12.2 Тозудың механикалық түрлерi
Механикалық тозуы үйкеліс күшінен , бір бөлшектен сырғанауынан пайда болады. Бұл кезде металдың жоғарғы қабатының және жұмыс істеп тұрған бөлшектердің қажалуы болады, сол себептен олар геометриялық өлшемдерін жоғалтады.
Тозудың үлкендігі металдың жоғарғы қабатының физика-механикалық қасиеттеріне байланысты.
Бөлшектерге күшті жою абразивті тозу әсер етеді. Бөлшектердің тозуы басқа да себептерден болуы мүмкін, оларға беттердің өзара жанасуы да жатады.
Жұмыс кезінде машина бөлшектерінің көбісі ұзақ жүктеме әсеріне түседі. Бұл динамикалық жүктемелер бөлшектердің мықтылығына статикалық жүктемелерге қарағанда өте қауіпті.
Механикалық тозу бөлшектерге дұрыс қарамаудан да болады. Жөндеу жұмыстары кезінде машинаға үлкен күш түскеннен де болады. Материалдың бұзылуы ауыспалы жүктемелердің әсерінен материалдың шаршауынан болады.
Дұрыс пайдалану, өз уақытында сапалы жөндеу, апаттардан және машиналардың тез бұзылуынан сақтайды
Көбінесе коррозия машина бөлшектерінде сумен, ауамен, химикалық заттармен қарым-қатынас кезінде пайда болады. Егер іште ауа температурасы тұрақты болмаса, ауадағы су буларының көтерілуі де себеп болады.
Коррозияның бөлшектерге әсерінен терең ажырау пайда болады, материалдың беті жұмсақтанады және де өз механикалық мықтылығын жоғалтады.
Көбінесе коррозиялық тозу бір бөлшектің екінші бір бөлшекпен жанасуынан пайда болады. Мұндай жағдайда коррозия-механикалық тозу, яғни кешенді тозу жүреді.
Қозғалтқыштарда, сығымдағыштарда және басқа машиналардағы цилиндрлі поршеньдердің тозуы да біркелкі емес. Тозу поршеньді дөңгелектерде болады және цилиндрдің ішкі жақтарын әзірленуінде байқалады.
Цилиндр тесігінің бұрмалауында тетіктер және басқа дефекттер пайда болады. Біліктердің мойындарында тетіктер пайда болады. Цилиндрлік мойындар конустықтарға айналып, домалақ емес болып қалады.
Білік мойындарының біркелкілік еместігі, жүктемелердің әр түрлі қозғалысынан, әр түрлі бағыттарынан болады. Егер біліктің айналу кезінде оған тек өзінің салмағы түссе, тозу подшипниктің астында пайда болады. Өтімді бұрамалар трапециялы немесе тікбұрышты кескіштерге ие болады.
Бұрандаларда және олардың сомындарында тозады. Бұрандалар жіңішке болып қалады. Кескіштердің қосындысында көбінесе кескіштердің пішіні тозады. Сол себептен, олардың саңылаулары үлкейеді.
Кілтектердің қосылуында тозуға кілтектерде, кілтектердің ойықтары да ұшырайды. Бұған себеп, бөлшектердің білікке әлсіз орналасуы, кілтектердің ұяшыққа дұрыс емес қиюластыруы. Станоктың біркелкі құрастыруларының тозуын тек дыбыспен ғана емес, осы станокта жасалған беткейлердің түріненде білуге болады.
Машина бөлшектерінің тозуын онда пайда болған сызықтардан, формасының өзгеруінен де білуге болады.
Көп жүктемелермен жұмыс жасайтын машина бөлшектерін үлкейтетін әйнекпен қарайды. Оларды тексеріп, сынуға себепші болатын заттарды қарастырады. Кейбір жағдайларда тексерісті балға көмегімен де қарайды.
Қатты шу мойынтрекке шаң немесе кір түскенін білдіреді.
Мойынтрктің жұмысын қыздыру арқылы білдіруге болады. Сыртқы жағын білекті тигізіп, 60о градусқа дейін түсінуге болады.
Подшипниктің қатты қызуы білік айналуының тез жылдамдығынан болуы мүмкін. Мұндай қызулар подшипниктің тез тозуына әкеліп соғады.
Механикалық бөлшектердің тозуы,бағдарлаушы жазықтық болатын, бөлшектердi механикалық тозу олардың ұзындығы бойынша әдетте бiр қалыпты болады. Параллелдiгi жазықтықтық, сызықтықтарды тозудың нәтижесiнде бұзады перпендикулярлығы басқа мағнада қандай болмасын бет бағдарлаушы.
Бiр қалыпты тозу - бетiне алажаулы жүктемелердiң олардың ұзындығы бойынша бағдарлаушы әсерлерiнiң нәтижесi.
Мысалы, тура бағдарлаушысы үлкен жергiлiктi жүктемелердiң ықпалымен білдектің орнақтары бөлiк ойыстық орташа алады, түйiндестiрiлетiн олардан қысқа бағдарлаушы үстелдер нәсiлдер дөңес болып қалыптасады ( 183, а сурет), кетіктер көрініп қалады.
а - бағдарлаушы үстел; ә - үстелдiң iшкi беттерi; б- пiскектер; в - бiлiкті;
г - доңғалақтың тістерін; д - бұрандалар бұраманың және сомын; е- дисклі фрикциялық муфта; ж - бiлiктiң шаршаған сынуы; з - тiстiң сынуы; и - мысқалдың бетiндегi кетiктерi;
1 - үстел; 2 - орнақ; 3 - белдемше; 4 - мойнақ; 5 - түбі; 6 - саңылау; 7 - мойынтрек; 8 - бiлiктiң мойыны; 9 - саңылау; 10 - бұранда; 11 - доңғалақтың сомыны; 11 - тозудың орны