11.2.1.Желшешек немесе үш -типтік ұшық вирусы (varicella- zoster)

Үш -типтік ұшық вирусы екі түрлі зақымданулар қоздырады: жел шешек вирусы (varicella) және белдеу теміреткі (zoster). Ауру алғаш жел шешек түрінде өтеді, оның рецидиві- белдеу теміретке түрінде өтеді. Бұл вирусты 1911 жылы бразилиялық дәргер Э. Араго ашқан. Вирус екі түрлі ауру қоздырады. Жел шешекке (varicella) көбінесе балалар шалдығады, дене қызбасымен, жалпы интоксикациаланумен, мөлдір сұйық толған бөртпе (везикула) шығумен өтеді. Белдемелі ұшық (herpes zoster) немесе белдеуші теміреткі балакезінде жел шешекпен ауырған ересек адамдарда болатын эндогенді инфекция. Ауру жүйке жолдарының бойымен везикулярлық бөртпелер шығуымен көрініс береді.

Морфологиясы. Герпес вирусының вирионы нуклеоидтан құралып, ол капсид ортасында орналасады диаметрi 140-210 нм, сфера тәрiздi пiшiнге ие. Нуклеокапсидi iшкi қабықшамен қапталған. Вирус геномы екi жiпшелi ДНҚ-ға ие (11.10.сурет). Iшкi қабықшаның гликопротеиндерi типоарнайы антиген болып саналады. Нуклеокапсидтiң ақуыздары типоарнайы антигендiк этиотоптарын тасымалдайды. Желшешек вирусы герпесвирутарға кіреді. Бұл вируста ішкі және сыртқы антигендер анықталған.

Эпидемологиясы, патогенезі, Клиникалық белгілері. Жел шешек балалар арасында жиі кездесетін ауру. Ересек тұрғындардың 80-90% жас кезінде жел шешекпен ауырғаны туралы мәлімет берген. Ал жел шешекпен аурып тұрғандардың 10%- да белдеу теміреткесімен науқастанғаны тіркелген.

Жұқпа көзі ауру адам және вирус тасмалдаушылар. Вирус ауа тамшылы жолдары, жанасу(бөртпе бөлінділерімен) жолдарымен беріледі. Ауру жылдың салқын айларында жиілейді, жел шешек немесе үш -типтік ұшық вирусымен 1 жастан 10 жасқа дейінгі балалар жиі, ал 10 жастан асқан балалар мен ересектер сирек ауырады. Сырқаттың инкубациялық (жасырын) кезеңі 11 күннен 21 күнге дейін, яғни орташа 14—15 күнге созылады. Ауру бастапқы кезде жоғарғы тыныс алу жолдарының шырышты қабатының эпителиясында көбейеді содан кейін лимфа тамырлары арқылы қанға түсіп, вирусемия қоздырады. Қан мен терінің (дерматроптық әсері) және шырышты қабаттың эпителиялық жасушаларына барады. Нәтижесінде науқастың бетінде, кеудесінде, аяқ- қолдарында, ауыз -қуысының шырышты қабатында везикулярлы бөртпелер пайда болады. Ауру басталғанда температура 38—39°С-ге дейін көтеріледі де, адамның терісі мен шырышты қабығында қышыма бөрткен пайда болады. 3—5 күн өткеннен кейін бөрткеннің көбеюі тоқтайды да, температура төмендеп, қалпына келеді, бөртпе қара қотырланып, 1,5—2 аптадан соң оның қабығы түседі. Кейде барлық жері ауырған кезенде температурасы көтерілмей, әдеттегідей бір қалыпты болады. Ауру адам сырқаттың инкубациялық кезеңінің соңғы күнінен бастап және бөртпе шыққаннан кейінгі 9-күнге дейін жұқпалы болып есептеледі. Әдетте желшешек жеңіл өтеді, бірақ кейде (әлжуаз балаларға шыққанда) асқынатын да кезі болады, терісі іріңдейді, құлақтары мен аузының шырышты қабығы т. б. қабынып ауырады. Әйелдерде жүктіліктің үшінші айында бұл ауруға шалдығуы өте қауіптіі себебі ұрығына әсер етіп , бала ақаулық пен туылуы мүмкін (вирус планцета арқылы беріледі) Ауырып тұрған балаларда жұлынының артқы түбіршектерінде немесе жүйкенің ганглияларында вирус бірнеше жыл бойы сақталады. Сақталынған вирустың белсенділігінің артуы нәтижесінде белдеу теміреткесі дамуы ықтимал.Оған әр түрлі жағдайлар (ілеспе аурулар, жарақаттану, иммунитеттің төмендеуі және т.б.) ықпалын тигізеді.Белдеу теміреткесі жекеленген сезімтал жүйке жүйесі бойымен онша айқын емес қызарған дақтар (диаметрі 3-5см) шығуымен сипатталады.18- 24 сағаттан кейін бөртпелер айнала шеті айқын шектелген іші суға толған ауыратын везикулаларға айналады.Зақымдану көбінесе кеудеде (қабырға аралық жүйке жүйесінің бойымен ауырсыну) және де кез келген сезімталдық жүйке жүйесінің бойында орналасуы мүмкін. Зақымдалу белгілері 2-4 аптадан кейін жойылады.

Дақылдануы. Герпес вирустары әртүрлi жасушалық дақылдарында дақылдайды, кейбiр серотиптерi тауық эмбрионында репродукцияланады. Рецепторлы эндоцитоз арқылы сезiмтал жасушаларға герпес вирустары енедi. Депрегелизация, транскрипция және репликация ядрода жүредi. Вирус лабаториялық жануарлар ағзаларда көбеймейді. Адам эмбрионаның фибробласты жасушасы дақылында вирустарды бөлiп аламыз, КБР мен вирустарды идентификациялаймыз.

Иммунитеті. Бала кезінде жел шешекпен науқастанған ересектерде өмір бақилық иммунитет қалыптасады. Қан сарысуында вирус бейтараптаушы және комплемент байланыстырушы антиденелелер жиналады. Бірақ олар аурудың рецидивінен құтқара алмайды. Өйткені персистенциялық жұқпа ошағы жұлынның ганглияларында сақталады. Сонымен қатар Т супрессорлар санының көбюі байқалады, ол өз кезегінде екіншілік иммунды тапшылық қоздыруға себепкер болады. Балаларды ерте жасында тiрi вакцинамен иммунизациялаймыз. Реконвалесценттердiң қанынан алынған иммуноглобулиндi Жұқпа ошағы нда қолданады.

Резистенттілігі. Вирус сыртқы ортаға тұрақсыз, термолабильді болып, май еріткіштерге және дезинфекциялызаттарға сезімтал. Спиртке УК-сәулелеріне, протеаза және фосфатазаға өте сезімтал. Желшешек вирусы барлық жерде бірдей тараған, Жұқпа көзі тек қана ауру адам болып табылады. Инфекцияның берілу механизмі-аэрозольды. Вирус бастапқы кезде тыныс жолдарының шырышты қабатында көбейеді, кейін лимфагенді жолмен қанға еніп теріге таралады.

Микробиологиялық диагноз қою. Зерттелетін заттар: күлдіреуік бөліндісі, қан, мұрын жұтқыншақ шайындысы. Вирусологиялық әдіс таңбалы жағынды дайындап, Романовский Гимзе әдісімен бояп, препаратты қарап қос денешіктер( Липшиц денешігі және Цанк) жасушаларын анықтайды. Вирусты бөліп алу (индикациялау) тек қана адам эмбрионының фибриобластынан дайындалған жасуша дақылдарына жұқтыру (ЦПӘ, синситиялар түзілуі бойынша индикациялау) Идентификациялау КБР, РИФ. Серологиялық диагноз қою КБР,ИТФ.