9.1.Тамыраяқтылар /саркодалылар/ .
Тамыраяқтылар классы – Sarcodina. Бұл кластың өкілдері өте қарапайым. Олардың денесінің пішіні тұрақты емес. Олар жалғанаяқтары арқылы қозғалады. Тұщы суларда, топырақта, теңізде мекендейді. Биогеоценозда консумент және редуцент қызметін атқарады. Кейбір тамыраяқтылар комменсалды және паразитті өмір сүруге бейімделеген.
Өкілдері:
Дизентерия амебасы (Еntamoeba histolytica)
Ауыз амебасы Entamoeba gigivalis
Ішек амебасы Еntamoeba coli
9.1.1. Дизентерия амебасы
Амебиаз - Entaemoeba histolytica тудыратын тоқ ішектің ойық жарасымен сипатталатын жұқпалы ауру; әртүрлі мүшелерде абсцесстің пайда болуы мен созылмалы түрде өтеді. Қоздырғыш Protozoa, Sarcomastidophora типіне, Sarcodina тип астына жатады. 1875 жылы орыс ғалымы Ф.АЛеш ашты.
Амебиаз барлық жерде кездеседі, бірақ дымқыл ыстық климатты зоналарда жиі кездеседі. Үністанда, Колумбияда және Мексикада дизентериялы амебадан, созылмалы бауыр абсцессасымен шамамен 40 млн адам зардап шегуде.
Entamoeba histolytica-ның даму циклінде вегетативті, тыныштық немесе цисталық кезеңдерінен тұрады.
Морфологиясы және дамуы. Қоздырғыштың дамуы екі кезеңмен өтеді: вегетативті және цисталы. Адам ағзасында вегетативті түрі 4 сатыда өтеді. Ұсақ вегетативті түрі ішектің саңылауында мекендейді. Оның мөлшері 8-20 мкм. Цитоплазмадан бактерияларды және саңырауқұлақтарды – ішектің микрофлора элементтерін табуға болады. Адам амебиазамен, лас жерден азық түліктерден немесе судан паразиттің цистасын жұтқанда жарақаттанады. Ұсақ сегіз жасушаның бірінен соң бірі бөлінуі нәтижесінде, ұсақ вегетативті формаға айналады да, тоқ ішектің саңылауында циста түзіледі. Олар адамға қауіпті емес. Олар қайтадан цисталанып сыртқа шығады. Иесінің жағдайы төмендегенде ұсақ вегетативті түрлері жараның түзілуін туғызатын ірі формаға айналуға бейімделген. Вететативтi iрi ұлпалық түрі, өлшемi 30-50 мкм, эритроцитпен қоректенедi, бактериаларды ұстап қалмайды. Ірі вегетативті түрі іріңді жара ішектің қабырғасының ішек саңылауында мекендейді. Цитоплазма дәнді эндоплазмаға нақты бөлінген. Онда қара түске боялған карисоммен сипатталған ядро және қорек ететін эритроциттер орналасқан. Ірі түрлері кең жалған аяқтарының көмегімен қозғалады. Жараланған ұлпаның тереңінде ұлпалық түрі орналасады. Ол ірі вегетативтік формадан кішірек және цитоплазмада эритроцит жоқ. Амебиаз кезінде науқастың жаңа нәжісінен табылады.
Энтеральды жолмен жарақаттану тек Entamoeba histolytica цистасымен жүреді. Циста алдылық және цисталық (тыныштық жағдайда) диаметрі 9-16 мкм, оваль пішінді алғашқы түрі, аз қозғалады. Жетілген цистаның төрт ядросы, ал амебаның патогенсіз цистасында сегіз ядросы болады. Циста симтомсыз жүретін ауру, паразит тасушылардың және созылмалы аурумен ауратындардың нәжісінен табылады (9.1.1. сурет).
|
А - сау тасымалдаушынікі., Б – амебты дизентериямен ауырған науқастікі, 1-метацистік дамуы; 2 – кеңістік түрі 3 – цистаға дейінгі түрі; 4 – цистаға өтуі; 5, 6 - амебалардың вегетативті түрлері ; (5 - forma minuta; 6 - forma magna). |
9.1.1. сурет Дизентериялы амебаның тіршілік кезеңдері http://www.help-rus-student.ru/pictures_fail/23/766_2.htm |
Патогенділік факторларлары Амебаның қабілеттілігінің арқасында сыртқы ортаға протеолитикалық ферменттерді (трипсин және пепсин) бөледі, ол ішектің қабырғасына жақындаған жағдайда, эпителидің жарақаттануына әкеледі. Әрі қарай таралу гиалуронидаза факторының бөлінуімен аяқталады. Амеба қан тамырларының саңылауының қабырғасына енеді, мұндай тамырдың бөлімінде тромбоз туады. Едәуір бөлімдерде амебаның гаметогенді таралуы байқалады. Амебиазаның асқынуы ішек және ішектен тыс болып бөлінеді. Ішек арқылы асқынуда жара, қан кету, және т.б қауіпті. Ішектен тыс бас миы және бауырдың абсцестерінің түзілуімен асқынады. Аурудың өткір жарақаттану кезінде нәжісте циста ғана болмайды, сонымен қатар трофозоит табылады. Диярейді шақыратын ауру, амебиазамен жарақатанғандардың тек 10% дамиды.