2.19. Шынықтырудан кейiн операциялар

Кiрдiң алып тастауын мақсатпен, тотықтар бұйымның шынықтыруларынан кейiн арылады және өкше, сонымен бiрге босандатуға бұйымның әзiрлеуiн мақсатпен.

Бұйымдар босандатудан кейiн шөткелермен, ылғалды құмның сорғалауында немесе ыстық сiлтiлiк ерiтiндiлерде мiндеттi түрде қаралудан өтедi.

Шынықтырудан кейiн басқару мүмкiн деформацияланады басқару мүмкiн кейбiр бұйымдар. Басқарсын тек қана жазық, сонымен бiрге дөңгелек, ұзын және нәзiк бұйымдар мүмкiн. Түзетудi брактен аман болу үшiн өте абайлап, соққыларсыз шығады. Бұрандалы және гидравликалық пресстерге қол және механикалық түзетуiн қолданылады.

Болат дене үлгiнiң бұрылысында келесi мiндер бiлдiруге болады: (өте ысытылған немесе бiр қалыпты қыздырылған бұйымның өте тез сууi салдарынан) тотығу, (болат шынықтыруға дейiн мiндерiн алады) қараю, (болаты өте ысытылған) iрi дәндiлiк, (материалдағы үлкен iшкi кернеулерi) өзек радиал бағытталған микрожарықтар.

Мысалы, бұйымның жеткiлiксiз шынықтыруын келесi шақыра алатын бiрнеше себептер бар: беттiк қабат обезуглерожен, аласа көмiртектiң мазмұнитын болды, қыздыру, қыздыруды аласа температура, сууды терiс жинақты мұздатқыш орта немесе қысқа уақыт, (бұйым, жабулы маймен және кiрмен, тек қана кейбiр орындарда шынықтыра алады) шынықтыруға бұйымның ұқыпсыз әзiрлеуi бұйымның бетiнiң көмiртексiздендiруi уақытында. Күрделi форманы және өткiр шет болатын бұйымдардың бетiнiң бiр қалыпты шынықтыруы кейде байқалады.

Жеткiлiксiз құрыш дене бұйымдар қыздыру өңдеуiне қайта душар қылуы керек. Бұл бұйымның алдында күйдiрiп алуы керек. Мысалы, жiктiң күйдiруi көмiртексiздендiрiлген салдарынан, қаншалықты бұл болуы мүмкiн, қол запиловкасы, жонумен, қайраумен бошалайды. Содан соң бұйымдар көмiртектеп, азоттап, цианирлейдi немесе бiрден шынықтырады. Бұйымның шынықтыруын бақылаудың жеткiлiксiз дәл әдiсi бiр жағынан - бұл егеумен тексеруден, өзi таралған.

Тәжiрибелiсi слесарь бол болат дене (жарылуға немесе қуыс бойынша) бұйымның шетi бойынша балғашықтың соққыларымен тексередi. Сонымен бiрге тәуекелдер қатты аспап iстелiнген тереңдiк бойынша эталон тақталанғандары көмегiмен шынықтыруды дәреже тексеруге болады, немесе арнайы құралдар көмегiмен.

Қыздыруы шектердiң үшiн мүмкiн осы маркаларында және бiр қалыпты және күйдiру, шынықтыру және бұйымның дұрыс демалысы шынықтырудан кейiн дұрыс өткiзiлген шамалы тез сууi болды жолымен қамтамасыз ету мүмкiн шынықтыру бұйымда уақытында жолымен жолымен қамтамасыз ету мүмкiн пайда болған iшкi кернеулердi әлсiрету.

2.20. Болаттарды босандату

Босандату - бұл термиялық операция, алдын ала болаттан жасалған бұйымдарға ұшырайтын қыздыру операциясы. Ол нақтылы температураға дейiн бұйымдардың қыздыруында, шыдау бұл температурада болады және ауада келесi бiртiндеп суу.

Түсi өзгерудi түске босату суда (3 кесте) 230–330°C келесi сулаумен температуралардың интервалында өндiрiп алады.

3 кесте Болаттарды босандату кезде түстердің өзгерулері

Түстердің аты	Температура, оС	Берілген кезде температураның жанында демалысқа ұшыралатын бұйымдар
Жарық - сабанды	230	Бедерлеу тебен инелерi, тастың өңдеуiнде сындырғыш, майда кесетiн аспаптары
Сабанды	240	Жонғыштар, ойғыштар, үлкен емес сотандар, үшiн фрезалар, токарь кескiштерi, жазба, кескiштер
Қараңғы-сабанды	250	Бұрғылар, бұрандакескіштер, бұрандаойғыштар, фигуралы жонғыштар, балғашықтар
Қызыл-бұрыл	260	Матрицалар, қайшылардың кесетін бөлiктерi, сындырғыш пневматикалық балғалы және ағаштарды өңдеу үшiн қашау құрал
Қарақошқыл	270	Үлкен ойғыштар, пневматикалық шабу балғашықтары, матрицалар, асхана пышақтар
Қызылша - күлгiлi	280
Қараңғы-көгiлдiр	290	Аралар, пневматикалық балғашықтар, үлкен қалыптар, серіппелер, қол аралар, хирургиялық құрал
Көктікенді	300
Көгілдір	310	Кейбір серіппелер, құралдардың бөлшектері, қайсылары соққыларға биiк қарсы түрiнгiштiкпен ие болуы керек
Күкiртті-көгiлдiр	320
Күкiртті-жасыл	330

Босандатудың мақсаты - морттықтың кiшiрейтуi және (қаттылықтың дәрежесi босандатудың температурасынан тәуелдi болады) қаттылықтың кейбiр төмендетуi, тұтқырлықтың үлкеюi майысқақ қасиеттердiң шынықтыру, жақсартуы уақытында пайда болған бұйымдағы iшкi кернеулерiн кiшiрейту немесе толық алу.

Шынықтырылған болаттың температурасын босатудың үш әдісін қолданады: аласа - температураның жанында 150-250^оC, орташа - температураның жанында 350-450^оC және жоғары - температураның жанында 450- 650^оC. Нақтылы маркалар және мұздатқыш ортаның түрi үшiн босандатудың температурасын арнайы кестелер бойынша (сонымен бiрге әртүрлi бұйымдар) анықтаған болады. Қыздыру май, селитра немесе сiлтiлiк ванналарда, сонымен бiрге әуе атмосферасы бар газды, қара май немесе электр пештерiнде босатуда өндiрiп алады. Көрiктегi қыздыру немесе қыздырылған металлдық тақтада бiр қатар жағдайда қолданылады. Пеште бұйымның болуын ортақ уақыт шамамен 2-3 мин бөлшектi ең кiшi қиманың 1 мм де босатуда құрайды, бiрақ кемiнде 30- 40 мин.

Төмен температураның жанында нәтижеде босандату 150-250^оC iшкi кернеу және морттықтарды азаяды, қаттылық азын-аулақ төмендеп, бiрнеше тұтқырлық үлкеетiн болады. Аласа босатуда (шаншып аударатын және өлшеушi аспап) биiк қаттылықты алуы керек бұйым душар болады. Температураның жанында орташа босату 350 450 ^оC бiрнеше қаттылық төмендетедi және тұтқырлық, қарсы түрiнгiштiктi едәуiр үлкейтедi соққыларға, берiктiк және тығыздық болды. үшiн қолданылады iштi, серiппе - балғалы матрицалар, пуансондар, автомобилдiк бөлшектердiң балғалы серiппелерi. Жоғары босату iшкi кернеудi 450-650^оC тен температураларда толық жояды және берiктiк және тұтқырлықтың ең жақсы тiркесiн қамтамасыз етедi, жеткiлiктi оның қаттылығының жанында болады.

Жауапты бөлшектер үшiн қолданылады. Екi есе шығын босату бетi (пуансон, кесiлген жер дақпырты, прошивень, қашау) әр түрлi қаттылықты алуы керек аспапты қолданылады. Мысалы, қашау: төменде 300^оC температураның жанында бiрiншi босату температураның жанында шаншып аударатын бөлiк, екiншi босату үшiн 300- 500 ^оC орындайды - қашауды бас үшiн. Қыздыру жақсартуы шынықтыру және биiк босатудың процесстерiнен тұратын болады. Механикалық қасиеттердi жақсартуға нақ сол жетедi, кесудi өңдеудi мүмкiндiк қамтамасыз етiлген болады.