6. Қатты дәрілік формалар: ұнтақтар, таблеткалар, дражелер, түйіршектер. Анықтамасы. Сипаттамасы.

Қатты дәрілік қалыптарға таблеткалар, драже, гранулалар(түйіршіктер), ұнтақтар, капсулалар, карамельдер, қарындаштар және пилюлалар жатады.

Т а б л е т к а л а р - дәрілік заттарды, дәрілік және қосалқы заттардың қоспаларын арнайы машиналарда нығыздау арқылы алынатын, ішке, тіл астына, сыртқа қолданылатын дозаланған қатты дәрілік қалып.

Казіргі кезде таблеткалар кең қолдану тапты және дайын дәрілік қалыптардың 80% үлесін құрайды.

Таблетка түріндегі дәрілік заттардың артықшылықтары:

• Науқастың қолдануына ыңғайлы;

• Тасымалдауға ыңғайлы;

• Сақтауға ыңғайлы (ұнтаққа қарағанда ылғалдың, ауаның күн сәулесінің әсеріне аз ұшырайды;

• Көптеп өндірілетін кезінде де дәл дозалау мүмкіндігі бар; Тістің эмалына әсер ететін заттарды таблеткада тағайындау мүмкіндігі;

• Ерекше технологиялар арқасында әсер ету уақытын ұзарту мүмкіндігі;

• Аз көлемді алады (сыйымды);

• Бірнеше дәрілік заттардың кезекпен сіңірілуін қамтамасыз ету мүмкіндігі (көп катпарлы таблеткалар).

Таблетка түріндегі дәрілік заттардың кемшіліктері:

• Таблетка түріндегі дәрілік қалыптардың әсері ұнтақтарға карағанда баяу басталады, себебі, алдымен ыдырауы, еруі және сінуі керек.

• Ұзак уақыт сақтағанда таблеткалар химиялық өзгеріске ұшырауы мүмкін;

• Кейбір жағдайларда таблеткалар асқазан-ішек жолында ыдырау қабілетін жоғалтады;

• Таблеткалар асқазан-ішек жолдарын механикалық нeмеce химиялық тітіркендіруі мүмкін:

• Таблеткалар балаларға және кейбір себептерге байланысты жұту қабілетінен айрылған науқастарға тағайындауға қолайсыз.

Д р а ж е - ішке қабылдайтын, дәрілік және қосалқы заттарды түйіршіктерге бірнеше қайталап жағу арқылы алынатын, дозаланған қатты дәрілік қалып. Драже официнальды әдіспен дайындалады.

Драже түріндегі дәрілік заттардың артықшылықтары:

• дәрілік заттардың жағымсыз дәмдерін жасыруға;

• тітіркендіргіш әсерін азайтуға;

• сыртқы факторлар әсерінен сақтауға мүмкіндік береді.

Драже түріндегі дәрілік заттардың кемшіліктері:

• дәл дозасын беру қиынырақ;

• жылдам ыдырауын және дәрілік заттың тез босап шығуын қамтамасыз ету қиын.

Г р а н у л а л а р - ішке қабылдауға арналған біртектес бөлшектер (дән, түйіршік) түріндегі дозаланбаған қатты дәрілік ­қалып. Гранулалардың пішіні 0,2-0,3 мм. Әдетте гранула түрінде жағымсыз исі, дәмі, жергілікті тітіркендіргіш әсері бар, уыттығы төмен дәрілік заттар шығарылады.

Гранулаларды шәйқасықпен мөлшерлейді, туйіршіктерді алдымен суға ерітіп, сұйық дәрілік қалып түрінде шәй немесе ас қасықпен қабылдайды.

Гранулалар - дозаланбаған қатты дәрілік қалып болғандықтан рецептте грануланын жалпы салмағы көрсетіледі.

7. Жұмсақ дәрілік формалар: майлар, пасталар, балауыздар. Анықтамасы. Сипаттамасы.

Жұмсақ дәрілік қалыптарға жағылмалар. линименттер, пасталар , суппозиториялар, пластырьлар жатады.

Ж а ғ ы л м а л а р - консистенциясы тұтқыр, сыртқа қолданылатын жұмсақ дәрілік қалып .

Жағылмалар әртүрлі дәрілік заттарды (basis) жағылмалық негіздер деп аталатын дәрілік қалып түзуші заттармен (соnstituens) араластыру нәтижесінде алынады.

Қазіргі уақытта жағылмалык негіздерді алу ушін көбінесе липофильді: а) майлар және оның туындылары - шошқа майы, өсімдік майы, гидрогенизирленген майлар; б) балауыздар - араның балауызы, спермацет, ланолин; в) көмірсулардың қоспасынан тұратын вазелин, вазелин майы, қатты парафин, озокерит, церезин; г) силикондық негіздер - эсилон-аэросильді және т.б.;

гидрофильді: а) жоғары молекулалы белоктар мен көмірсулардың (крахмал, целлюлозаның, желатиннің, коллагеннің эфирлері) гелі; б) жоғары молекулалы синтетикалық және

бейорганикалық косылыстардың гелі; липофильді-гидрофильді: а) адсорбциялық (липофильді негіз+ББЗ эмульгаторы), б) эмульсиялық (липофильді негіз+ББ3 эмульгаторы+су) заттар жиі қолданылады.

Жағылмалық негіздер әр алуандығымен және дәрілік заттардың фармакокинетикасына әсер етуімен ерекшелінеді.

П а с т а л а р -- 25 %-дан кем емес ұнтақ тәрізді заттардан тұратын (консистенциясы қамырға ұқсас) жағылмалардың бір түрі. Пастада ұнтақ тәрізді заттардың мөлшері әдетте 60-65% -дан аспайды. Дене температурасында пасталар жұмсарады.

Пасталар жағылған жерде ұзағырақ сақталады. Құрамында ұнтақ тәрізді заттардың болуына байланысты пасталардың адсорбциялаушы, кептіретін қасиеттері бар.

Пасталар да жағылма сияқты - әсер көрсететін дәрілік заттан, жағылмалық негізден, индифферентті ұнтақтардан крахмал (Атпуішп), тальк (Таісшп), ақ батпақ (Bolus аlЬа), мырыш тотығынан (Zinci oxydum) тұрады. Оларды пастада ұнтақ тәрізді заттардың мөлшері 25% кем болғанда қосады. Пасталардың консистенциясы тығыздау, қамырға ұқсас, кеуектілігі бар, сондықтан ылғал өткізгіш.