4.3 Қызметкерлердің іскерлік белсенділігі

Ұйым миссиясы. Сәтті жұмыс істеп тұрған және тұрақты кәсіпорынды талдау, олардың артықщылықтары кәсіпкерлік қызметтің бастапқы концепцияларында жазылғанын көрсетті. Мұнда: «Біздің жұмысымыздың мақсаты не және қандай болады?» деген сұраққа жауапты бәрі біледі, өйткені бұл сұрақ жоғары басшылық мақсаттары мен кәсіпорын миссиясын; кәсіпорының экономиялық өсуі, мәдениеті мен қарым-қатынысының көрінісі ретіндегі - имиджін көрсетеді. Осы сұраққа өзінің жеке фирмасы бар басшылардың көбі жауап бере алмайды, яғни олар өздерінің миссиясын немесе кредосын білмейтіндіктерін аңғартады. Бұл посттотаритарлық экономиканың сипатына тән. Жаңа өзінің биснесін ашып жатқан кәсіпкерге ылғида болашағына үңіліп қарауға мүмкіндік болмайды, өзінің даму перспективасын көру, тәуекел мен белгісіздік факторларын есепке алып, талдау жасауына мүмкіндік болмайды. Миссияны құру үшін бұл факторлар фирма басшылығының ынтасы мен сенімділігіне қарағанда маңыздылығы төменірек болар, бірақ тәжірбиеде фирма құрылғанан бастап оның құлдырап кетпеу мәселесі туындайды. Сондықтан ең алдымен потенциалды клиентерді, серіктестіктер мен фирманың болашақ бәсекелестерін зерттеп алу керек. Мысалға, 90 ж. басында Қазақстан Республикасында құрылған ұйымдар бағалы қағаздар нарығына кәсіби қатысушылар ретінде мынадай мәселеге тап болды, яғни кәсіпопрынды жекешелендіру мен акционерлендіруді жай жүргізу нәтижесінде кәсіпорындар дамыды. Сонымен қатар биржалық құрылымның күтімдері ақталмады. Мұның себебі - дамудың концепциясы болмады, сонымен қатар биржалық қызметтің тәжірибесі болмады. Тәуелсіз кәсіпкерлікке өткенде көптеген фирмалардың мақсаттары тиянақсыз, белгісіз, ал жарғыда әр түрлі қызмет түрлері көрсетілген, ол «қызмет етіп тұрған заңдармен шектелмейді». Бірақ оларды жүзеге асыруға жалғыз фирманың күші жетпейді.

Жалпы ұйымның миссиясы мен мақсаттарын біріктіруге болмайды. Көп жағдайда, кәсіпорынның миссиясы - «пайда табу», деп ойлайды. Бірақ, ол пайданы қайда жұмсау керек? Дәл осы жерде миссия туралы сұрақ туындайды, ал пайда табу тек стратегиямен басқа да кәсіпорын жоспарынан туындайтын шешімдер нәтижесі болып табылады..

Жапонияның элекртоникалық «Омрон» корпорациясының негізін қалаушы Т.Татеисидің ойы бойынша, бүкіл бизнес ұйым идеалының анықтамасына негізделген. Идеалсыз компания картасы жоқ теңізші сияқты. Шынымен, неге біз уақыттың көп бөлігін жұмыста өткіземіз. Нанға тою үшін, не пәтер сатып алу үшін. Екінші жауап: белгілі бір тауар шығару үшін. Үшіншіден, мен жұмыс істеушімін, ең керемет «әлем құру үшін».

Айтылған жауаптардың айырмашылығы жұмысқа деген әр түрлі қарым-қатынастан шығады. Егер жетістікке деген кішкентай мүмкіншілік туса, онда басқарушылық қарым-қатынасты дамыту керек. Мұндай қарым-қатынастар жұмыстан қанағаттануға болады, қуаныш алуды қамтамасыз етеді. Дегенмен, жалпыға белгілі шындыққа тоқталу керек еді, бірақ миссияны таңдау және оны мойындау, жекелеген фирмаларды дағдарыстан шығаруға мүмкіндік береді, сонымен қатар көптеген елдердің дамуына әкелді - Жапония, Оңтүстік Корея, Германия.

Егер де ұйымның қызмет ету себебі белгіленсе, анықталса, бұл оның миссиясының бар екенін білдіреді. Қортындылай келгенде, фирма стилінің ядросы мақсаттан да жоғары деп айтуға болады. Қызметкерлер өз іс-әректтерін және ойларын осы бейнемен сәйкестірлендірілуі керек. Миссия негізінде жасалған шаруашылық қызмет принцптері мен мақсаты келесі де басқарушылық шешім қабылдауда критериі болып табылады.

Сонымен, миссия фирманың мәртебесін анықтап, оның дамуының стратегиялық бағыт-бағдарын қамтамасыз етеді. Миссияны қалыптастыру мазмұны:

- фирманы бекіту, ол қандай қызмет түрімен айналысады, кімге қызмет көрсетеді және қандай бұйым шығырады;

- басқару стилі;

- фирманың сыртқы ортадағы сипаттамасы.

Миссия компанияның ұраны ретінде болады. Ол іскерлік қабілеттің және күштің көзі болып табылады.

Миссияны таңдау қызық сияқты. Егер де шағын бизнеспен айналысатын адамнан фирманың миссиясы қандай деп сұрасаң: әрине, пайда табу деп жауап қайтарады. Бірақ пайда табуды етпеуі байқалады. Иә, пайда табу маңызды мақсат және көбінесе басқа мақсаттарға жетудің жалғыз құралы.

Бірақ, бұл ұйымның ішкі мәселесі. Ұйым дегеніміз өзінен тыс қандайда бір қажеттілікті қанағаттандыруда өмір сүретінін ашық жүйе екенін білеміз. Миссия сыртқы ортада қалыптасады.

Миссияны таңдап алу үшін мына сұрақтарға жауап беру қажет:

Біздің клиенттер кім?

Олардың қандай қажеттіліктерін қанағаттыра аламыз?

Клиент - ол ұйым жұмысының шекті нәтижесін қолданатын тұлға. Олардан басқа ұйым партнерлері болып бірге қызмет атқаратын жабдықтаушылар, кеңесшілер, басқа фирмалар.

Коммерциялық емес ұйымдардың миссиясы қиыншылықпен құрылады, әсіресе түрлі клиенттері болса. Шағын кәсіпорын миссиясы қарапайым болуы тиіс. Тәжірибиешілер сендіргендей, әр компания үшін маңызды шарт - нақты кредо жасау. Ол ұйымның өмір сүруі мен дамуының мөлшері және бөлінбес шарты болып табылады.

Миссия ұйымның өмір сүруінің алғы шарты.

Мақсаттар түсінігі. Менеджмент тәжірибиесі түсінігінен мақсаттар барлық басқару нысанының немесе оны құраушының болуы тиіс жағдайын көрсетеді. Бұнда даму вектор, яғни ресурстарды пайдалану және қайта құруды басқару процесі туралы айтылады. Сондықтан басқару қызметінің түрлері мен басқарудың әдісін, құрылымын және стилінің таңдау құрамын анықтайды.

Басқару мақсаттары өздерінің кибернетикалық балама шегінен шығып кетеді және өзінің негізінде обьективті. Кибернетика контекстінде ұйымды басқару оны бір жағдайдан басқа бір жағдайға ауыстыру және берілген жүйені сол жағдайда сипаттайтын параметірді қолдауды білдіреді. Бірақ мақсаттар басқару субьектісімен, адаммен құрылады және осы мағынада мақсат мазмұнын түсіндіруде көрінетін субьективті мағанаға ие. Мазмұны бойынша экономикалық, әлеуметтік, ақпараттық, ғылыми-техникалық, ұйымдық, экологиялық, қаржылық болып жіктеледі. Бұндай жіктеу ұйымның өзін, сыртқы ортасы мен серіктестерін сипаттайтын факторлы жүйеден айырмашылығы аз. Ол кейдейсоқ емес, өйтекні мақсаттар мазмұны қызметтің әрбір бөлімшесіне байланысты, ал әрбір ұйым өзінің мақсаттарына клиенттермен өзара қарым-қатынас арқылы ғана жетеді.

Мақсаттар эксперттік бағамен анықталатын әр түрлі мағынасына негізделген өздерінің тәуелділігі, өзара байланыстығы бар ирархиядан тұрады.

Мақсатты анықтауың 2 жолы бар: сандық және сапалық. Сандық деп атауға болатын мақсаттар келесідей құралады: клиенттерге уақытында қызмет көрсету, пайда табу, сапалы тауар сату. Мақсатты бұлай құру өзінің арналымына жауап бермейді және мағанасынан айтылады, өйткені олардың даму деңгейін білу мүмкін емес.

Тәжірбиеде басқа шектеулік кездеседі. Мақсаттың нақты құрылымдарымен шектен тыс айналысуы әсіресі ұйым дағдарысы кезінде, оған дұрыс сипаттама бергеннен бұрын орындаушыларды адастыруы мүмкін. Барлық мақсаттар құрылымды болмайды, сондықтан олардың сапалық анықтамасын колдануға мәжбүр болады. Еске түсірсек, менеджмент тек ғылым емес, басқару өнері де.

Мақсаттар ұйымды басқару ұжымы анықтайтын әдістермен нақтыланады.Тәжірибиелік менеджменттің бір тұжытымдамасы әдістер жобалау, кейін бақылау тетіктері арқылы негізделген. Мақсаттарға сәйкес басқарудың артықшылығы адамдар неге ұмтылатынын және қандай жолмен жүру керек екенін білсе, үлкен құлшыныспен жұмыс істейді. Соңғысы мақсаттардың өздерінен де маңыздырақ болып келеді. Мақсатқа жобаларды жүзеге асыру арқылы жету қызмет түрін басқару функциясы деп айтайды. Мақсаттардың өздері де мотивациялық, ұйымдық, бақылаушы қызметтерін атқарады. Жобалар мақсаттарға қарағанда неғұрлым кең түсінік болып табылады. Олар қажет іс-әрекеттің ретін, оларды ресурстармен қамтамасыз етуді білдіреді. Мақсат – жобаның құрамдас бөлігі де, негізгісі де болып табылады.

Ұсыныстың сұраныстан басым болған жағдайында өндіріс мақсатынан маркетинг мақсатына тез арада өту, оларды қосу қажет.

Ұйымның мақсаты оның бөлімшелер деңгейіне өтіп нақтылануы бөлінеді және айқындалады.Жоғары деңгейде басқарудың бір мақсаты төменде тұрған бірнеше мақсаттан туады. Мақсатты құрылымдау, оның жазбаша түрленуі міндетті әмбебап талаптары болып табылады. Ол менеджер жұмысының нәтижесі арқылы бағалануы керек. Мұндай іс-әрекеттер верификация деп аталады. Верификацияның негізгі талабы - әрі бөлім жұмысының мақсатын нақты бекіту. Бірақ, мәселе мынада, мақсаттар нақты болмайды, сапалы болады.

Цех бастықтары мен олардың орынбасарларының қызметін бағалау кезінде «Колибр» өндірістік ұйымын басқару есебі кезінде әр қайсысының мақсатын құрғанда және анықтағанда қиындықтар осы процес кезінде туындай бастады. Мәселе тәжірибие жатығында емес, менеджердің жұмыс істейтін сыртқы және ішкі органың өзгеруінде.

Менеджменттің негізгі категорияларының мақсаттары мен өзара әрекеттесу диалектикасы және ұйым жұмысының нәтижесі 4.3 суретте көрсетілген.

Басқару субьектісі