10 Сурет. Тереңдiк өлшеуiштi керең саңылауды тереңдiктiң өлшемi

1 Және 7 - жақтаушалар; 2 және 8-тоқтатқыш бұрандалар; 3 және 9 - қарнақтар; 4 және 10- микроөлшегiш құрылым: 5 және 11 - нониустар; 6- биiктік сызғыш; 12- жылжымалы ерін; 13- жылжымайтын ерін

11Сурет. Тiстiң қалыңдығын тiсөлшегiшпен өлшеу

5.3. Дәл өлшеу үшiн өлшеуішті құрал және аспаптар

Микрометр. Микрометрлер бөлшектердiң сыртқы өлшемдерiнiң өлшемi үшiн қызмет көрсетедi 0,01 мм дейiн дәлдiкпен. Микрометрлермен әртүрлi қашықтықтар өлшеуге болады, бiрақ өлшемдердiң интервалы 25-50мм сирек асады.

Интервалдағы өлшемдерi 0 ден 75 дейін аралығындағы анықталу үшiн сондықтан үш микрометрлермен пайдалануға дәл келедi: 0-25 мм, 25-50 мм және 50-75 мм нiң межелігі бойынша өлшеу шектерiмен.

Микрометрдiң құрылымын (12 сурет) талдаймыз. 1-шi тұтқа 2 тура өңдеген жазық өлшеу бетпен жазмыштан озмыш жоқ жылжымайтын өкшеге алады, басқа өкшеде - 6-шы гильзасымен 5-шi сабақ. Бұл сомын iшiнде (микроөлшегiш) ерекше дәл ою ойық салған.

Сомында сол тегiс бөлiгi айналдырықпен деп аталған микроөлшегiш бұранда 3 айналады. Айналдырықтың өкшеге бағытталған шетi екiншi өлшеу бетпен қызмет көрсетедi.

1 - тұтқа; 2- жылжымайтын өкше; 3- айналдырықпен микроөлшегiш бұранда;

4- тоқтатқыш сақина; 5 - сабақ; 6 - арғана - сомын; 7 - атанақ; 8- арнайы сомын; 9 - зырылдауық; 10- реттеуші сомын

12 Сурет. Микрометр

Сабақ микроөлшегiш бұранданың оң, конусты өкшесімен тұйықтаған 7-шi атанақпен сырттан қамтиды.

Егер атанақ сағат тiлi бойынша айналдырса, онда сол тараптаны онымен бiргеге микроөлшегiш бұранда да айналады. Айналдырықпен және өлшеу өкшенiң аралығында бұл қашықтықта азаяды.

Егер атанақ сағат тiлiне қарсы айналдырса, онда бұл қашықтық үлкеедi. 3-шi бұранданың оюын адым және 0,5 мм 6 тең болуының сомыны, сондықтан атанақпен бiрге айналдырық бiр айналымға атанақтың бұрылысында өкшеге жақындатылады немесе ол да 0,5 мм ге жақындайды. Қалай аспаптың көрсеткiштердi есептеуi өндiрiп алатынын қараймыз. Микрометрде (13 сурет) екi межелік жүргізілген: (сабақта) бiр- сызықты, (атанақта) басқа-айналмасы. Астыдан да, үстiнде де сабақтағы межелік ұзына бойына сызықпен және сызық орналасқан кәдiмгi миллиметрлiк бөлулермен құрастырылған, және де жоғарғы сызықшалар ортасында төменгi бөлулерде болады. Демек, сабақтағы ұзына бойына сызық 0, 5 мм бойынша жоғарғы және төменгi сызықшалармен бөлiкке әрбiр бөлiнген. Бұл межелік бойынша көрсетулердi санайды 0, 5 мм дейiн дәлдiкпен.

Ары қарай есептеу 50 бөлуi болатын барабанда айналма шәкiл бойынша апарады. Бiз барабан бiр айналымға 0,5 мм дегi сабағы бойынша алға басатынын бiлемiз. Демек, сабақтағы ұзына бойына сызық 0, 5 мм бойынша жоғарғы және төменгi сызықшалармен бөлiкке әрбiр бөлiнген. Бұл межелік бойынша көрсетулердi 0,5мм дейiн дәлдiкпен санайды.

Бөлшектi өлшемдi анықталу үшiн бөлулерге межеліктің бастапқы сызықшасынан атанақтың шетi тұнатын сызықтық межелiгi бойынша табады. Бұл табандатқан миллиметрлердiң саны немесе жартылай миллиметрлер болады.

Айналма межеліктің нөлiнiң бөлулерi содан соң сабақта ұзына бойына сызықпен сызықшалардың реттiк нөмiрлерi, өйткенi үлкеюге қарай санай дәл келмейдi. Бұл сандар жүзiншi миллиметрдi құя түскен болады. Екi нәтижелердi қалайды. 13 суретте микрометрдiң төрт тән көрсетулерi келтiрiлген: (а) миллиметрлердiң бүтiн санымен; бөлшектi бөлiкпен, (ә) тең 0, 5 мм; (б) аз 0,5 мм нiң бөлшектi бөлiгi және (в) көбiрек 0, 5 ммнiң бөлшектi бөлiгiмен. Кейбiр жиiрек микрометрдiң тағайындауды анықтаймыз. (12- суретті қара) 7, атанақ 9, зырылдауық 5, сақтағыш құрылым болатын гайкасымен тұйықтаған. Зырылдауық өлшеу беттердiң арасындағы бөлшектi қысқыштың күшiн шек қояды және мезгiлсiз тозудан микроөлшегiш оюды нақ сол қоруыштайды.

Бөлшектi қысқыштың күшi шектi мән, зырылдауыққа жетедi босқа айналған бойда және барабанға күштi көбiрек алып бермеген бойдатек қана.

а

ә

б

в

а- 18 мм өлшемi; ә - 18,5 мм өлшемi; б- 18,22 мм өлшемi; в - 18, 2 мм өлшемi.