5.2. Әмбебапты өлшейтін құрал
Қажеттiлiктiң орындаудың жанында слесарь жұмыстары бөлшек өлшеуге үнемi пайда болады. Өлшем әдетте (ұзындық, диаметр) сызықты өлшемдер немесе бұрыштардың анықтауына, ғұлама екi жазықтықтармен апарады. Мұндай өлшемдердiң жуықтама оңайлығын неткенмен алайда, iс жүзiнде өзi түрлi өлшеу аспаптарды қолданады. Бұл бөлшектердiң формаларының күрделiлiктерi және қиындықпен, кейде және мүмкiн еместiкпен бiр аспаппен өлшемдi анықталуға ұғындырылады. Өлшегiш аспаптарды алуантүрлiктiң бас себебi бөлшектердi өңдеудi дәлдiк көрсетiлетiн әр түрлi талаптарда болады. Барлық бөлшек емес бiрдей дәлдiкпен әзiрлеуi керек. Жиi слесарь өңдеуiнiң жанында 0,5 мм дегi дәлдiгiмен қанағаттануға болады. Бөлшектердi осы жағдайда сызықты өлшемдер өлшеу сызғыштарымен анықтайды, бұрыштар 1о дейiн дәлдiкпен ең оңай бұрышты өлшегiштермен өлшейдi - транспортирмен. Егер бiр аспапты бөлшектi өлшем тiкелей анықтауға болмаса, кронциркүлдер және (8- сурет) нутромерлердi қолданады. Бiр бөлшектi құрастырудың жанында қашан басқаларға қуып әкеледi, жоғарғы дәлдiк ендi көп керек болады - 0,1-0,2мм. Тағы басқалар штангенциркүлдер, тереңдiк өлшеуiштер күрделi аспаптан астам осы жағдайда қолданады. Ерекше дәл бұйымдар микрометрлермен, штихмастармен, калибрлармен өлшейдi. Егер оларға терiс пайдаланса жолдардың дәл өлшеу аспабы және сала жылдам шығады. Ол сондықтан қайда онда қолдану керек емес бұл қажетi жоқты,
Өлшеу аспаптардың көрсеткiштерi
Өлшеу аспаптар және құралдардың олар өзара салыстыруға мүмкiндiк беретiн негiзгi көрсеткiштерiне келесi жатады.
Аспап немесе құралдың шкала бөлiгiнiң құны - өлшелетiн шаманың мәнi, (екi көршi штрихтардың арасындағы қашықтық) тиiстi бiр межелiк бөлiнiсiне.
Шкала бөлiгiнiң құны мысалға, өлшеу сызғышының 1 мм дi құрайды, индикатордың аз шкаласы - 0,01 мм.
Құралдың өзгерiстерiнiң шектерi (аспаптың) - ең үлкен және ең кiшi шама мәндерi. Шәкiлге бiрдей шақта болатын құралдардың өлшеу шектерiнде әр түрлi бола алады. Осылай, 25 мм дегi шәкiлi бар микрометрлерiнiң өлшеу шектерiнде 0-25 мм, 25- 50 мм, 50-75 мм және тағы басқалар бола алады.
Есеп дәлдiгi бөлудi баға (құрал ) аспаптың әдетте тең жартысы бар.
Мысалы, есеп дәлдiгiнiң ерекше құрылымдары көмегiмен нониустың қолдануын штангенциркүлде жоғарылатуға болады.
Өлшеу күш - өлшелетiн бөлшекпен (құрал) аспаптың байланысуын орындағы күш. Өлшеу күштi қатты тербелiстер өлшеу дәлдiктерiнде шағылысады.
Көрсетулердi қателiк - бұл мұндай өлшеу құралдарының таңдауы үшiн шешушi мәндi алатын көрсеткiш. Ол өлшелетiн шаманың нақты мәнi және сол (құрал) аспапты берген оның мәндерiнiң арасындағы айырыммен өрнектеледi. Қателiктiң пайда болулары себептермен дәлсiздiк аспап, өлшеу күштi өзгерiстiң жасауында бола алады, аспап және өлшелетiн бөлшектiң температуралық деформацияларында және тағы басқалар айырмашылық. Өлшеу құралдары мүмкiн максимал қателiгiнiң мәнi не бiр стандартпен бекiтiледi.
Сызықты өлшемдер үшiн құралдар және аспаптар
Сызықты өлшемдер үшiн келесi өлшеу құралдарды қолданады:
Өлшелетiн өлшемнiң тiкелей есептеуi үшiн межелік өлшегіш аспаптар - (металлдық сызғыштар, қойма метрлер, рулетка) штрих ұзындық өлшемдерi, (штангенциркульдер, тереңдiк өлшеуiштер, штангентісөлшегіштер және т. б.) микрометрлер қарапайым ұзындықты өлшеу штихмастар және микроөлшегiш тереңдiк өлшеуiштер, индикаторлар жактады;
- салыстырудың әдiсiн өлшеу үшiн аспаптар - калибрлар, сүңгiлер және бiлiктер және саңылаулардың диаметрлерiнiң тексеруi, өңдеудi дәлдiктiң бақылауы, шлиц, бұранды, тiстi қосулардағы саңылаулары және т. б. үшiн қолданылатын үлгiлер.;
- өлшеу аспаптардың тексеруi үшiн және даярлауларды белгiнiң жанында дәл өлшемдерi үшiн қолданылатын жазық параллель шеткi шаралар;
- өлшегiш аспап және аппараттар, бас, түрмен механикалық (миниметрлер, микрокаторлар, тұтқалы тұтқалар және т.б.) және оптикалық (оптиметрлер, аспапты микроскоптар).
Қарапайым штрих аспаптар. Дөрекi өлшемдер үшiн 150 ден 1000мм аралығындағы және 1 немесе 0, 5 мм нiң бөлуiн бағаны өлшеу шектерi бар өлшеу сызғыштары қызмет көрсетедi; 100 мм бойынша бекiтiлген сызғыштар бiрақ он топса тұратын металлдық қойма метрлер (1 мм-нiң есеп дәлдiгi) әрбiр; (0, 5 ммге дейiн есеп дәлдiгi) қорапқа орап тұжырымдауға болатын 1 ден 50 м ұзындықпен болаттан жасалған таспаның түрiндегi рулеткалары. Рулеткалармен түзу арналған қашықтық қана емес, сызықтардың қисықтарының ұзындығын, дөңгелектер жеке алғанда да өлшеуге болады.
Миллиметрлiк бөлулерi бар межеліктің кәдiмгi металлдық сызғышында сол кесiк бастайды өлшелетiн бұйымның өлкелерiне қоса тiркейтiн қырлар. Егер бұл қырлар бұзылуды алса, онда оныншы бөлуден есептеу, алған нәтижеден 10 мм -дi шегередi.
Бөлшекке сызғышты қырынан қоса тiркеуге ұсынылады, өлшелетiн жазықтыққа тiк бұрышымен. Бөлшектiң ортасы шәкiлi бар сызғыштың жазықтығы диаметрлердiң өлшемiнде арқылы өтуi керек. Өлшемдер ол бөлшектi жазықтық үстiнде жатыратындай етiп әйтпесе терiс анықталады сызғышқа шарт қою керек iшкi өлшемдер өлшей сызғышқа шарт қою керек.
Егер бөлшектердi сыртқы немесе iшкi өлшемдер сызғышпен тiкелей өлшеуге болмаса, кронциркүлдер (8-шi сурет) және нутромерлердi қолданады. Олар аяқтар қиғаштанусыз құруы керек. Ептеген қиғаштану тiптi көрiнетiн қателерге алып келедi. Аяқтар солардың бiрi кронциркүл алған өлшемнiң есептеуiнде сызғыштың шетiне, 8,а- суретте көрсетiлгендей сүйейнедi. Сызғышты және аспаптың аяғын нутромер алған өлшемнiң есептеуiнде (8, ә сурет) жазық бетке тірейді.
Штангенциркуль. Штангенциркульмен бөлшектердi iшкi және сыртқы өлшемдерді, сонымен бiрге (9- сурет) керең саңылауларды тереңдiктердi өлшейдi. Штангенциркульдер 0-125, 0-200, 0-320, 0-500, 250- 710 және т. б. өлшеу шектерiмен әзiрлейдi. 800-2000 мм ге дейiн және 0,1 және 6,05 мм нiң есеп дәлдiгiмен.
Негiзгi штангенциркульдiң бiр бөлiгi - миллиметрлiк межелік 6, сызғыш-штанга. Штанга жылжымайтын еріндер аяқта 2 және 3 алады. Штанга бойынша 1 және 4-шi жылжымалы еріндермен 8-шi шеңбердi жылысады. Есептеу өлшемнен кейiн ұшырып түсiрмеу үшiн шеңбердi 5 тоқтатқыш бұрандасымен штангаларда бекiтедi. Шеңбермен бiргемен жылысады және 7 тереңдiк өлшеуiш, олар өйткенi қатты өзара байланған.
а ә