15.4 Жұмыс күшіне қатысты шығындардың ақталуы

Жұмыс күшіне жұмсалатын шығындардың көлемі мен алынатын эффектіні білу атқарылған шығындардың ақталуы жайында ақпарат береді. Ақталу мерзімі (жылдардың саны) жылдық экономикалық нәтижені бір уақытылы шығындарға бөлуден жекешеге тең.

Әдебиеттерде әділ бекітілгендей, нарықтық қатынастар жағдайында ақталу мерзімі сезімталды өзгерістерге ұшырайды. Ертеректе, жалпымен танылған ыңғайға сай, ақталудың нормативті мерзімі 6,7 жылды құрады (салыстырмалы экономикалық нәтижелік нормативті коэффициенті 0,15 тең болған жағдайда). Енді кәсіпорын неғұрлым кең таңдауға ие: жақын арадағы немесе келешектегі перспективаға бағытталу. Қалаулы нәтижеліктің нормасы нақты басқару шешіміне тәуелді.

Жұмыс күшіне жұмсалатын қаражаттың ақталуы мәселесіне әртүрлі тұрғыдан келуге болады. Кәсіпорын тұрғысынан жұмыс күшіне салынған қаражат, кем дегенде, жұмыскердің кәсіпорында жұмыс істеу мерзімі ішінде ақталуы тиіс, ал ең тиімдісі, ақталып қана қоймай кәсіпорынға белгілі-бір пайда әкелуі тиіс. Яғни, ақталу мерзімі жұмыскердің кәсіпорында жұмыс істеу кезеңінен аспауы тиіс.

Неғұрлым ұзақ, яғни өмірбойы еңбек етудің барлық кезеңі енеді (орындарын толтыруға қосымша қаражат шығындарын талап ететін білімнің белгілі-бір бөлігінің қартаюын, қажетсіздік салдарынан білім мен дағдылардың жойылуын ескерген жағдайда).

Жұмсалған шығынның ақталу жылдамдығы келесі жағдайларға тәуелді:

1. Еңбек потенциалын үнемді пайдалану, яғни жұмыс уақыты қорын қолдану, жұмыскерді мамандығына сай қолдану, еңбек қарқындылығының қажетті деңгейін қамтамассыз ету. Бұндағыц байланыс жеткілікті қарапайым: қолдану деңгейі неғұрлым жоғары болса, еңбек нәтижелері соғұрлым жоғары, ал ақталу мерзімі соғұрлым қысқа болады.

2. Адамның кәсіпорында жұмыс істеу ұзақтығынан: неғұрлым жұмыс істеу мерзімі ұзық болса, салынған қаражатты жылдам өндіріп алу мүмкіндігі жоғарлайды. Яғни ұжымды теңдестіру мен жұмыс күшін толығымен қолдану қаражаттардың ақталуы мен пайда табуға шынайы мүмкіндіктерді қалыптастырады.

Көріп тұғанымыздай, жұмыс күшіне қаражат жұмсаудың тиімділігі туралы шешм қабылдаған кезде 3 көрсеткішті қолдану қажет: шығын көлемін, мүмкін экономикалық нәтижені және жұмыс істеу мерзімінің мүмкін ұзақтығы. Ал шешімнің өзі ақталудың есептік мерзімі жұмыскердің кәсіпорындағы қалыптасқан орташа жұмыс істеу мерзімі ол жұмыстан шығарылғанға дейінгі мерзімге ену-енбеуіне тәуелді болады.

Қаражаттардың ақталуына талдау жүргізудің кейбір әдістемелік ерекшеліктерін қарастырайық.

Талдаудың өзі әртүрлі мақсатта және әртүрлі объектілерге қатысты жүргізілуі мүмкін.

Таладаудың кейбір дәстүрлі бағыттарын атап өтейік:

0. өткен немесе келешек кезеңге қатысты (шығындар ақталады ма? Шығындар ақталды ма?);

1. жұмыскерлер тобына (белгілі-бір жұмыскерлерге де қатысты) немесе олардың жиынтығына қатысты;

2. кәсіпорында жұмыс атқарып жатқан немесе жұмыстан шығып кеткен персоналға қатысты;

3. ағымды жылда жасалған немесе ұзақ уақыт кезеңіне жұмсалған шығындарға қатысы, т.б.

Өткен кезеңге қатысты талдау, жұмсалған шығындардың есептік көрсеткіштеріне, алынған экономикалық салдарға және жұмыскерлердің жұмыс істеу мерзіміне сүйенеді. Кәсіпорын әрбір жұмыскердің кәсіпорындағы жұмыс істеу мерзімін қоса алғанда, нақты уақыт кезеңінде жұмыстан шығып кеткендер туралы мәліметтерге ие болады. Талдау көрсеткендей экономикалық реформалар қарсаңында роташа жұмыс істеу мерзімі 3,4 - 4,4 жылдарды құрады, және бұл көрсеткіш кәсіпорындарда ұжымды теңдестіруге бағытталған кадрлік саясатты жүзеге асырудың тиімділігіне байланысы ауытқып отырады.

Болашаққа бағытталған есептеулер жұмыскердің кәсіпорында жұмыс істеу мерзімінің ұзақтығы, бұл кезеңде жұмсалуы мүмкін шығындардың мүмкін көлеміне (немесе олардың ақталуы тұрғысынан әлі шығындалуы мүмкін) байланысты болғандықтан мүмкіншілік белгіге ие.

Ұлттық кәсіпорындарда жұмыс күшіне жұмсалатын шығындарды бір жұмыскерге байланыстыра отырып есепке алу тәжірибесінің жоқтығы салдарынан (мысалы, кәсіпорын қаражаты есебіне білім алған және оның келешекте кәсіпорын жұмысының келісілген мерзімін бұзған жағдайда, оған жұмсалған қаражатты қайтару секілді жағдайларды қоспағанда) әрбір жұмыскер бойынша немесе олардың белгілі-бір тобы бойынша ақталу мерзімін есептеу мүмкін емес. Сол себепті талдау барысында қызметкерлердің барлық жиынтығының орташаланған көрсеткіштерін қолдануға мәжбүр болады (бір жұмыскерге жұмсалатын орташа шығындар оның орташа жұмыс істеу мерзімі).

Адамның жұмыстан шығып кеткенге дейінгі келешектегі жұмыс істеу мерзімінің ұзақтығын бағалауда кадрлар ағымдылығы, жекелеп алғанда, жұмыс істеу мерзімінің ұзақтығы ағымдық қарқындылық коэффициенті секілді көрсеткіштер үлкен көмек көрсетуі мүмкін (бір жылдан кем, 1-2 жыл және т.б.). Мұндай көрсеткіштерді біле тұра және жұмыскерлерді жұмыс істеу мерзімінің ұзақтығына сай бөліп кәсіпорын ұжымы үшін немесе оның жұмыскерлерінің белгілі-бір бөлігі үшін жұмыс істеудің орташа ұзақтығын есептеп шығаруға ьолады.

Әртүрлі кәсіби топтардағы жұмыскерлерге немесе персоналдың әртүрлі санаттарына қатысты жұмыскерлердің жұмыс істеу ұзақтығы көрсеткішін қолдану есептеулері белгілі-бір мағынаға ие. Бұл есептеулер белгілі-бір мамандарда кадрларды дамыту мен қайта даярлауға жұмсалатын қаражаттың үнемділігін бағалауға, қосымша шығындар объектісін таңдауда неғұрлым көп нұсқауларды (мысалы, кәсіпорында 3-5 жыл қызмет атқарған жұмыскерлерге бағытталу, себебі олардың стажы келешектегі тұрақты жұмыстың кепілі ролін атқарады) жүзеге асыруға мүмкіндік береді.

Бақылау сұрақтары:

1. Экономикалық тиімділік дегеніміз не?

2. «Еңбек ресурстары» және «Ресурс» терминдерінің айырмашылықтары қандай?

3. Кәсіпорынның жұмыс күшіне кететін шығындар қалай сыныпталады?

4. Шығындар көлемі қандай формулалар арқылы есептелінеді?

5. Персоналды басқару сапасын бағалаудың қандай әдістері бар?

6. Жұмыс күшіне жұмсалған шығынның ақталу жылдамдығы қандай жағдайларға тәуелді?