады.

Табигаты аллергиялық емес жаиама әсерлер-д і ң коріністеріне заттарды тек емдік мөлшерде қолданғанда пайда болатын және олардың фармакологиялық әсер ету спектрлерін қүрайтын әсерлерді ғана жатқызады. Атап айтқанда, эпилепсияға карсы зат ретінде фенобарбиталды колданганда ұйқышылдыктың себебі болуы мүмкін. Ауыру сезімін басатын морфин препараты емдік мөлшерде эйфория туғызады, асказан-ішек жолының сфинктрлерінің тонусын жогарылатады.

Біріншілік жэне екіншілік жанама эсерлср болуы мүмкін. Біріншілік эсер берілген препараттың белгілі бір субстратка тікелей ыкпал етуі салдарынан пайда болады (мысалы, зат асказанның шырышты кабатына тітіркендіргіш эсср еткенде локсу, қүсу байкалады). Екіншілік жанама әсерлер тікелей емес пайда болатын жағымсыз ыкпалдарға жатады (мысалы, антибиотиктермен ішек микрофлорасын тежегенде гиповитаминоз дамиды).

Заттардың жағымсыз әсерлері сипаты бойынша өте әр алуан, айкындыгы жэне ұзактығы эртүрлі. Жанама эсерлер жүйке жүйесіне, канға және қан тузілуіне, кан айналу, тыныс алу, ас қорыту мүшелеріне, бүйрекке, эндокриндік бездерге жэне т.б. бағытталган болуы мүмкін. Жанама әсерлердің кейбіреулері салыстырмалы түрде оңай өтеді (аздап локсу, бастың ауыруы жэне т.б.), басқалары ауыр және өмірге кауіпті (бауырдың зақымдалуы, лейкопения, апластикалық анемия) болуы мүмкін.