2.9. Түрпiлi және қосалқы материалдар

Түрпiлi материалдармен металлдар және материалдардың кесуi өңдеудiң жанында қолданылатын қатты металлдық емес материалдар деп аталады. Олар биiк қаттылықтармен ие болады және алады өткiр шаншып аударатын шеттер жеткiлiктi және қырла.

Түрпiлi материалдарды екi топтар танып бiледi: табиғи және жасандысы. Түрпiлi материалдар ысылма түйіршіктерге, ысылма ұнтақтарға, ұнтақтар және нәзiк микроұнтақтарға жiктеледi. Түрпiлi материалдардан түрпiлi шеңберлер, брустар, түрпiлi терiлер және таспалар, ұнтақтар және пастаның әр түрлi тектерiнен өндiрiледi.

Түрпiлi шеңберлер қайрау және ұштаулар орындалатын табиғи немесе жасанды түрпiлi материалдардың көмегiмен iстеп шығара алады.

Табиғи түрпiлi материалдарға жатады: корунд, зiмпара және табиғи алмас.

Жасанды түрпiлi материалдарға жататындар: (кремнидiң карбиды) электр корунд, карборунд, бор карбиды, синтетикалық алмастар, (бор нитриды) кубанит, эльбор, славутич тағы басқалар. Керамика, бакелит, вулкан тас, металлдық тағы басқа сiңiрлердi сiңiр ретiнде түрпiлi шеңберлер және брустердiң жасауында қолданылады.

Әрбiр түрпiлi материал дәлдiлiкпен, қаттылықпен, механикалық берiктiкпен және түрпiлi қабiлеттiлiкпен бейнеленедi. Түрпiлi материал дәлдiлiктер бойынша 28 нөмiрлерге бөлiнедi. Түйіршіктік, ысылма түйіршікке және ысылма ұнтаққа дәлдiлiк миллиметрдiң жүзiншi еншiлерiнде анықталады-микрометр ұнтақталған. Дәлдiлiктiң келесi көрсеткiштерi орнатылған: ысылматүйіршіктер - 200, 160, 125, 100, 80, 63, 50, 40, 32, 25, 20, 16 ысылма ұнтақтар - 12, 10, 8, 6, 5, 4, 3 микро ұнтақтар - М63, М50, М40, М28, М20, М14; жұқа ұнтақтар- М10, М7, М5. Түрпiлi шеңберлер және брустер қаттылықтар бойынша төмендегiше таңбаланады: жұмсақ - (Ж1, Ж21, Ж3), орташа жұмсақ -ОЖ (ОЖ1 және ОЖ2); орташа О - (О1 және О2); орташа қатты – ОҚ (ОҚ1, ОҚ және ОҚ3); қатты – Қ (Қ1 және Қ2) Т; аса қатты -АҚ (АҚ1 және АҚ2) ; өте қатты - ӨҚ (ӨҚ1 және ӨҚ2).

Әрбiр түрпiлi шеңбер айналуды түрпiлi материал, қаттылық, дәлдiлiк және максимал жылдамдығы көрсетiлген таңба сонымен бiрге кәсiпорын-жасап шығарушыны таңба алады.

Түрпiлi шеңбердiң қаттылығымен байланыстыратын материалдың қаттылығымен анықталады. Түрпiлi шеңбердiң нөмiрi оның дәлдiлiгi күлманады. Нөмiр көбiрек болған сайын (түйіршіктердің диаметрi көбiрек) дәндiлiк сол жоғары.

Қосалқы материалдар деп бұйымдарға тiкелей кiрмейтiн материалдарды айтады. Оларға жуушы және тазартатын зат, мұздатқыш сұйықтар, бояу, лактер, май, сылау, желiм, фетр, резеңке, қышқылдың әр түрлi тектерi жатады, сiлтi сал тағы басқалар қосалқы материалдарға ескi-құсқы және слесарь iс қолданылатын шүберектер жатады.

2.10. Қыздыру өңдеуiнiң мақсаттары

Қыздыру өңдеуi-металлдық материалдар және бұйымдардың қасиеттерiнiң жақсартуының кең қолданылатын әдiстерiнiң бiрi болып саналады. Қыздыру өңдеуiмен жанында жылулық өңдеуiнiң (биiк қаттылық, әсемдiлiк, тұрақты тоздырғыш) қасиет физикалық-механикалық өзгерiс есебiнен кристалды құрылымдарға жетуге тап қалған процесстерi, бiрақ материалдардың өзгерiссiз химия құрамы.

Қыздыру өңдеуiне болат, шойын және түстi металлдардың кейбiр балқымаларына душар болады. Қыздыру өңдеулерiне жататындар: суықпен күйдiру, шынықтыру, босату, (қыздыру жақсартуы) нормалау, өңдеу.