5.16. Дәнекерлеу, қалайлылау, ішпектерді құю, металлдандыру және желімдеу
Дәнекерлеу - бұл дәнекерлеме деп аталатын қоспаны байланыстыратын материалы көмегiмен металлдардың ажырамайтын қосудың жасауын процесс, және де дәнекердiң процессiндегi дәнекерлеме сұйықтыққа дейiн болады. Дәнекерлеменiң балқу температурасы жалғастырылатын металлға қарағанда едәуiр төменде.
Дәнекердiң металлдарының ажырамайтын қосуы дәнекерлегiшпен орындауға, газды жалындаған бола алады, пештердек, шомылғыда, химия әдiсi, автогендiк дәнекердiң дәнекерiмен тағы басқалармен болады.
Дәнекерлеменiң дәнекерлеу үшiн құралдың дәнекерi дәнекерлегiштер, дәнекерлеменi, сонымен бiрге беттi тазартатын, улайтын және ескертетiн тотығулары уақытында қажеттi.
Дәнекерлегiш - бұл әр түрлi форма және массаның қол аспабы. Тiкелей дәнекерлеген дәнекерлегiштiң бiр бөлiгi мыстан орындалады. Мыс дәнекерлегiштiң бiр бөлiгiнiң қыздыруы (электр дәнекерлегiшi) электр арқылы өндiрiп алуға болады, үстiнде газды (газды дәнекерлегiш) жалындаймыз немесе көрiкте.
Дәнекерлегiштердi қыздыру үшiн және жалғастырылатын металлдарды жылыту кейбiр дәнекерлейтiн (55 сурет) бензин шамдары қолданыла алады.
а
ә б
а- кәдiмгi, жалынмен қыздырылатын; ә - электрлi; б- дәнекерлегiш шам
55 Сурет. Дәнекерлегiштер
Жұмсақ дәнекерлемелермен (қосымшамен немесе сүрменiң қосымшасысыз) қалайы - қорғасын болып табылады. Бұл дәнекерлемелердiң балқу температурасы 183 тен 305°C аралығында. Дәнекерлеменiң қаттылығы металлдардың дәнекерлемесi үшiн қолданылатын химия құрамының маркасымен анықталады. Дәнекерлемелер мыстың негiзi, жез, күмiс, никел және алюминиларда iстелiнедi. Бұдан басқа, никел, маргандық, күмiс, алтын, паллади, кобальттiң негiзi және ыстыққа нық және тот баспайтын дәнекерлемелер танып бiледi. Қатты дәнекерлемелердiң балқу температурасы 600 ден 1450°C аралықты құрайды.
Химиялық тазартатын және улайтын құралдарына: бурыл мырыш тұз қышқылы, хлорид бор қышқылы, мұсатыр бурыл болып табылады. Механикалық құралдар, түрпiлi материалмен немесе егеумен немесе металлдық шөткелермен беттерін тазалауға болады. Бетті дәнекерлеу уақытында мұндай стеарин, скипидар және шайыр құралдардың тотығуынан қоруыштайды.
Мырыш хлорид - бұл мырышпен бар тұз қышқылының химиялық қосылысы. Мырыштың шақпақтарының су қосылған тұз қышқылына бөлме ол жолымен алады. Мырыш хлорид (сутегiнiң ерекшелеуiн тоқтатылу) реакцияның аяқтауларынан кейiн басқа ыдысқа бұрынғы ыдыстағы тұнба қалдырып құю керек. Қышқылды су қоссын суды ондағы қосымша жолымен шығады, немесе керiсiнше .
Жұмсақ дәнекерлемелердi созылу және соққы, қатты дәнекерлемелерге ажырамайтын Қосу және металлдардың тығыздауы үшiн берiктiкке және қосу шыдамдылығының болмашы талаптарында - үлкен берiктiк және шыдамдылықтың ажырамайтын және тығыз бекiтiлген қосуларының созылу және соққылары үшiн қолданылады.
Дәнекерлемелер шыбықты сымды парақ, шыбықты таспаның түрiнде, торлар, блоктер, фольга, және дәнекерлейтiн паста ұнтақталған зерендердi шығарады.
Қалайлылаумен кiрбiк қалайының металл бұйымдарын беттi жабулау немесе қалайының негiзiнде балқымамен деп аталады. Мырыштау кiрбiк мырыштың металл бұйымдарды суық электролиттiк немесе ыстық жамылғысы әдiспен өндiрiп алады.
Мысалы, қалайлылау және мырыштау коррозия, тотығу және химия қосуларының бiлiмiнен қорғау үшiн құрал сияқты слесарь iсiнде тұрмыстық бұйымдардың өндiрiсi, тамақ өнеркәсiбiнде, құрылыста қолданылады, металл қиратушы денсаулықтар үшiн зиянды.
Қалайлылаулар және мырыштау үшiн бөлшек және оның тағайындауына байланысты таза қалайысы болуы керек, цинк немесе олардың балқымалары, дәнекерлегiштi немесе газ шiлтерi, қалайының плавкиi немесе материал және кене сүртетiн цинк үшiн майын кетiру және ваннаның жалатуға немесе мырыштау ұшыраған беттерiнiң тазартуы үшiн қажеттi тазартатын құралдар қажеттi.
Мойынтрек балқымасы - бұл құюды сырғанау мойынтiректерiнiң салымдарының жасауы үшiн (қалайы, қорғасын, мыстар, сүрме тағы басқалар) металлдардың балқымасы, қызметшi. Бiлiктердiң мойынтрек балқымасы айналудан оған қосымша беттерiндегi өте болмашы үйкелiс пайда болады.
Қасиеттер, жеке алғанда үйкелiске қарсы қасиеттер, қабiлеттiлiк есепке алумен мойынтрек балқымаларының өте тиiстi шарттарының таңдап алуы оларды физикалық-механикалық нақтылы қысымдар және температура, қаттылық, тұтқырлық, құю сапалары шыдауға өндiрiп алады .
Мойынтрек балқымасының қасиеттерi оның бас компонентiн анықтайды.
Мойынтрек балқымалары (қола, жез) қалайы, қорғасын, алюмини, кадми, мырыш, мыс тағы басқа негiздерiндегi танып бiледi. Мойынтрек балқымаларын жиiрек қалайы, қорғасынды немесе мысты қолданады.
Сұйық мойынтректі балқымасы графит немесе шойын қыш тостағандарда алады. Қыш тостаған дәнекерлегiшпен, шеберхана көрiктерiнде жылытады немесе газ шiлдерiмен жалындаймыз. Қалайы немесе қорғасынның негiзiнде мойынтрек балқымаларын құймасының температурасы 450 ден 600°C құрайды. Қоланың балқу температурасы 940 тан 1090°C аралығын құрайды. Құюды алдында ерiтiлмелi мойынтрек балқымасына тотығудан балқыманы қоруыштайтын ағзындалған ағаш көмiрiн төгедi.
Шаңданумен металдандыру - бұл ерiтiлмелi металлдың қысымымен шашырату бұл операциялар арнайы тапаншалар көмегiмен орындалады. Металтандыру коррозия сонымен бiрге машиналардың ескi бөлшектерiн жөндеу үшiн, ақау құймаларды түзету үшiн, сонымен бiрге бұйымдардың сақтауын мақсатпен қолданылады.
Жабысып қалумен желiмдей қатуға дейiн кейбiр жүктемемен (немесе заттардың қоспасымен) затпен, деп аталатын желiмдi бұйымның жалғастырылатын беттерiнiң майлау, олардың қосуда және шыдауы бұйымдардың бөлшектерiн ажырамайтын қосу жолы деп атайды. Желiмделген бөлшектердi жылытуды бiр қатар жағдайдайының бетiне металлдық жамылғыны ұру жолымен қолданылады.
Желiм желiмдейтiн қабiлеттiлiк ие болатын байлағыш зат болады. Желiм толтырғыш, қатырғыш, байланыстыратын компоненттiң ерiткiшi, пластификатордан тұрады.
Толтырғыш ретiнде желiмдей олардың тотықтары Таскендiр, металлдардың ұнтақ ағзындалған ағаш ұндарын қолданады тағы басқа қатырғышқа байланысты суық және ыстық қатып қалу желiмде тағайындауларға байланысты танып бiледi.
Желiмдердiң келесi түрлерi: (крахмал, декстрин, гуммиарабик, резеңке желiмi) белокты немесе өсiмдiк, (сүйек, балық, козеиновый, мездра, ағаш шебер тағы басқалар) малдар, (карбинол, карбамид, шайырлы тағы басқалар) синтетикалық. танып бiледi
Слесарь iсiнде ең үлкен синтетикалық желiмдер: фенолды БФ-2, БФ-4, ВК-32-200, ВС-350, эпоксидтық ЭД-5, ЭД-6, ВК-32-ЭЛ, полиамидтық ППФЭ-2/10, МПФ-1, карбинол және полиуретанды ПУ-2 болады. Металлдардан басқа бұл желiмдермен қағазды және тағы басқалар металлдық емес бұйымдар, сондай ағаштар, шыны, керамиканы, жасанды материалдарды, терiнi, кездеме сонымен бiрге желiмдеуге болады.
Металлдық бөлшектер де, металлдық бөлшектер де желiм слесарь iсiнде қосу үшiн ең алдымен металлдық емес қолданылады. Ол үшiн карбинол желiмдерiн қолданады.
Желiмделетiн беттер механикалық әдiспен тазалауы, содан соң авиация жанармайы, бензолмен немесе толуолмен мұқият майы кетiрiлуi керек. Бұйым майын кетiрулерден кейiн жабысып қалу үшiн қолайлы беттердiң саусақтарымен тимей кептiредi.
Түстi металлдардан мыс, аздап жақсы ең жаманы жабысады - жез және қола.
Жалату, дәнекер немесе жабысып қалуды металлизацияның операция орындайтын қызметкер, ерiтiлмелi металлмен, қышқылдармен, щелочьлермен жанасады және заттардың организмы үшiн жұп әртүрлi зәрлi және зиянды. Жақсы желдетудi алуы керек көрcетiлген операциялар орындалады алуы керек бөлмелер.
Қызметкерлер қорғайтын киiмдi, ұпайлар және қолғап алуы керек. Дәнекерлегiш болуы керек дұрыс. Отындарды тартудың жанында сонымен бiрге қыздырылған шамға отынды үстеу мүмкiн емес биiк қысым құруға болмайды мүмкiн емес. Қышқылдар және шыны шөлмектерде, оларды суға қышқыл үстей езбелеуге ұстау керегуге сiлтi сал керек, керiсiнше емес. Жұмыс орынында май және сылау тасуы шүберектер болуы керек.
Бақылау сұрақтары.
1.Технологиялық үдерiс өзіне нені ұсынады?
2. Технологиялық үдерiстi бөлiк операция өзіне нені ұсынады ?
3. База деген не және олар қалай тағайындау бойынша бөлшектенедi?
4. Қандай өлшеу аспаптары әмбебапты категорияға жатады?
5. Әмбебап штангенциркуль өзіне нені ұсынады ?
6. Қандай аспаптар слесарьлыққа жатады?
7. Қандай аспаптар және материалдар қосалқыларға жатады?
8. Реттелмейтiн кілттер әмбебаптан айырмашылығы неде?
9. Қышқаштар не қызмет көрсетедi және олармен iстеуге болады ма?
10. Сiзге қандай таңбалау аспаптары белгiлi?
11. Слесарьлық қашау өзіне нені ұсынады?
12. Қандай қолды құралмен кесiп алу орындалады?
13. Қандай әдiстермен құбырларды июге болады?
14. Егеулерді қандай материалдан даярлайды?
15. Егеулердiң шаншып аударатын қабiлеттiлiктерiнiң қалай қалпына өндіріп келтiруге болады?
16. Конструктивтiк ресiмдеу бойынша бұрғыларды қалайша классификациялайды?
17. Ұңғуыш өзіне нені ұсынады және ол үшiн қолданылады?
18. Сiзге жазбалардың қандай түрлерi белгiлi?
19. Технологиялық операция ретінде тойтарма өзіне нені ұсынады?
20. Тойтарма қосулар үшiн тойтармалардың қандай түрлерi қолданылады?
21. Тойтармалар қандай материалдардан өндiрiледi?
22. Қырнау кезде не болады?
23. Қырнауларды жасау кезде қандай материалдар қолданылады?
24. Беттiң кедiр-бұдырлығын қырнау кезде дәлдiктiң дәрежесi қалайша анықталады?
25. Бөлшекке ажарлауыш шарықты жеткiзiп салғанда тереңдiкті теріс таңдауда неге әкеп соғады?
26. Ысқылау өзіне нені ұсынады?
27. Ысқылау кезде қандай материалдар қолданылады?
28. Қажақты ұнтақталған түрде қандай материалдар қоданылады?
29. Ажырамайтын қосудың жасау процессінде дәнекер өзіне нені ұсынады?
30. Дәнекерлеу үшін дәнекерлемені қандай аспаптар және материалдар қажеттi?
31. Қандай дәнекерлемелер жұмсақ деп аталады?
32. Химия тазартатын және улайтын қандай заттарды жатқызады?
33. Қатты дәнекерлемелердiң балқу температурасы қандай?
34. Қалайылаумен деп не ұғылады?
35. Мойынтректі балқымасы өзіне нені ұсынады ?
36. Желiм өзіне нені ұсынады ?
37. Сiзге желiмдерiнiң қандай түрлерi белгiлi?
38. Қандай желiмдер слесарьлық iсiнде ең үлкен таратуларды алды?
1- есеп
Қашауды жасау үшiн пiшiлген затын жымқырыңыз және аспап қалай қашауды алуға дейiн келесi өңдеудi технологиясын келтiрiңiз?
2- есеп
Суқұбырлы құбырдың диаметрiмен 1/2 жұқа бүйiрлi технологиясын сипаттаңыз?
3- есеп
Ішкi ойықтың бұрандасын М12х1 кесу кезде Сiздiң әсерiңiз ?