183 Сурет. Бөлшектердiң тозу сипаты

Қозғалтқыштарда цилиндр және гильзалар поршеньдердің, компрессорларда, тоқпақтарда және басқа машиналарда тозады (183, ә сурет). Тозу поршеньді сакина қозғалыс бөліктерінде болады және цилиндрдің ішкі қабырғаларында немесе гильзалар тозу түрде байқалынады. Цилиндрдің саңылау пішіні бұрмаланады (цилиндрлі емес, шеңберлі емес немесе бошке тәрізді) , кетіктер пайда болады (183, и сурет) және басқа ақаулар.

Поршеньнің тозуы (183, б сурет) 3 етектің үйкелісінен тетігінен байқалады. Біліктің тозуы олардың деформациясымен көрініс береді. 4 арналармен, 5 түбінде сызаттардың пайда болуы, және 6 саңылаулар поршень астындағы саусақтар.

Біліктердің тозуы (183, в сурет) олардың деформацияларында пайда болады, (біліктер майысқан болады, бұрамды және омырықты) (183, д сурет).

Біліктердің мойынында кетіктер пайда болады; цилиндрлі мойындар конусты болады, бошке тәрізді немесе домалақ емес. Конустық сонымен қатар мойынтректердің сырғанау цилиндрлі тесіктері және төлкелерде пайда болады.

Егер оның айналуы бiлiкке уақытында ауырлықтың тек қана өз күшiсi жұмыс iстесе, онда тозу подшипниктiң төменгi сағатта көрiнiп қалады, (183, е сурет) көрсетiлгендей, сол жағында. Тiстi берiлiстердегi (183, ж сурет) тістерді ескiредi. Кетiктер, тістер құрастыруда өз пішіні, өлшемдерді жоғалтады және (183, и сурет) уатылып бiтедi.

Шабақтардағы сызаттарының тiстi доңғалақтардың тістері, сызаттар пайда болуы, жиек және доңғалақтардың күпшегi, отырғызатын саңылаулар және шпонкалардың тозуы сыну үш негiзгi себептер бойынша болады: мысалы, бiрiншi - тiстi берiлiстi шамадан тыс жүктеу, екiншi - терiс, өстердiң қиғаштануымен, бiлiкте тiстi доңғалақтардың бекiткiшi бөтен денелердiң онындағы дәл тигiзу және үшiншi-терiс құрастыру.

Жүрiс бұрандалары трапеция немесе тiк төртбұрышты болады.

Бұранда және оның сомында, орамдары ескiредi (183, з сурет). Бұранданың тозу бiр қалыпты, білдек жұмыстанылатын басым түскен бөлшектердiң бiр бөлiктерi жүрiс бұрандаға қарағанда кiшi ұзындығы болатын бұрандаларда болады. Көбiрек жұмыс iстейтiн бiр бөлiгi күштiрек ескiредi.

Жүрiс бұрандаларының сомындарын бұрандаға қарағанда тез ескiредi. Себептер бұл келесi: кiлегейленнiң сомындарының ластануынан - ол ыңғайсыз тазартсын кiр де шаң көтеру; сомындар бiр қатар жағдайда жеткiлiксiз жағылады; сомындарда бұрандамен кездесетiн барлық орамдарын жұмыстарда қатысады, сонда бұрандада тек қана ептеген бөлiк оны орамды, орамды сомынның тең санына бiр уақытта жұмыс iстейдi.

Дисклі муфталарда үйкелісті қозғалыста көбінесе дискінің бүйір жағы тозуға әкеп соғады, (183, е сурет). Бүйір беттері қажалады және оларда кетіктер, олардың жазықтықтары бұзылады.

Егер жұмыс iстейтiн Қосу үлкен немесе белгi ауыстырымдық жүктемемен қабылдаса бұрандалық қосылыстарды тозу - нәтиже жеткiлiксiз немесе, керiсiнше, бұрандалар және гайкалардың шамадан тыс созылуы, әсiресе тозу қарқынды. Болттар және бұранда адым және оның профильсi, гайкалар шұбалаңқы болып, бұрмалайды бастайды. Осы жағдайда қосу бөлшектерiн авария сынулары болуы мүмкiн. Болттар және сомындардың бастарын қырлы сондықтан жиiрек ескiредi, олар жарамсыз кiлттермен бұрайды.

Тозуға домалау мойынтiректерiнде жұмыс бетi ұшыраған. Домалаулар беттерде язвина, нүктелер көрiнiп қалады, жүгiру жолдар және түйiршiктердiң беттерiнiң қабыршақтануы байқалады.

Динамикалық жүктемелердiң әсерiмен олардың шаршаған қиратуында болады. Бiлiкке подшипниктердiң артық тығыз отырғызуларын ықпалменмен және түйiршiктер және роликтер корпуста сақиналардың арасындағы қыстырады, жағымсыз зардаптар тағы басқалар болуы мүмкiн сақиналардың қиғаштанулары нәтижеде монтажда. 184- сурет, г подшипниктiң сақиналарының тозуының түрлерi көрсетiлген. Машиналар немесе станоктiң бөлшектердi тозуы туралы олардың жұмысының сипатына жан-жағынан алып қарағандауға болады.

Машиналарда иінді білікте бұлғақтармен (қозғалтқыштар іштен жанулар, булы қозғалтқыштар, компрессорлар, эксцентрикті баспақтар, сорғыштар және басқалар.), тозудың пайда болуын соққымен бөлшектердің түйісетін жерлерімен анықтайды. Ол неғұрлым күштірек болса, соғұрлым тозу үлкен болады. Шу тісті берілістерде- яғни тістердің пішіні тозғанды білдіреді.

Тозу құрастыру бiрлiктерiнде сыбысқа ғана емес, бұл өңдеген беттердiң түрi бойынша орнатуға болады. Мысалы, онда токарь станогiндегi бөлшектерiн өңдеу кезде егер сақиналық шошақтар немесе бытқылдың тең аралықтары арқылы көрiнiп қалады, онда бұл станоктiң алжапқышында рейкалы доңғалақтың тітері және тақтайшалар салқамданатынын бiлдiредi; байсалды орынына суппорттың қозғалысы үзiлмелi болды.

Бұл ақау бағдарлаушы станиналар және суппорттың күймесiнiң алжапқыш және жүрiс белдiгi арқылы беру қорабының саңылауларын өстестiк бұзатын тозуымен сонымен бiрге жиi шақырылады.

Айналдырықтың конустық саңылау қойылған егелетiн белдiкшедегi ұсақталудың iздерi айналдырық және олардың тозуының оның мойынтректерімен мойындарымен арасындағы саңылауды үлкею туралы куәландырады.

а- қиғаштану салдарынан; ә - қайтаруда оның бiлiгiнде iшкi сақина; б- нәтижеде шамадан тыс керiлiс; в- тығыздаманың дұрыс еместігі ; г - тозудың орны