4.6. Электр қондырғыларының жүктелу қабілеті.
Электр қондырғыларының көптеген түрлері бірқалыпсыз жүктемемен жұмыс істейді. Тұтынушы қосалқы станциялардың трансформаторларында токтың лездік мәнінің ауыт-қуы орташа тәуліктік мәнінің ± 50%-ын құрайды. Тұтастай алғанда, жүктеме тәулік ішіндегі сияқты, жылдың маусымы бойынша да белгілі бір кезеңділікпен өзгереді. Со-нымен қатар, салқындатушы ортаның температурасы да кең аралықта тербеледі. Мұндай жағдайда қуатты толық қолдану үшін электр жабдықтарының жүктелу қабілетін қолда-на отырып, оның кейбір асыра жүктелуін пайдалануға рұқсат етіледі.
Жүктелу қабілеті дегенді жүктелу графигі және қоршаған орта температурасымен анықталатын, пайдаланудың нақты жағдайында қызмет ету мерзімін қысқартпай-ақ электр жабдығы жүйелі түрде ұшырап отыратын қысқа мерзімді ең үлкен жүктелуді ай-тады.
Жүктелу қабілетін есептеудің негізінде оқшаулағыштың жылулық тозуы жатыр. Бір-қатар кейбір себептердің және температураның әсерінен оқшаулағыштың физика-хи-миялық қасиеттері уақыт өтуіне байланысты қайтымсыз түрде нашарлайды. Ол өзінің иілгіштігін жоғалтады, шытынайды және өткізгіштен қатпарланып түсе бастайды. Диэлектриктің өзінің электрлік беріктігі іс жүзінде төмендемейді, бірақ дірілдің әсерінен оқшаулағыш механикалық жүктемеге, жылулық ұлғаюға шыдамайды және бүлінеді. Бұл процесс ескіру деп аталады. Ескіру жылдамдығы температураға, ал қорытқы тозу – температура мен әсер ету уақытына тәуелді болады. Тәжірибеге негізделу жолымен температураның әрбір 8 – 100С өзгерісі кезінде оқшаулағыштың қызмет ету мерзімі 2 есеге төмендейтіндігі тағайындалған. Толық емес жүктелу кезінде электр жабдығының температурасы қалыпты мәнінен төмен, сондықтан баяу ескіру процесі жүреді, яғни со-ның арқасында электр жабдығын асыра жүктеуге мүмкіндік беретін, оқшаулағыштың қызмет етуінің «қоры» пайда болады. Бұл жағдайда оқшаулағыштың жоғарылатылған тозуы, алдында пайда болған қызмет ету қорына сәйкес келетіндей, асыра жүктелуді жә-не оның ұзақтығын таңдайды, және тиісінше, бұйымның межелік ұзақ мерзімділігі сақ-талады.
Оқшаулағыш температурасының көтерілу жылдамдығы электр жабдығының асыра жүктелуі кезінде оның жүктелу қабілетін анықтайтын, қызудың тұрақты уақытына тәуелді. 30 кВ-қа дейінгі асинхронды қозғалтқыштар қызудың ең үлкен тұрақтылығына (20 минут) және, тиісінше аз жүктелу қабілетіне ие. Тиегіш электр қозғалтқыштарында
57.
қызудың тұрақты уақытының жоғарылатылған мәні бар, сәйкесінше, олардың жүктелу қабілеті жоғары, яғни мұны батырылатын сорғы қондырғыларының жұмыстық режимін таңдау және қорғаныс құрылғысын ретке келтіру кезінде ескеру қажет.
Күш беретін трансформаторлардың қызу уақытының тұрақтылығы бірнеше сағатқа жетеді. Сондықтан трансформаторлар, мәні МЕМСТ 14209-85 бойынша тағайындалған, елеулі жүйелі асыра жүктелулерге есептелуі мүмкін.
Бақылау сұрақтары
1. Электр жабдықтарын таңдау кезінде шектеу және оңтайландыру принциптерінің ма-ғынасы неде?
2. Электр жабдықтарын техникалық сипаттамалары бойынша таңдау қалай жүзеге асы-рылады?
3. Электр жабдықтарын экономикалық белгілері бойынша таңдау қалай жүзеге асыры-лады?
4. Электр жабдықтарын қуаты бойынша таңдаудың ерекшеліктерін атаңдар.
5. Электр жетектердегі электр қозғалтқыштарының үздіксіз және сенімді жұмысы немен қамтамасыз етіледі?
6. Электр қозғалтқышы бар электр қондырғыларын пайдалану барысында қандай апат-тық режимдер пайда болады?
7. Электр қозғалтқыштарын қалыпсыз режимдерден қорғау құрылғыларына қандай талаптар қойылады?
8. Ішіне орнатылған температуралық қорғаныстың мақсаты мен құрылысы қандай?
9. Ішіне орнатылған температуралық қорғаныс құрылғысының кемшіліктерінің мағына-сы неде?
10. Электр қозғалтқыштарын қалыпсыз режимдерден қорғайтын арнайы құрылғыларды қандай үш топқа бөлуге болады?
11. Температуралық қорғаныстың құрылысы қандай? Оның мүмкіндіктері, ерекшелік-тері мен кемшіліктері қандай?
12. Фаза сезгіш қорғаныстың жұмыс істеу принципі қандай?
13. Қорғаныстың ФУЗ фаза сезгіш құрылғысының негізгі тораптарын ата және олардың атауларын көрсет.
14. ФУЗ құрылғысының мүмкіндіктері қандай? Оның кемшіліктері неде?
15. ФУЗ базалық құрылғысы қандай тораптардан тұрады? Электр қозғалтқыштың тогы бойынша өнеркәсіп оның қандай түрлерін шығарады?
16. Қуаты 17 кВт-тан жоғары электр қозғалтқыштарына ФУЗ құрылғылары қалай жалға-нады?
17. Базалық үлгісімен салыстырғанда ФУЗ-М құрылғысының қосымша мүмкіндіктері қандай?
18. ФУЗ-У құрылғысында қорғаныстың қандай принциптері жүзеге асырылған?
19. Электр жабдықтарының жұмыс режимін оңтайландырудың тәсілдерін сипаттап бер.
20. Пайдалану процесі барысында электр жабдықтарының жүктелу қабілетін есепке алу қалай жүзеге асырылады?
58.
ІІ БӨЛІМ
Электр қондырғыларын техникалық пайдалану.
5 тарау.
Аспалы желілерді пайдалану және жөндеу.
5.1. Жалпы мағлұматтар.
Электр берудің аспалы желілері дегеніміз - өткізгіш бойымен электр энергиясын жеткізу құрылғысы. (ВЛ немесе ВЛЭП)
Аспалы желілер үш элементтен тұрады: өткізгіш, оқшаулағыш және тіреу.
Көрші екі тіреудің ара қашықтығы аралық ұзындық немесе желінің аралығы деп аталады. (5.1. сурет)
Өткізгіштер тіреулерге еркін ілінеді, және меншікті массасының әсерінен өткізгіш екі аралықта тізбекті желі бойынша салбырайды. Ілу нүктесінен өткізгіштің төменгі нүкте-сіне дейінгі қашықтықты ƒ салбырау аралығы деп аталады. Өткізгіштің ең төменгі нүк-тесінен жердің бетіне дейінгі қашықтық h - өткізгіштің жерге жақындау аумағы деп аталады. Бұл аумақ адамдар мен көліктердің қозғалысының қауіпсіздігін қамтамасыз етуі керек, ол жергілікті жер жағдайына, желідегі кернеуге және т.б. тәуелді. Халық ор-наласқан жер үшін оның шамасы һ = 5 – 7 м, халық орналаспаған жер үшін һ = 6 – 8 м.
Өткізгіштер горизонталь орналасқан жағдайда тіреулердің биіктігі һ аумақпен және салбырау аралығының максимал мәнімен анықталады. Өткізгіштер оқшаулағыштардың гирляндаларына бекітілген кезде, тіреулердің биіктігі тағы да гирлянданың λ ұзын-дығына ұзарады.
АЖ (аспалы желілер) көрші фазалар өткізгіштерінің араларындағы В қашықтық қа-жетті оқшаулағыштық аралықты қамтамасыз етеді және негізінен оның қалыпты кер-неуіне тәуелді болады. Кернеуі 6 – 10 кВ желі үшін бұл қашықтық орта есеппен 1м, 110 кВ – 4м, 220 кВ – 7м, 500 кВ – 12 м, 750 кВ – 15 м – ді құрайды. Екі тізбекті тіреулер-дегі әртүрлі тізбектердің өткізгіштерінің аралық қашықтығы бір тізбекте жұмыс істеген кезде екіншісін ажыратпайтындай етіп алынады.
Желінің ℓ аралық ұзындығын негізінен экономикалық ойлау тұрғысынан анықтайды. Аралық ұзындықтың артуымен қатар салбырау аралығы да артады, тиісінше тіреудің биіктігі де ұзарады, ал бұл дегеніміз оның бағасы да өседі деген сөз.Аралық ұзындықтың артуымен қатар, тіреулердің саны кемиді және желінің оқшаулағышының құны төмен-дейді. Горизонталь орналасқан өткізгіштері бар, биіктігі 13 – 14 м тіреулердің, кернеуі 1 кВ – қа дейінгі желілер үшін аралық ұзындығы 30 – 70 м, ал кернеуі 110 кВ желілер үшін 150 – 200 м – ді, сонымен қатар биіктігі 25 – 30 м тіреулерде, кернеуі 220 – 500 кВ желілер үшін 400 – 450 м – ді құрайды.
