91. Анаболикалық стероидтар. Ақуыз алмасуына ықпалы. Қолдану көрсеткіштері мен кері көрсеткіштері. Кері әсерлері. Допингті препараттар туралы түсінік.

Жогарыда айтылгандай, андрогендер белок синтезін күшейтеді, ягни анаболикалық белсенділігі бар. Бұл қаңка бұлшық еттерінің, біркатар паренхиматозды мүшелердің, сүйек тіні салмағының артуымен көрінеді. Дененің жалпы салмагы артады. Агзадан азот, фосфор жэне кальций шыгарылуы төмендейді. Аталық жыныс безі препараттарының анаболикалык әсерін қолдану олардың андрогенді белсенділігін шектейді. Сондықтан, андрогенді белсенділігі айқын емес, амаболикалык эсері жогары синтетикалык препараттар алынган. Олар стероидты косылыстар болыптабылады. Негізгі биологиялық эсеріне жэне кұрылымына байланысты оларды анаболикалық стероидтар деп атаган.

Бул препараттардың белсендіпігін биологиялық жоямен анықтауга балады. Кең тарааан әдістердің бірі тарттырылван егеуқұйрықтарда т. Ы\аіог апі сапма&ының артуын анықтауга негізделген.

Медициналық практикада анаболикалык стероидтардын біркатары колданылады. Белсенді ұзак әсер ететін препаратка феноболин (наңдролон фенилпропионаты,дураболин, нераболил)жәнеретаболил(нандролон деканоаты, декадураболин). Феноболин 7-15 күн аралыгында эсер етеді, ретаболил - 3 апта. Олардың әсері біртіндеп (феноболивдікі 1-2 күннен, ретаболилдікі 2-3 күннен кейін) дамиды. Препараттарды бұлшык етке майлы ерітінді түрінде енгізеді.

Метандростенолон (дианобол, нерабол) кысқа уақыт әсер көрсетеді. Оны таблетка түрінде күніне 1-2 рет тагайындайды.

Басқа да синтетикалык анаболикалык стероидтар синтезделген — оксандролон, станозол, этилэстренол, силаболин.

Анаболикалық стероидтар белок синтезіне ықпал етеді. Оларды колданганда тәбет жаксарады, дене салмагы артады. Остеопорозда суйектін кальцификациясы жылдамдайды. Бұл заттар регенерация урдістеріне колайлы әсер етеді.

Анаболикалык стероидтарды кахексияда, астеиияда, глюкокортикоидтарды ұзақ колданганда, сәулемен емдеуден кейін, остеопорозда, регенерация үрдістерін ынталандыру үшін (мысалы, сүйек сынганда) қолданады.

Аталған препараттарды колданганда олардың гормондық белсенділігіне байланысты жанама әсерлер болуы мүмкін. Әйелдерде маскулинизациялаушы эсері аз дэрежеде байкалады. Локсу, ісінулер, кальцийдін сүйек тінінде шамадан тыс жиналуы, кейде бауыр қызметінің бұзылуы мүмкін.

Анаболикалык стероидтарды жүктілікте, бала емізгенде, куьік асты безінің обырында, бауыр ауруларында колдануға болмайды.

Қан жүйесінің қызметіне әсер ететін заттар

Эритропоэзге әсер ететін заттар.

92. Эритропоэзді ынталандыратын заттар. Жіктелуі. Қолданылуы.

Гипохромды анемияда колданылатын, эритропоэзді ынталандырушылар ішіндетемір препараттары негізгі рол аткарады.

Гипохромды анемияның дамуынын негізі темір тапшылыгына байланысты сүйек кемігініюритробластарымен гемоглобиннің жеткіліксіз ендірілуі немесе онын метаболизмініңбүзылуы болып табылады.

Темір ағзада 2-5 г мөлшерінде ксздеседі. Оның негізгі бөлігі (2/3) гемоглобин кұрамына кірелі- Қалган болігі тіндік корда (сүйск кемігінлс, бауырда, көкбауырда) жиналады. Темір миоглобинміц жэне біркатар ферменттердін де кұрамыпа кіреді.

Лскаіан-ішск жолыііаи іск нонлалган тсмір сорылвды, эсіресс, ете жаксы екі валентті ион түрінде.

Согап байланысты хлорлысутек кышкылынын(молекулалыктемірді иондалган түрге вйналдырады) және аскорбии кышкылынын (үшвалснтті темірді еківаленттіге тотыксыздандырады) катысуы тсмірдің асказан-ішек жолынан сорылуына ыкпал етеді. Сорылу белсенді тасымалдану аркылы иемссе диффузия жолымеіі негізімен аш ішекте (асіресе он екі елі ішекте) журеді. Ішектін шырышты кабатындагы апоферритин белогы сорылган темірдің жарты бөлігін байланыстырып, онымен ферритин кешенін түзеді. Ішек тоскауылынан өткен соң темір кан сарысуында (3,-глобулин -трансферринмен байланыска туседі. Трансферринмен кешен түрінде темір әртүрлі тіндерге түсіп, кайтадан босап шығады. Сүйек кемігінде ол гемоглобиннін жасалуы үшінжұмсалады. Тіндік корда темір байланыскан түрде болады (ферритин немесе гемосидерин түрінде).

Темірдің сорылу каркыны едәуір дәрежеде оның тасымалдануына және корга жиналуына катысатын белоктардың (ішектің шырышты кабатынын апоферритині, кан сарысуындагы трансферрин, тіндік кордагы апоферритин) онымен каныгуына тәуелді.

Темір асказан-ішек жолымен (сорылмаган бөлігі; десквамацияға ұшырайтын шырышты кабаттың эпителиімен; өтпен), бүйрек жэне тері бездері аркылы шыгарылады.

Темір препараттарын темір тапшылыкты гипохромды анемияда (мысалы, созылмалы кан кетулерде, темірдін сорылуы бұзылганда, жүктілікте) колданады. Ішке іпала тотыккан темір сульфа-т ы н (Ғе5О₄ 7Н,О), [(СН,СНОНСОО),Ғе-ЗН,О] шала тотықкан темір лактатын тагайындайды.

Бул препараттарды темірдің ауыз куысымен жанасуын болдырмау үшін мынандай калып түрінде (мысалы, капсулада, кабыкпеи қапталган драже) кабылдайды. Мұндай кажеттілік темір кукіртсутекпен (тістің кариесінде немесе ауыз куысының баска ауруларында түзіледі) эсерлескенде тістерді кара туске бояйтын темір сульфиді түзілуіне байланысты туып отыр.

Сонымен катар, темірдің жұптастырылган препараггары мысалы, "Фе р-роплекс" дражесі (шала тотыккан темір сульфаты мен аскорбин кышкылынан тұрады), ф е р а м и д (темірдің никотинамидпен кешенді косылысы) колданылады. Әсері ұзартылган ф е р р о-г р а д у м е т препараты (кабыклсн капталгантаблеткалар жэне полимерлі губка тәрізді массада шала тотыкккан темір сульфаты бар -грудумете; соңгысы темірдің біртіндеп сорылуын камтамасыз етеді) алынган.

Темір прслараттары іштің катуыиа окелуі мүмкік. Бүл ішек моторикасынын физиологиялык ынталандыргышы болып табылатын күкіртсутекті байланыстыруымен тусіидіріледі.

Егертемірирепараттарыныңасказап-ішек жолынан сорылуы бұзылган болса, парентералды енгізілетін препараттарды колданады, мысалы, ф е р-к о в е н (кұрамында темір сахараты, кобальт глюконаты жэне кемірсулар ерітіндісі бар), ферру.м Яек (бүлшык етке енгізуге арналған темірдің мальтозамен кешені және көк тамырга енгізуге арналган темір сахараты)