- •1.2. Курсты оқып - үйренудің пәні мен әдістері.
- •1.3. Электр қондырғыларын орынды пайдаланудың міндеттері мен шарттары.
- •1.1. Кесте. Пайдалану мақсаттары мен тапсырмаларын жіктеу.
- •1.4. Электр қондырғыларының пайдаланушылық қасиеттері.
- •1.1. Сурет. Электр жабдықтарының пайдаланушылық қасиеттерінің топтамасы.
- •1.2. Сурет. Қозғалтқыштардың пәк-нің сипаттамалары.
- •Техникалық пайдаланудың негіздері.
- •1.6. Өндірістік өнеркәсіптердің энергошаруашылықтарының жабдықтарына қызмет көрсету және жөндеу жүйесі.
- •Электр энергиясының көрсеткіштері мен сапасының межелері.
- •1.7.1. Жиіліктің ауытқуы.
- •1.7.2. Кернеудің ауытқуы.
- •Кернеу өзгерісінің қарқыны.
- •1.7.4. Кернеудің синусоидасыздығы.
- •1.2. Кесте. Синусоидалықтың бұрмалану коэффициентінің мәндері.
- •1.7.5. Кернеудің симметриясыздығы.
- •Бақылау сұрақтары.
- •2 Тарау. Сенімділік теориясының элементтері.
- •2.1. Сенімділік теориясының негізгі түсініктері мен анықтамалары.
- •2.1. Кесте. Электрлік бұйымдардың құрылымдық сенімділігінің көрсеткіштері.
- •2.2. Электротехникалық құрылғылардың сенімділік көрсеткіштері.
- •Торт ═ ∑ ti / n0 (2.3)
- •Тоқтап қалудың пайда болуының себептері мен заңдылықтары.
- •Тоқтап қалу себептері
- •2.1. Сурет. Тоқтап қалулардың себептерінің жіктеуі.
- •2.2. Сурет. Электротехникалық құрылғының жұмыс кезеңіндегі тоқтап қалулардың қарқындылығының қисығы.
- •Пайдалану шарттарының сенімділікке әсері.
- •2.4.1. Қорщаған орта жағдайының электр құрылғыларының жұмысына әсері.
- •2.4.2. Электр қондырғыларын қолдану шарттарының оның жұмысына әсері.
- •2.2. Кесте. Қоршаған орта жағдайының электр қондырғылардың, материалдар мен кабель бұйымдарының сақталуына әсері.
- •2.4.3. Энергияның сапа көрсеткішінің (эск) электр қондырғысының жұмысына әсері.
- •2.4.4. Электр жабдықтарына қызмет көрсету жағдайларының электр қондырғыларының сенімді жұмысына әсері.
- •Бақылау сұрақтары
- •3 Тарау Электр жабдықтарының техникалық алдын – ала анықтаулары.
- •3.1. Негізгі түсініктер мен анықтамалар.
- •3.2. Сынау түрлері.
- •3.3. Оқшаулағыштарды зерттеу арқылы анықтау.
- •3.1. Сурет. Оқшаулағышты алмастыру сұлбасы (а) және ол арқылы өтетін токтардың диаграммасы (б).
- •3.2. Сурет. Құрғақ және ылғал оқшаулағыштардың толық тогы мен кедергісінің өзгеру графигі.
- •3.3. Сурет. Сυ / с20 қатынасының температураға тәуелділігі.
- •1 Және 2 - құрғақ және ылғал оқшаулағыш
- •3.4. Сурет. Құрғақ және ылғал оқшаулағыштардың сиымдылықтарының өзгеру графигі.
- •3.5. Сурет. Ішығ. Шығын тогының берілген кернеуге тәуелділігі (электр қозғалтқыш 6 кВ кернеуге есептелген) 1 және 2 ылғал және құрғақ оқшаулағыштар үшін.
- •3.6.Сурет. Кернеу әсеріндегі диэлектриктегі электр токтарының векторлық диаграммасы.
- •3.4. Профилактикалық сынаулар.
- •3.1 Кесте. Электр қондырғыларының оқшаулағыштарының кедергілеріне профилактика-лық өлшеулер жүргізудің мерзімдері мен межелері.
- •3.5. Оқшаулағыштың кедергісін өлшеу кезінде температураны есепке алу.
- •3.2 Кесте.
- •3.6. Түйіспелерді алдын – ала анықтау.
- •3.7. Оқшаулағыштың кедергісін өлшеу нәтижелері бойынша жабдықтардың техникалық жай-күйіне болжау жасау.
- •3.3. Кесте. Оқшаулағыш кедергісін өлшеудің нәтижелері
- •Бақылау сұрақтары
- •4 Тарау Электр қондырғыларын орынды таңдау мен қолдану негіздері.
- •4.1. Жалпы мағлұматтар.
- •4.2. Техникалық сипаттамалары бойынша таңдау.
- •4.3. Экономикалық белгілері бойынша таңдау.
- •4.4. Қорғаныс құрылғыларын таңдау.
- •4.1. Сурет. Электр қозғалтқыштардың апаттық режим кезіндегі негізгі қызметтік байланыстары.
- •4.1 Кесте.
- •4.5. Электр қондырғыларының жұмыс режимдерін оңтайландыру.
- •4.6. Электр қондырғыларының жүктелу қабілеті.
- •Бақылау сұрақтары
- •5.1. Cурет. Желінің аспалы оқшаулағыштары бар тіреулердегі аралығы.
- •5.1.1. Аспалы желілердің өткізгіштері.
- •Өткізгіштерді белгілеу үшін түрінің жанында қалыпты көлденең қимасының ау-
- •5.1.2. Аспалы желілердің оқшаулағыштары.
- •5.2. Cурет. Аспалы оқшаулағыштардың гирляндалары: 1 – оқшаулағыш, 2 - өткізгішті
- •5.1.3. Аспалы желілердің тіреулері.
- •5.3. Cурет. Аспалы желілердің сұлбасы.
- •5.4. Cурет. Екі тізбекті желіге арналған аралық металл тіреу.
- •5.5. Cурет. Тіреулердегі өткігіштер мен арқансымдардың орналасулары:
- •5.6. Cурет. Өткізгіштерді транспозициялау сұлбасы: а, b,с – тораптың үш фазасы.
- •5.2. Аспалы желілерге қойылатын жалпы талаптар.
- •5.3. Аспалы желілерді пайдалануға қабылдау.
- •5.4. Аспалы электр беру желілеріне қызмет көрсету бойынша пайдалану іс – шаралары.
- •5.4.1. Аспалы электр берудің токтық жүктеме режимдерін сақтау.
- •5.4.2. Аспалы желілерді қарау.
- •5.4.3. Аспалы желілердегі өлшеулерді алдын – ала сынау.
- •5.1. Кесте. Пайдалану кезіндегі тіреулердің қауіпті қималарының рұқсат етілген беріктік қоры және тозу коэффициенті
- •5.2 . Кесте.
- •0,38 КВ аж-дің тіреулерінің негізгі детальдары үшін рұқсат етілген есепті және ең кіші диаметрлері.
- •5.6. Аспалы желілерде жұмыс істеген кездегі техника қауіпсіздігі.
- •Бақылау сұрақтары.
- •Кабельді желілерді пайдалану және жөндеу.
- •6.1. Жалпы мағлұматтар.
- •6.1.1. Кабельдердің конструкциялары.
- •6.1.2. Кернеуі 6 – 10 кВ – тық кабельдерді төсеу тәсілдері.
- •6.1. Кесте. Кернеуі 10 кВ-қа дейінгі кабельдер төселетін траншеялардың өлшемдері.
- •6.2. Кесте. Кабельдердің иілуінің ішкі қисықтығының рұқсат етілетін ең төменгі радиустары.
- •6.3. Кесте. Кабельді желінің әр 1 км-індегі жалғағыш муфталардың рұқсат етілген саны.
- •6.3. Сурет. Кабельдерді арналарға төсеу.
- •6.5. Сурет. Темірбетон панельдерден жасалған блоктар:
- •6.6. Сурет. Кабельдік эстакадалар: а). Жеке тіреуге оратылған біржақты өтпелі; б). Екі жақты; 1 – жылжымайтын күннен қорғағыш панельдер; 2 – алынбалы күннен қорғағыш панельдер; 3 – кабель сөрелері.
- •6 А 2 .7. Сурет. Кабельдік галерея: а). Біржақты; б). Екіжақты; 1 – кабель сөрелері; 2 – күн-нен қорғағыш панельдер.
- •6.4. Кесте. Пайдалану барысында механикалық әсерлер мен керуші жүктемелердің жоқ ке-зіндегі қағаз, пластмасса және резина оқшаулағышы бар күштік кабельдердің қолданылу аумағы.
- •6.2. Кабельді желіні пайдалануға қабылдау.
- •6.5. Кесте. Кабельді желіні пайдалануға өткізу кезіндегі берілетін құжаттардың тізімі мен мазмұны.
- •6.3. Кабельді желілерге қызмет көрсету бойынша пайдаланудың іс – шаралары.
- •6.3.1. Токтық және жылулық режимдерді сақтау.
- •6.7. Кесте. Ауаның температурасын есепке алу үшін қолданылатын түзету коэффициенттері.
- •6.6. Кесте. Жердің температурасын есепке алу үшін қолданылатын түзету коэффициенттері.
- •6.8. Кесте. Жерде құбырдың ішінде және құбырсыз қатар жатқан кабельдер үшін түзету коэффициенттері.
- •6.9. Кесте. Орташа тәуліктік температураға есептегендегі түзету коэффициенті.
- •6.10. Кесте. Кернеуі 10 кВ – қа дейінгі кабельдердің рұқсат етілген асыра жүктелулері.
- •6.3.2. Кабельді желілерді қарау.
- •6.3.3. Адасқан токтар, оларды өлшеу және кабельдерді коррозиядан қорғау.
- •6.3.4. Алдын – ала сынаулар.
- •6.4. Кабельді желілердің зақымданған жерлерін анықтау.
- •2 Мксек
- •6.12. Сурет. Кабельдің зақымданған орнын ілмекті тәсілмен анықтаудың сұлбасы.
- •6.13. Сурет. Біртекті желідегі зарядталған кабельді тесіп өткен кездегі тербелмелі процесстің кернеуі.
- •6.14 Сурет. Өткізгіші үзілген кабельдердің зақымдану түрлері:
- •6.5. Кабель оқшаулағышының зақымданған орнын күйдіру.
- •6.11. Кесте. Кабельдерді кұйдірудің кезеңдері.
- •6.6. Кабельді желілерді жөндеу.
- •Бақылау сұрақтары.
- •Күш беретін трансформаторларды пайдалану.
- •Жалпы мағлұматтар.
- •7.1 Кесте. Трансформаторларды салқындату түрлерінің шартты белгілері.
- •7.2 Күш беретін трансформаторларды пайдаланудың жалпы талаптары.
- •7.3 Трансформаторларды пайдалануға қабылдау.
- •Трансформаторларды құрғатпай пайдалану үшін қосу шарттары.
- •7.2 Кесте. Диэлектрлік tgδ шығындардың рұқсат етілген мәндері.
- •7.3 Кесте. Сиымдылықтардың с2 / с 50 қатынасының рұқсат етілген мәндері.
- •Кесте. Май ішіндегі орамдардың оқшаулағыштарының бірминуттық r60 кедергілерінің рұқсат етілген ең төменгі мәндері.
- •7.5 Трансформаторларды құрғату.
- •7.5 Кесте. Коэффициентті анықтау.
- •7.2. Cурет. Трансформаторды нольдік реттегі токпен құрғату сұлбасы.
- •7.3. Cурет. Трансформаторды бірфазалы қысқа тұйықтаумен құрғату.
- •7.6 Трансформаторлардың жүктелу қабілеті.
- •7.6 Кесте. Трансформаторлардың рұқсат етілген апаттық асыра жүктелулері.
- •7.7 Трансформаторларға техникалық қызмет көрсету.
- •Пайдалану ережелері ( тпе ), басшылыққа алынатын техникалық материалдар,
- •7.8 Трансформатор майы.
- •7.8.1 Трансформатор майының сипаттамалары.
- •7.8.2 Трансформатор майын пайдалану.
- •7.8.3. Майды тазалау, құрғату және қалпына келтіру.
- •7.9. Күш беретін трансформаторларды сынақтан өткізу және жөндеу жұмыстарын орындау кезіндегі техника қауіпсіздігі
- •Бақылау сұрақтары.
- •Кернеуі 1000 в – тан жоғары тарату құрылғыларын пайдалану және жөндеу.
- •8.1. Жалпы мағлұматтар.
- •8.2. Негізгі электр қондырғыларын пайдалану.
- •Тарату құрылғыларын қарау.
- •8.4. Техникалық қызмет көрсету.
- •8.5. Тарату құрылғыларының жабдықтарын ағымдық жөндеу.
- •8.6. Жабдықтарды алдын – ала сынау.
- •8.1 Кесте. Сынау кернеулерінің межелері
- •8.7. Тарату құрылғыларын пайдалану және жөндеу кезіндегі техника қауіпсіздігі.
- •Бақылау сұрақтары.
- •4. Ток жүретін бөліктер мен түйіспелі қосылыстарды күтіп, қадағалаудың ерекшеліктері
- •Электроқозғалтқыштарды пайдалану.
- •9.1. Жалпы мағлұматтар.
- •Қозғалтқыш типтерін белгілеудің мысалдары:
- •9.1 Кесте. Электр машиналарының орамдарының шықпаларының белгіленулері.
- •9.2. Электр қозғалтқыштарын пайдалануға қабылдау.
- •9.3. Электр қозғалтқыштардың пайдалану сенімділігін қамтамасыз ету.
- •9.4. Электр қозғалтқыштарға техникалық қызмет көрсету.
- •9.5. Ағымдық жөндеу.
- •9.6. Электр машиналарының оқшаулағыштарын құрғату тәсілдері.
- •9.7. Электр машиналарын пайдалану кезіндегі техника қауіпсіздігі.
- •Электр қозғалтқыштары.
- •Бақылау сұрақтары.
- •Әдебиеттер тізімі
- •Мазмұны
- •І бөлім. Электр қондырғыларын пайдалану теориясының негіздері
- •Іі бөлім. Электр қондырғыларын техникалық пайдалану
4.2. Техникалық сипаттамалары бойынша таңдау.
Электр жабдықтарын таңдау кезінде ескерілетін негізгі техникалық сипаттамалар: климаттық орындалуы және орналастыру санаты; бөгде заттардың түсіп кетуінен және ылғалдан қорғалу дәрежесі; қалыпты параметрлері (кернеу, ток, қуат, айналу жиілігі жә-не т.б.); қосымша сипаттамалар (жүргізу қасиеті, асыра жүктелу қабілеті, қорғалу сипат-тамалары және т.б.).
Климаттық орындалуы және орналастыру санаты бойынша таңдау. Өнеркәсіп шыға-ратын электротехникалық бұйымдар белгілі бір климаттық ауданда қолдануға және орындалуына байланысты, белгілі бір орынға орнатылуға арналған.
Құрлықта, өзенде, көлде пайдалануға арналған бұйымдар макроклиматтық аудандар үшін келесі климаттық орындалымдармен белгіленеді: Қ (У) – қоңыржай климат; С (ХЛ) – суық климат; ТЫ (ТВ) – ылғалды тропикалық климат; ТҚ (ТС) – құрғақ тропикалық климат; Т – ылғалды және құрғақ тропикалық климат; Ж (О) – жалпы климаттық орын-далымда.
Ерекше өндірістік жағдайларда сенімді жұмысты қамтамасыз ету үшін ауылшаруа-
49.
шылық А (С) және химиялық тұрақты (Х) орындалымдағы электр жабдықтары шығары-лады.
Электр жабдықтарын орналастыру санаты бойынша келесі сандармен белгілейді:
1 – ашық ауада жұмыс істеу үшін;
2 - температура мен ауа ылғалдылығының тербелісі ашық ауадағы тербелістен елеусіз ерекшеленетін бөлмеде жұмыс істеу үшін, мысалы, шатырда, қорапта, тіркемелерде, жылу оқшаулағызсыз металл бөлмеде, сонымен қатар 1 санаттағы жиынтықталған құрылғының қаптамасында немесе бастырма астында (бұйымда күн радиациясының тікелей әсері және атмосфералық шөгінділердің жоқ кезінде);
3 – ашық ауадағыға қарағанда, температура мен ауа ылғалдылығы, құм мен шаңның әсері елеусіз, реттелетін жасанды климаттық жағдайсыз, табиғи желдетілетін жабық бөлмеде жұмыс істеу үшін;
4 – жасанды жолмен реттелетін климаттық жағдайдағы бөлмеде жұмыс істеу үшін;
5 – жоғары деңгейдегі ылғалдылықтағы бөлмеде жұмыс істеу үшін.
Қорғалу дәрежесі бойынша таңдау. Электротехникалық бұйымдардың сыртқы қо-рабының ішінде орналасқан ток жүретін немесе қозғалатын бөліктерге қызмет көрсету-ші тұлғаларды жанасып кетуден, сыртқы қораптың ішіне бөгде қатты заттардың түсіп кетуінен және оған судың еніп кетуінен қорғау дәрежесі МЕМСТ – 14254-69 –ға сәйкес ІР әріптерімен және екі санмен шартты түрде сипатталады (мысалы, ІР23, ІР54 және т.с.с.). Бұл белгілер бұйымның сыртқы қорабында немесе құжаттық мәліметтермен бірге кестеде белгіленеді.
ІР белгісінен кейінгі бірінші сан жабдықтың қозғалатын бөліктеріне тұлғалардың жа-насып және оның ішіне бөгде қатты заттардың түсіп кетпеуінен қорғалу дәрежесін білді-реді. Бұл белгілер былайша оқылады:
0 – тұлғалардың ток жүретін және қабықша ішіндегі қозғалатын бөліктерге жанасып кетпеуіне, сонымен қатар қораптың ішіне бөгде денелердің түсіп кетпеуіне қарсы қорға-нысы жоқ;
1 – дененің көп бөлігінің қорап ішіндегі ток жүретін немесе қозғалатын бөліктерге абайсызда жанасып кету мүмкіндігінен қорғалған. Осы бөліктерге әдейі жанасудан қор-ғаныс жоқ. Жабдық диаметрі 52,5 мм-ден кем емес бөгде ірі қатты денелердің түсіп ке-туінен қорғалған;
2 – қорап ішіндегі ток жүретін және қозғалатын бөліктермен адам саусақтарының жа-насып кету мүмкіндігі қорғалған. Жабдық диаметрі 12,5 мм-ден кем емес бөгде орта өл-шемдегі қатты денелердің түсіп кетуінен қорғалған;
3 - қалыңдығы 2,5 мм-ден асатын құралдардың, сымдардың және басқа да ұқсас де-нелердің қорап ішіндегі ток жүретін немесе қозғалатын бөліктермен жанасып кету мүм-кіндігі қорғалған. Жабдық диаметрі 2,5 мм-ден кем емес бөгде ұсақ қатты денелердің тү-сіп кетуінен қорғалған;
4 – қалыңдығы 1 мм-ден асатын құралдардың, сымдардың және басқа да бөгде денелердің жанасуынан қорғалған;
5 – тұлғалардың қорап ішінде орналасқан ток жүретін немесе қозғалатын бөліктерге жанасып кетуі толық қорғалған. Жабдық зиянды шөгінділерден, шаңдардан қорғалған;
6 - тұлғалардың қорап ішінде орналасқан ток жүретін немесе қозғалатын бөліктерге жанасып кетуінен, және жабдық шаңның кіруінен толық қорғалған.
Екінші сан жабдықтың сыртқы қорабының ішіне судың кіріп кетпеуінен қорғалу дә-режесі және ол төмендегіше оқылады:
0 – жабдықтың сыртқы қорабы судың кіруінен қорғалмаған;
1 – конденсацияланған су тамшыларынан қорғалған. Сыртқы қорапқа вертикаль тамшылайтын, конденсацияланған судың тамшылары жабдыққа кері әсерін тигізбеуі керек;
2 – су тамшыларынан қорғалған. Вертикальға 150 көлбеу бұрышпен сыртқы қорапқа тамшылайтын су тамшылары жабдыққа кері әсерін тигізбеуі тиіс;
3 – жаңбырдан қорғалған. Вертикальға 600 көлбеу бұрышпен сыртқы қорапқа тамшылайтын су тамшылары жабдыққа кері әсерін тигізбеуі тиіс;
4 – шашырандыдан қорғалған. Сыртқы қорапқа тамшылайтын кез келген бағыттағы
50.
су тамшылары жабдыққа кері әсерін тигізбеуі тиіс;
5 – судың сорғалауынан қорғалған. Электр жабдықтарының жекелеген түрлеріне ар-налған стандартта көрсетілген ұштық арқылы, жабдыққа кез келген бағытқа шапшыған су жабдыққа кері әсерін тигізбеуі тиіс;
6 – кеме палубасына тән сипаттағы әсерлерден қорғалған (палубаның су өтпейтін жабдықтарын қоса алғанда). Теңіз толқынының шарпуы тиген кезде су электр жабдық-тарының жекелеген түрлеріне арналған стандартта көрсетілген шарттарға сәйкес, сырт-қы қорапқа тимеуі тиіс;
7 – суға батқан кезде қорғалған. Электр жабдықтарының жекелеген түрлеріне арнал-ған стандартта көрсетілген қысым және уақыт аралығында су сыртқы қорапқа кірмеуі тиіс;
8 - электр жабдықтарының жекелеген түрлеріне арналған стандартта көрсетілген қы-сымда, суға шектеусіз ұзақ батырылған кезде қорғалған. Су сыртқы қораптың ішіне кір-меуі тиіс.
Кернеу бойынша таңдау. Электр қозғалтқыштарды оның Рқ.қ. қалыпты қуатының және, машинаның жұмыстық тұтынатын немесе машинаның жұмыстық органдарының Рм қуатына теңдігі шартына қатысты таңдайды. Бұл жағдайда шешуші мән электр же-тектің жүктелу диаграммасымен сипатталады.
Ұзақ мерзімді өзгеріссіз жүктеме кезінде қозғалтқышты таңдау нақты тұтынытын қуат бойынша жүзеге асырылады: өзгеру коэффициенті 20%-дан төмен болатын, уа-қытқа байланысты аз өзгеретін жүктеме кезінде қозғалтқышты орташа қуат бойынша; айнымалы жүктеме кезінде – есепті балама қуаты бойынша таңдайды, яғни қозғалт-қыштың қызуы бойынша нақты айнымалыға балама тұрақты қуат бойынша (бұл шартты орташаквадраттық қуат қанағаттандырады).
Машинаның Ре.қ. есепті қуатын біле отырып (нақты, орташа немесе орташаквадрат-тық), тізімдеме бойынша есепті қуатпен салыстырғанда үлкен қуатқа жақындау, стан-дартты Рқ.қ. қуаттағы электр қозғалтқышын таңдайды. Жалпы алғанда таңдау шарты Рқ.қ. ≥ Ре.қ. түрінде болады. Таңдап алынған қозғалтқышты асыра жүктелу қабілеттілігіне, жіберу мүмкіндігіне, жіберу операцияларының жиілігіне тексереді.
Электрлік аппараттарды (шапқыштар, автоматты ажыратқыштар және магнитті жүр-гізгіштер) мына шарт бойынша негізгі түйіспелердің тогы бойынша таңдайды:
Іқ.т. ≥ Іжұм. (4.1)
мұндағы Іқ.т. – і-нші аппараттың қалыпты тогы;
Іжұм. – коммутациялаушы тізбектің жұмыстық тогы.
Бұдан басқа, аппараттарды төмендегі шарт бойынша, қорғаныс құрылғысының тогы бойынша таңдайды:
Іқорғ.қ.т. ≥ kі Іжұм.
мұнда kі – балқымалы қосымшаның қалыпты тогының немесе қорғаныс қосымшасы-
ның қорғалатын тізбектің жұмыстық тогына қатынасы.
Электр қыздырғыш қондырғыларды (ЭҚҚ) төменгі шарт бойынша қуатына қарай таңдайды:
Рқ.ЭҚҚ ≥ Ре.ЭҚҚ,
Мұнда Рқ.ЭҚҚ - ЭҚҚ-ның қалыпты қуаты;
Ре.ЭҚҚ - ЭҚҚ-ның есепті қуаты.
Есепті қуатты бөлменің жылу балансы мен технологиялық процесстің теңдігімен анықтайды.
