5.5. Белгi

Белгiмен өңдеу үшiн қолайлы пiшiлген затына сызықтар және нүктелердiң ұруын операция деп аталады. Сызықтарды және нүктелерді өңдеудi шекараларды белгi қояды.

Белгiнiң екi түрлерi бар болады: жазық және кеңiстiктiңi. Белгi сызық және нүкте жазықтықтарға келтiрiлетiнде жазық белгi сызықтар және нүкте кез келген кескiннiң геометриялық денелерiне келтiрiлетiнде кеңiстiк деп аталады.

Кеңiстiктiң белгiсi белгi жәшiк, призмалар және бұрыштар көмегiмен белгi тақтада орындай алады. Белгi қойылатын пiшiлген заттары бұрылыс үшiн кеңiстiктiң белгiсiнiң жанында призмаларды қолданылады.

Жазық және кеңiстiктiң белгiсi үшiн оған, белгi тақта, белгi аспап және әмбебап белгi құрал-саймандар, өлшеу аспап және қосалқы материалдар үшiн бөлшек және пiшiлген затының сызбалары керек болады.

Белгi аспаптарға жатады: орталық ойыншы, тiк төртбұрыш, призмасы бар таңбалағыш (бiр ұшпен, сақинамен, екi жақты имек аяқпен) сызба, (бiрнеше түрлер) таңбалағыш, белгi циркүл, (трафарет үшiн кәдiмгi, автоматты, шеңбер үшiн) кернерлер, конусты оправасы бар кронциркүл, балғашық, циркүл.

Белгiлер үшiн құрал-саймандарға жатады: қосарланған, реттелетiн сыналарлар, призма, бұрандалы тiреулер ортаға келтiру, қысқыштың бөлгiш бас және магниттi тақта бұрылатын әмбебап белгi басып алуы үшiн белгi тақта, белгi жәшiк, белгi бұрышшылар және брустер, тығыршық, сызбасы бар рейсмус, жылжымалы шәкiлi бар рейсмус, құрал.

Белгiлер үшiн өлшеу аспаптармен болып табылады: беттер, сүңгi және эталон тақталанғандары үшiн бөлулермен сызғыш, штангенрейсмус, жылжымалы шәкiлi бар рейсмус, штангенциркүл, бұрышшы, бұрышты өлшегiш, кронциркүл, деңгей, бақылау сызғышы. Белгiлер үшiн қосалқы материалдарға жатады: бояулар және бiлезiк үшiн бор, (ажыратылып қойылған суда қоспасы зығыр майы және майдың құрғау кедергi келтiретiн құрамның қосымшасымен борады) бояу, (бояуды қосымшасы бар спирті бар шеллактiң қоспасы) жосалан, сылауды, жуушы және улайтын материалдар, ағаш брустар және тақтайша, ептеген қаңылтырдан жасалған ыдыс.

Слесарь жұмыс iстегенде қолданылатын белгi және өлшеу аспаптармен бос тұрулармен болып табылады: кәдiмгi, бұрышшы, циркүл, белгi тақта, бөлулерi бар сызғыш, штангенциркүл және кронциркүл балғашық, сызба, таңбалағыш, кернер.

Бөлшектер жазық немесе кеңiстiктiң белгiлерiн сызба негiзiнде өткiзедi.

Пiшiлген заты белгiлерге дейiн сөзсiз келесi операциялар тұратын әзiрлеудi өте алуы керек: кiр және (белгi тақтада өндiрiп алмау) коррозиядан бөлшектi тазарту; (белгi тақтада өндiрiп алмау) бөлшектi майын кетiру; (сызаттар, қабыршақтар, майысулар) мiндердiң табылуын мақсатпен бөлшектi тексеру; габариттi өлшемдердiң тексеруi, сонымен бiрге өңдеуге жiберулерi; белгi базасының анықтауы; сызықтар және нүктелердiң оларына беттер, жататын белгiлер және ұруға ақ бояумен жамылғы; симметрияның өстерi анықтау.

Егер белгi базасына саңылау қабылданса, онда оған ағаш тығынды қою керек.

Белгi базасы - бұл симметрияның нақты нүкте, өсi немесе қалай өлшейтiн жазықтық бөлшектегi барлық өлшемдерi.

Белгi салумен бөлшектi беттегi майда нүктелерiнiң ұруын операция деп аталады. Олар бiлiктi сызықтар және бұйымдағы түзулер немесе сызықтың қисық нақтылы өңдеулер үшiн қажеттi саңылаулардың орталары қажеттi анықтайды. Белгi салу табанды және базасы, өңдеудi шекара немесе бұрғылауды орын анықтайтын көрiнетiн таңбалардың бөлшекте белгiнiң мақсатымен iстейдi. Белгi салуды операция сызбаны қолданып орындалады, кернер және балғашық.

Белгi маңыздылау сан бiрдей бөлшектердi жасауда үлгiнi қолданып қолданылады. (бұрышпен немесе ағаш тақтайшамен қаттылық кейде қоса берiледi) 0,5-2мм нiң қалыңдығын қаңылтыр iстелiнген үлгi бөлшектi жазық бетке таңылады және нобай бойынша сызбамен өтедi. Бөлшекте әкелген нобайдың дәлдiгi үлгiнiң дәлдiгiнiң дәрежесi, сызбаның ұшын симметриядан, сонымен бiрге (ұш бөлшектi бетке перпендикуляр қозғалуы керек) сызбаның ұшын алға басуды әдiстен тәуелдi болады. Үлгi бөлшектер, сызықтар және бөлшектi бетке әкелуi керек болған нүктелердiң кескiнiнiң айна бейнесi болып табылады.

Бөлшекке (сызбадан өлшемдердiң тасуын дәлдiк) белгiнiң дәлдiгi белгi тақтаны дәлдiктiң дәрежесi, (бұрыштар және белгi жәшiктер) қосалқы құрал-саймандар, өлшеушi аспаптар, белгiнiң әдiсiнiң дәлдiгiнiң дәрежесiнен өлшемдердiң тасу үшiн қолданылатын аспаптан, сонымен бiрге белгi қоюшының бiлiктiлiгiнен тәуелдi болады.

Белгiнiң дәлдiгi 0,5 тен 0,08мм дейін әдетте құрайды; эталон тақталанғандарының қолдануында - 0,05 тен 0,02 мм құрайды.

Белгiнiң жанында iстiктелген сызбалармен абайлап айналуы керек. Сызбаның ұшына қызметкердiң қолдарының сақтаулары үшiн белгiнiң басталуына дейiн тығынға, ағаш немесе пластмасса қабы кигізу керек.

Ауыр бөлшектердi белгi тақтаға қою үшiн жүк көтергiштермен, тельферлермен немесе крандармен пайдалану керек.

Тасу еденде немесе май немесе басқа сұйықты белгi тақтаға қайғылы жағдайдың себебiмен қызмет ете алады.