8 Сурет. Кронциркүлмен (а ) және (ә ) ішкіөлшегіш өлшем

1 Және 2- жылжымалы еріндер; 2 және 3- жылжымайтын еріндер; 4- жылжымалы еріндер; 5- тоқтатқыш бұранда; 6 - сызғыш - қарнақ; 7 - тереңдiк өлшеуiш; 8 - нониуспен төрткілдеш

9 Сурет. Штангенциркуль

Шеңберлер астында нониус деп аталатын қосалқы межелік. 9 суретте 0,1 мм есеп дәлдiгi бар нониусы көрсетiлген. Нониустың межелігі 19 мм ұзындығын алады және бөлiнген 10 тең жиiрекке. Есеп дәлдiгiне сәйкес келетiн 0,1 мм дегi қарнағының аз екi бөлулерiн (1, 9 мм) нониусының әрбiр бөлуi. Жылжымайтын және жылжымалы еріндер қашан қатар қолданған, нониустың нөлдiк штрихы қарнақтың нөлдiк сызықшасымен дәл келедi, нониустың оныншы сызықшасы - қарнақтың он тоғызыншы қарнағымен бар болады. Нониустың бiрiншi сызықшасы қарнақтың екiншi қарнағымен сәйкес келетiндей етiп ерінді жылжытамыз. еріндердің арасындағы сонда 2-1,9=0,1 мм нiң саңылауы пайда болады. Бiз 0, 3 мм таяғы бар нониустың үшiншi сызықшаның сәйкес келуiнде қарнақтың сызықшасымен ерінді жылжытуға жалғастыра еріндердің арасындағы саңылау екiншi қарнақтың төртiншi сызықшасы бар нониусының сызықшасының сәйкес келуiнде - 1,9 + 1,9) = 0, 2 мм 4-шi тең болатынын көремiз, төртiншi сегiзiншi - 0,4 мм және т. б. Болғанша, егер ерінді жылжытса, нониустың нөлдiк сызықшасын (нониустың оныншы сызығы - қарнақтың жиырмасыншы сызықшасымен) қарнақтың бiрiншi сызықшасымен сәйкес келмейдi, 1мм нiң саңылауын аламыз.

Еріндердің арасындағы бұдан әрi (нониустың бiрiншi сызығы қашан қарнақтың үшiншi сызықшасымен сәйкес келедi) 1,1 мм, (нониустың екiншi сызығы қашан қарнақтың бесiншi сызығымен сәйкес келедi) 1,2 мм, (нониустың үшiншi сызығы қашан қарнақтың жетiншi сызығымен сәйкес келедi) 1,3 мм нiң саңылаулары және тағы басқаларлар дәйектi түрде көрiнiп қалады. Нониустың сызықшалардың бiрлерi қарнақтың қандай болмасын сызықшасымен тура дәл келетiндесi әрдайым еріндер арасындағы қашықтық бүтiн сан оныншы болады миллиметрдi құя түс. Қағида бұл және штангенциркульмен өлшем негiзделген.

Штангенциркульмен өлшемдердiң алдында оның дұрыстығында көз жеткiзуi керек. Егер онда ол механикалық зақымданулар, губка тағы басқалар соқпадақтарын бiлдiрмесе, аспап жұмыс үшiн жарамды, қиғаштану, нониус және қарнақтың нөлдiк сызықшаларын алмайды дәл келгенiнде емес, шеңбермен және қарнақтың аралығында саңылау да, ұстап қалу да сезiлмегенiнде.

Штангенциркуль оның еріні сол ол дұрыс орнатылатында жағдайдағы дәл өлшемдерi қиғаштанусыз көрсетедi өлшелетiн бөлшекпен тығыздап жанасады, бiрақ бөлшекке еріндердің арасындағы сырғанауға мүмкiншiлiгi болады. Еріндердің өткiр аяқтары жартылай дөңгелек бүгiс болатын тар ойыстардағы диаметрлердiң өлшемi үшiн қызмет көрсетедi.

Цилиндрлiк бөлшектер (10 сурет) еріндер жазық аздап өлшеу керек. Өткiр еріндермен сонымен бiрге саңылаулардың диаметрлерiнiң өлшемiнде пайдаланады. Цилиндрлiк бөлшектi диаметр ұзындық бойынша бiрнеше қималарда өлшейдi және анықтау, конустық немесе сопақтықтың бөлшегiн алмау үшiн екi өзара перпендикуляр бағыттарда. Тереңдiк өлшеуiш.

Тереңдiк өлшеуiштер керең саңылаулар, ойыстардың тереңдiктiң өлшемi, шошақтар, саңылауларды биiктiк үшiн қызмет көрсетедi. Олар 0-200, 0-320 және 0-500 мм нiң өлшеу шектерi және 0,1 және 0,05 ммнiң есеп дәлдiгiмен әзiрлейдi. Тереңдiк өлшеуiш (10 сурет) аспаптың ақырғы қоюының жанында 2 ақырын беруi үшiн қарнақтың 1, негіз 5, жақтауыш 3 нониуспен және арнайы микроөлшегiш құрылымның 4 тоқтатқыш бұрандасымен шеңбердi негiздiң штангасынан тұрады. Тереңдiк өлшеуiштiң өлшеу беттерiмен 5 негiз болады және 1-шi қарнақтың шетi. Өлшемдердiң есептеуiнiң ретi және өлшеу дәлдiгi тереңдiк өлшеуiште штангенциркульде сияқты.

Тiс өлшегiш. Тiс өлшегiштермен тiстi доңғалақтардың тістерін қалыңдықтарды өлшейдi. 0,02мм нiң (11- сурет) аспап, болатын есеп дәлдiгi, екi қарнақтар бойынша 1 және 7 нониустармен екi шеңбер 5 және 11 жылысқан 3 және 9 тұрады. / шеңбер 6-шы биiк сызғышымен тұйықтаған, 12, 7, жылжымалы ерінімен шеңбер. 3 тiк қарнақ тап қалған биiктiкте тiс өлшегiштiң қоюы үшiн қызмет көрсетедi, 9 көлденең қарнақ - бұл биiктiкке тiстiң қалыңдығының өлшемi үшiн.

Биiк сызғышты сонымен бiрге 6 және 5 қалай (тап қалған өлшем бойынша) тереңдiк өлшеуiш нониус бойынша 4-шi микроөлшегiш құрылым қолдана және 2 бұрандасымен аспаптың қоюын бекiте орнатады. Содан соңы 9 тiстiң беттерiмен жақын болуға дейiн 12 және 13 көлденең қарнақтың еріндерін қозғалтады және 5-шi бұрандасымен тiстiң қалыңдықтарына бекiтедi, кейiн тап қалған тiстiң биiктiгiнде қалыңдықтың 11 мәнi нониус бойынша санайды. Тiс өлшегiштегi көрсетулерiн осылай санайды, сонымен қатар штангенциркульде.

1 - қарнақ; 2- микроөлшегiш құрылым; 3 - шеңбер;

4- тоқтатқыш бұранда; 6 - негiз.